پاسخ کوتاه: هیپنوتیزم کودکان یا هیپنوتراپی کودک، استفاده از تصویرسازی، داستان، بازی و تمرکز هدایتشده برای کمک به کودک در مدیریت درد، اضطراب، ترس از اقدامهای پزشکی، برخی مشکلات گوارشی و عادتهاست. کودکان معمولاً تخیل قوی دارند و به این روش خوب پاسخ میدهند. این کار باید فقط به دست متخصص آموزشدیده در کار با کودک، با رضایت والدین و موافقت خود کودک انجام شود و جای ارزیابی پزشکی را نمیگیرد.
وقتی پدر و مادری عبارت «هیپنوتیزم کودک» را میشنوند، اغلب تصویر یک نمایش صحنهای یا ساعت آونگی به ذهنشان میآید و نگران میشوند. هیپنوتراپی بالینی کودکان چیزی کاملاً متفاوت است. در بیمارستانهای کودکان در برخی کشورها، این روش برای کاهش درد تزریق، آرامش پیش از عمل یا کمک به کودکانی که دلدردهای مکرر دارند به کار میرود. در این مقاله توضیح میدهیم هیپنوتیزم برای کودکان چطور انجام میشود، در کدام موارد شواهد علمی بیشتری دارد، از چه سنی مناسب است و والدین پیش از شروع باید به چه نکاتی توجه کنند. برای شناخت کلی این روش در بزرگسالان هم میتوانید مقالهی هیپنوتیزم درمانی را بخوانید.
هیپنوتیزم کودکان چیست و چه فرقی با هیپنوتیزم بزرگسالان دارد؟
جواب کوتاه: اصول یکی است، اما زبان و شکل اجرا با سن کودک تطبیق داده میشود. بهجای القای رسمی و طولانی، بیشتر از قصه، بازی، مکان محبوب کودک و تصویرسازی کوتاه استفاده میشود و کودک لازم نیست حتماً چشمهایش را ببندد.
هیپنوتیزم حالتی از توجه متمرکز است که در آن ذهن آمادگی بیشتری برای پذیرش پیشنهادهای مفید پیدا میکند. کودکان در زندگی روزمره هم مدام در چنین حالتیاند؛ وقتی غرق بازی یا کارتون میشوند و صدای اطراف را نمیشنوند، تجربهای شبیه خلسهی سبک دارند. هیپنوتراپی کودک از همین توانایی طبیعی استفاده میکند.
در منابع تخصصی، مثل کتاب مرجع «هیپنوتیزم و هیپنوتراپی با کودکان» نوشتهی کارن اولنس و دنیل کوهن، بر یک اصل مهم تأکید میشود: هیپنوتیزم مهارتی است که به کودک آموزش داده میشود تا خودش از آن استفاده کند. یعنی هدف این نیست که درمانگر کنترل را در دست بگیرد، بلکه کودک یاد میگیرد چطور با تخیل خودش آرام شود، درد را کمتر حس کند یا با ترسش کنار بیاید. به همین دلیل، بیشتر جلسهها با آموزش خودهیپنوتیزم ساده و تمرین در خانه همراه است.
پژوهشهای کلاسیک نشان دادهاند هیپنوتیزمپذیری در دوران کودکی بالاست و معمولاً در اواخر کودکی به اوج میرسد و بعد در نوجوانی و بزرگسالی کمی کاهش مییابد. البته تفاوت فردی زیاد است و هر کودکی به یک اندازه پاسخ نمیدهد؛ دربارهی این تفاوتها در مقالهی تست هیپنوتیزمپذیری بیشتر نوشتهایم.
هیپنوتراپی کودک برای چه مشکلاتی به کار میرود؟
جواب کوتاه: بیشترین شواهد برای درد و پریشانی هنگام اقدامهای پزشکی مثل تزریق، و برای دلدردهای عملکردی و سندرم رودهی تحریکپذیر در کودکان است. برای اضطراب، مشکلات خواب، شبادراری و عادتهایی مثل ناخن جویدن هم استفاده میشود، اما شواهد این موارد محدودتر است.
| کاربرد | وضعیت شواهد | نکته برای والدین |
|---|---|---|
| درد و ترس هنگام تزریق و اقدامهای پزشکی | نسبتاً خوب؛ در مرورهای علمی جزو روشهای مؤثر روانشناختی آمده است | معمولاً در بیمارستان یا مطب کودکان، در کنار سایر روشها |
| دلدرد عملکردی و رودهی تحریکپذیر | خوب؛ چند کارآزمایی تصادفی نتایج مثبت داشتهاند | فقط پس از معاینهی پزشک و رد علتهای جسمی |
| اضطراب، ترس و استرس امتحان | متوسط تا محدود | بهتر است در کنار رواندرمانی کودک باشد |
| مشکلات خواب و کابوس | محدود | اول عادتهای خواب و علتهای پزشکی بررسی شود |
| شبادراری و عادتها (ناخن جویدن، مکیدن انگشت) | محدود؛ بیشتر گزارشهای بالینی | زیر نظر پزشک کودکان و بدون سرزنش کودک |

یکی از شناختهشدهترین پژوهشها در این حوزه، کارآزمایی تصادفی پژوهشگران هلندی روی حدود ۲۵۰ کودک ۸ تا ۱۸ ساله است که سال ۲۰۱۷ در مجلهی JAMA Pediatrics منتشر شد. در این مطالعه کودکان مبتلا به دلدرد عملکردی یا رودهی تحریکپذیر یا با درمانگر جلسهی هیپنوتراپی داشتند یا با فایل صوتی در خانه تمرین میکردند در پیگیری یکساله، نتیجهی تمرین خانگی بر اساس معیار از پیش تعیینشدهی پژوهشگران از جلسهی فردی ضعیفتر نبود، هرچند جلسه با درمانگر در کوتاهمدت کمی بهتر عمل کرد. همین پژوهش نشان میدهد چرا آموزش مهارت به کودک و تمرین منظم در خانه اینقدر اهمیت دارد.
در زمینهی ترسها، هیپنوتیزم ممکن است بخشی از برنامهی درمان باشد؛ اصول کلی آن را در مقالهی درمان فوبیا با هیپنوتیزم توضیح دادهایم. اما برای کودک، روشهای رفتاری و حضور والدین معمولاً پایهی اصلی درماناند.
هیپنوتیزم کودکان از چه سنی مناسب است؟
جواب کوتاه: سن ثابتی وجود ندارد، اما روشها معمولاً از حدود سه یا چهار سالگی به شکل بازی و قصه قابل استفادهاند. هرچه کودک بزرگتر شود، میتوان از تصویرسازی پیچیدهتر و آموزش خودهیپنوتیزم استفاده کرد.
انجمن بینالمللی هیپنوتیزم در دانشنامهی آموزشی خود توضیح میدهد که انتخاب روش باید به سن و مرحلهی رشد کودک بستگی داشته باشد. کودک پیشدبستانی ذهن عینی دارد، معمولاً با چشم بسته راحت نیست و به پیشنهادهای ملموس بهتر پاسخ میدهد. کودکان دبستانی از تصویرسازی دربارهی مکان یا فعالیت محبوبشان لذت میبرند و نوجوانان به حق انتخاب و احساس استقلال نیاز دارند.

- ۳ تا ۶ سال: قصهگویی، عروسک، حبابسازی و تنفس بازیگونه؛ چشمها میتوانند باز بمانند.
- ۷ تا ۱۱ سال: سفر خیالی به مکان امن یا محبوب، تصویرسازی «دکمهی کم کردن درد»، نقاشی و داستان.
- ۱۲ تا ۱۸ سال: تمرینهای شبیه بزرگسالان، با تأکید بر حق انتخاب، ورزش، موسیقی و اهداف شخصی نوجوان.
یک جلسهی هیپنوتراپی کودک چطور است؟
جواب کوتاه: جلسهها معمولاً کوتاهاند؛ بین ۱۰ تا ۳۰ دقیقه. کودک بیدار و آگاه است، میتواند حرف بزند یا حرکت کند و هر وقت بخواهد تمرین را متوقف کند. گاهی یک جلسه کافی است و گاهی چند جلسه لازم میشود.
بیمارستان کودکان فیلادلفیا در صفحهی اطلاعرسانی خود دربارهی هیپنوتیزم بالینی کودکان توضیح میدهد که جلسهها معمولاً ۱۰ تا ۳۰ دقیقه طول میکشند و تعدادشان بسته به مشکل، از یک جلسه تا پنج یا شش جلسه متغیر است. ساختار یک جلسهی معمول اینطور است:
- آشنایی: درمانگر دربارهی علاقهها، بازیها، ترسها و تجربههای قبلی کودک میپرسد.
- توضیح ساده: به کودک گفته میشود که این یک «بازی تخیل» است و کنترل همیشه دست خودش است.
- ورود به تخیل: با تنفس آرام، شمردن یا سفر خیالی به جای محبوب کودک، توجه او متمرکز میشود.
- کار با هدف: مثلاً کودک تصور میکند دستش مثل یک دستکش جادویی بیحس میشود یا ترسش را در بادکنکی میگذارد و رها میکند.
- بازگشت و تمرین خانگی: کودک با شمارش برمیگردد و یاد میگیرد همین تمرین را خودش در خانه یا پیش از تزریق انجام دهد.
عوارض جدی در هیپنوتراپی کودکان نادر است. در موارد کم، کودک ممکن است بعد از جلسه کمی سردرد، حالت تهوع، گریه یا اضطراب داشته باشد یا هنگام بلند شدن کمی سرگیجه حس کند. این واکنشها معمولاً گذرا هستند، اما باید به درمانگر گفته شوند. برای آشنایی کلی با خطرات و افسانهها، مقالهی خطرات هیپنوتیزم را ببینید.
والدین پیش از شروع هیپنوتیزم کودک به چه نکاتی توجه کنند؟
جواب کوتاه: اول پزشک کودک مشکل را بررسی کند، بعد درمانگری انتخاب شود که هم مجوز بالینی دارد و هم در کار با کودکان آموزش دیده است. رضایت والدین و موافقت خود کودک لازم است و کودک هرگز نباید مجبور به ادامه شود.
در کار با کودکان، ملاحظات اخلاقی اهمیت بیشتری دارد. کودک توان تصمیمگیری کامل ندارد؛ بنابراین والدین رضایت آگاهانه میدهند و کودک هم باید با زبانی ساده بفهمد چه اتفاقی میافتد و موافق باشد. این نکتهها را پیش از شروع در نظر بگیرید:
- ارزیابی پزشکی: سردرد، دلدرد یا مشکل خواب ممکن است علت جسمی داشته باشد که باید اول بررسی شود.
- صلاحیت درمانگر: روانشناس، روانپزشک یا پزشک کودکان با آموزش رسمی هیپنوتیزم بالینی؛ دربارهی وضعیت مدرکها در ایران مقالهی مدرک هیپنوتیزم معتبر را بخوانید.
- شفافیت: هدف، تعداد تقریبی جلسهها، حضور یا عدم حضور والدین در اتاق و محرمانه بودن گفتوگوها از اول روشن شود.
- هدف واقعی و کوچک: مثلاً «آرامش پیش از تزریق»، نه «تغییر کامل شخصیت» یا «افزایش هوش».
- پرهیز از هیپنوتیزم نمایشی: کودک را هرگز برای سرگرمی یا نمایش هیپنوتیزم نکنید.

هشدار مهم: اگر کودک در خطر آسیب است، تغییر شدید رفتاری دارد یا از آزار سخن میگوید، هیپنوتیزم راهحل نیست و باید فوراً از متخصص و مراجع حمایتی کمک گرفت.
آیا والدین میتوانند خودشان با کودک تمرین کنند؟
جواب کوتاه: تمرینهای سادهی آرامسازی، مثل تنفس بادکنکی یا سفر خیالی به مکان امن، را والدین میتوانند هنگام خواب با کودک انجام دهند. اما درمان یک مشکل مشخص باید زیر نظر متخصص باشد.
بسیاری از تمرینهایی که درمانگران به کودک یاد میدهند، در اصل تمرینهای آرامسازی و تخیل هدایتشدهاند. مثلاً پیش از خواب میتوانید از کودک بخواهید تصور کند شکمش یک بادکنک است که با هر دم آرام پر و با هر بازدم خالی میشود، یا چشمهایش را ببندد و جایی را که دوست دارد با جزئیات توصیف کند: رنگها، صداها و بوها. این تمرینها اگر با لحن مهربان و بدون اجبار انجام شوند، معمولاً بیخطر و دلپذیرند. ایدههای بیشتری برای آرامش شبانه را در مقالهی هیپنوتیزم برای خواب راحت پیدا میکنید؛ فقط زبان و طول تمرین را با سن کودک تطبیق دهید.
اگر خودتان میخواهید اصول هیپنوتیزم و تلقین مثبت را اصولی یاد بگیرید، دورهی آموزش هیپنوتیزم ذنیران مسیر قدمبهقدمی برای شروع دارد. با این حال یادگیری هیپنوتیزم به معنای مجوز درمان کودک نیست و درمان مشکلات بالینی کودک کار متخصص است.
جمعبندی
هیپنوتیزم کودکان، وقتی به شکل بالینی و به دست متخصص آموزشدیده انجام شود، روشی ملایم و کمخطر است که از تخیل طبیعی کودک برای مدیریت درد، ترس، اضطراب و برخی مشکلات گوارشی استفاده میکند. قویترین شواهد مربوط به درد اقدامهای پزشکی و دلدردهای عملکردی است و در سایر موارد باید انتظار واقعبینانه داشت. کلید موفقیت، ارزیابی پزشکی، رضایت و همراهی کودک، جلسههای کوتاه و بازیگونه و تمرین منظم در خانه است.
پرسشهای متداول
هیپنوتیزم بالینی کودکان وقتی به دست متخصص آموزشدیده انجام شود، کمخطر است و عوارض جدی آن نادر است. گاهی سردرد، تهوع، گریه یا سرگیجهی گذرا گزارش میشود. هیپنوتیزم نمایشی یا سرگرمی برای کودکان مناسب نیست.
سن ثابتی ندارد. از حدود سه یا چهار سالگی میتوان از قصه و بازیهای تخیلی استفاده کرد و با بزرگتر شدن کودک، تصویرسازی پیچیدهتر و آموزش خودهیپنوتیزم ممکن میشود.
نه. کودک بیدار و آگاه است، صدای درمانگر را میشنود، میتواند حرف بزند و هر وقت بخواهد تمرین را متوقف کند. بسیاری از کودکان حتی با چشم باز تمرین میکنند.
در برخی گزارشهای بالینی استفاده شده، اما شواهد آن محدود است. شبادراری باید اول توسط پزشک کودکان بررسی شود و هیپنوتیزم فقط میتواند مکمل درمانهای اصلی باشد.
بسته به مشکل متفاوت است. گاهی یک جلسه کمک میکند و گاهی پنج یا شش جلسه لازم است. جلسهها معمولاً ۱۰ تا ۳۰ دقیقهاند و تمرین در خانه بخش مهمی از اثر آنهاست.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

