الکتروآکوپانکچر چیست؟ روش، فرکانس‌ها، کاربردها و ارزیابی شواهد

پاسخ کوتاه: الکتروآکوپانکچر (طب سوزنی الکتریکی) نوعی طب سوزنی است که در آن جریان الکتریکی کوچکی میان جفت سوزن‌های وارد‌شده عبور می‌کند. این روش از دهه‌ی ۱۹۵۰ در چین رایج شد و امروز در کلینیک‌های سراسر جهان هم دیده می‌شود. شواهد برای چند کاربرد، مثل بازگشت عملکرد روده پس از جراحی شکم و بی‌اختیاری استرسی ادرار، امیدبخش است؛ برای بسیاری کاربردهای دیگر ناکافی است. و دستگاه‌های «تشخیص با جریان پوست» (EAV) ربطی به درمان با سوزن ندارند.

این مقاله معرفی و ارزیابی است، نه راهنمای درمان. برای مفاهیم پایه، طب سوزنی چیست؟ و عوارض طب سوزنی را ببینید. سبک‌های دیگر طب سوزنی: طب سوزنی پنج عنصر، طب سوزنی مستر تونگ و طب سوزنی گوش. روش سوزنی دیگری که در فیزیوتراپی رایج است درای نیدلینگ است.

الکتروآکوپانکچر چیست و از کجا آمد؟

پاسخ مستقیم: افزودن جریان الکتریکی کم‌ولتاژ به سوزن‌های طب سوزنی؛ ریشه‌ی آن به دهه‌ی ۱۹۳۰ فرانسه و دهه‌ی ۱۹۵۰ چین می‌رسد.

طبق یک مرور تاریخی، رُژه دلافویه، پزشک فرانسوی، در دهه‌ی ۱۹۳۰ دستگاهی به نام «دیاترموپونکتور» ساخت و جریان را از سوزن‌ها گذراند. پژوهشگران تاریخ طب چین می‌گویند الکتروآکوپانکچر در دهه‌ی ۱۹۵۰ در چین، با الهام از نظریه‌ی پاولوف و در ابتدا به‌عنوان تحریک‌کننده‌ی عصب، پدید آمد. گزارشی از ۵ سپتامبر ۱۹۵۸ درباره‌ی عمل لوزه در بیمارستان شانگهای (با طب سوزنی در نقطه‌ی «هگو» و بی‌داروی بی‌حسی) را شروع «بی‌دردی با طب سوزنی» می‌دانند. در دوران انقلاب فرهنگی، طبق رساله‌ی تاریخی لیانگ ونبو، روش در بیش از دو میلیون جراحی چین به کار رفت، اما یک دهه پس از ۱۹۷۸ از بیشتر اتاق‌های عمل کنار گذاشته شد.

چگونه انجام می‌شود؟

پاسخ مستقیم: سوزن‌های استریل زیر پوست قرار می‌گیرند، به‌صورت جفت به دستگاه وصل می‌شوند و جریان کوچکی با فرکانس و شدت قابل تنظیم عبور می‌کند.

طبق NCCIH، سوزن‌ها را می‌شود با دست یا با جریان‌های الکتریکی کوچک تحریک کرد. در یک پروتکل کارآزمایی ۲۰۲۶ برای درد پس از جراحی عضلانی‌اسکلتی، دو جلسه‌ی ۱۵ دقیقه‌ای با نقطه‌های ST36 تا SP9 و دو فرکانس ۲ و ۱۰۰ هرتز مقایسه می‌شود. فرکانس، شدت جریان، نقطه‌ها و مدت جلسه در پژوهش‌ها یکسان نیست و همین مقایسه‌ی مطالعه‌ها را سخت می‌کند.

فرکانس ۲ و ۱۰۰ هرتز. مرور هان و همکاران در «Trends in Neurosciences» (۲۰۰۳) گزارش کرد که تحریک ۲ هرتز آزادسازی انکفالین و بتاآندورفین را بالا می‌برد و تحریک ۱۰۰ هرتز دینورفین را، و ترکیب دو فرکانس چند پپتید را هم‌زمان رها می‌کند. بخش بزرگ این دانش از پژوهش‌های حیوانی است، و بررسی‌های بالینی درباره‌ی بهتر بودن هر فرکانس هنوز ناهمگن است.

کاربردهای پژوهش‌شده

پاسخ مستقیم: بیشترین پژوهش درباره‌ی ایلئوس پس از جراحی، تهوع پس از عمل، بی‌اختیاری استرسی، دردهای مزمن و سندرم تونل کارپ است؛ نتایج یکسان نیست.

• ایلئوس پس از جراحی شکم: مرور ۲۰۲۴ با ۱۴ مطالعه (۱٬۱۰۵ نفر) زمان اولین دفع را در مقایسه با مراقبت معمول حدود ۱۲٫۷ ساعت و زمان اولین باد را حدود ۷ ساعت کوتاه‌تر یافت؛ مقایسه با سوزن ساختگی هم حدود ۱۰٫۸ ساعت اثر نشان داد. اما شواهد قطعی برای اقامت بیمارستانی و ایلئوس طولانی به دست نیامد. در مرور جراحی کولورکتال با ۱۶ مطالعه (۱٬۵۶۲ نفر) زمان اولین باد حدود ۱۰ ساعت کوتاه‌تر بود. این مرورها بیشتر بر کارآزمایی‌های چینی متکی‌اند و پروتکل‌ها متفاوت است.
• تهوع و استفراغ پس از عمل: مرور ۱۷ کارآزمایی درباره‌ی ST36 یا PC6 کاهش خطر را گزارش کرد (نسبت خطر ۰٫۶۲)، اما فوایدش با ترکیب دو نقطه کمتر بود و نویسندگان خواستار پروتکل استاندارد شدند. برای تهوع بارداری، مرور ۲۰۱۶ نتیجه‌ی قطعی نداشت.
• بی‌اختیاری استرسی: کارآزمایی ۲۰۱۷ جاما (حدود ۵۰۰ زن، ۱۸ جلسه در ۶ هفته) کاهش نشت ادرار را نشان داد؛ حدود دو‌سوم زنان دست‌کم ۵۰ درصد کاهش داشتند. NCCIH آن را مطالعه‌ای دقیق می‌داند.
• سندرم تونل کارپ: در یک کارآزمایی ۲۰۱۷ (۸۰ نفر)، الکتروآکوپانکچر موضعی و دور هر دو از سوزن ساختگی در تغییرات مچ و مغز بهتر بودند، هرچند هر سه گروه علایم را کم کردند (NCCIH).
• آرتریت روماتوئید: مرور کاکرین به‌دلیل تعداد کم و کیفیت پایین مطالعه‌ها، توصیه‌ای نکرد.
• درد مزمن: برای طب سوزنی به‌طور کلی، مرور ویکرز و همکاران (۲۰۱۸) در دردهای مزمن اثر کوچک اما واقعی نسبت به سوزن ساختگی دید؛ اما در منابع بررسی‌شده تحلیل جداگانه‌ای برای الکتروآکوپانکچر به‌تنهایی پیدا نکردم. برای کاربرد معمولی‌تر، طب سوزنی برای کمردرد را ببینید.

ارزیابی شواهد: چه چیزی ثابت شده است؟

پاسخ مستقیم: برای بازگشت عملکرد روده پس از جراحی و بی‌اختیاری استرسی شواهد معقول هست؛ برای بیشتر موارد دیگر ناکافی یا ناهمگن است، و بسیاری از مطالعه‌ها کوچک و چینی‌اند.

NCCIH یادآوری می‌کند که در بسیاری از مطالعه‌های طب سوزنی، اثر در مقایسه با «بی‌درمانی» بزرگ‌تر از مقایسه با سوزن ساختگی است؛ یعنی بخشی از سود به اثرهای غیراختصاصی (باور، رابطه‌ی درمانگر و بیمار) برمی‌گردد. این درباره‌ی الکتروآکوپانکچر هم صادق است، چون تحریک الکتریکی را بیمار حس می‌کند و کورسازی دشوارتر است.

• آنچه مستند است: تاریخچه، روش، و مرورهای ایلئوس و کارآزمایی بی‌اختیاری استرسی.
• آنچه محل بحث است: بهترین فرکانس و نقطه، سهم اثر غیراختصاصی، و تعمیم نتایج چینی به دیگر کشورها.
• آنچه تأییدپذیر نیست: درمان همه‌ی بیماری‌ها، و دستگاه‌های «تشخیص بیماری با جریان پوست» (EAV).

الکتروآکوپانکچر با EAV اشتباه گرفته نمی‌شود

پاسخ مستقیم: EAV روش تشخیصی با اندازه‌گیری مقاومت پوست است و شاهدی ندارد؛ الکتروآکوپانکچر درمانی با سوزن است.

در برخی کلینیک‌ها دستگاه‌هایی با نام «الکتروآکوپانکچر طبق ووُل» برای «تشخیص بیماری» یا «آزمایش حساسیت غذایی» به کار می‌رود. انجمن سرطان آمریکا گفته است شواهد از استفاده از این روش به‌عنوان تشخیص یا درمان سرطان یا بیماری دیگر پشتیبانی نمی‌کند. اگر کسی با چنین دستگاهی تشخیص داد یا درمان مهم را رد کرد، دیدگاه یک پزشک را هم بپرسید.

نکته‌های ایمنی

• الکتروآکوپانکچر را تنها نزد درمانگر آموزش‌دیده و با سوزن استریل یک‌بارمصرف انجام دهید؛ NCCIH یادآوری می‌کند که عفونت، آسیب اندام و آسیب به دستگاه عصبی مرکزی در انجام نادرست ممکن است.
• اگر ضربان‌ساز یا دفیبریلاتور، ریتم قلب ناپایدار یا صرع دارید، پیش از جلسه با پزشک مشورت کنید؛ دستورالعمل‌های ایمنی در این موارد احتیاط یا ممنوعیت می‌آورند. جریان نباید از ناحیه‌ی قلب بگذرد.
• در بارداری حتماً به درمانگر بگویید و از تحریک ناحیه‌ی شکم و کمر بپرهیزید مگر با نظر پزشک.
• اگر درد سینه، سرگیجه شدید، سوزش یا انقباض ناخوشایند حس کردید، جلسه را فوراً متوقف کنید.
• از روش به‌جای مراجعه‌ی به پزشک یا ادامه‌ی داروی تجویزی استفاده نکنید؛ NCCIH هم توصیه می‌کند طب سوزنی را به‌جای مراجعه‌ی به پزشک به کار نبرید.
• برای تمرین‌های آرام‌سازی و آگاهی بدنی، دوره‌ی آستانه را هم می‌توانید ببینید.

جمع‌بندی

الکتروآکوپانکچر یک افزونه‌ی بالینی نسبتاً رایج با تاریخچه‌ی روشن است و برای چند کاربرد، به‌ویژه ایلئوس پس از جراحی شکم و بی‌اختیاری استرسی، شواهد معقولی دارد، اما بسیاری از مطالعه‌ها کوچک یا از یک منطقه‌اند. برای بیشتر بیماری‌های دیگر نمی‌توان نتیجه‌ی قاطع گرفت. اگر می‌خواهید امتحان کنید، آن را مکمل درمان پزشکی بدانید و برای مدرک درمانگر مدرک طب سوزنی معتبر را بخوانید.

منابع

• Acupuncture: Effectiveness and Safety. NCCIH, NIH. Last updated October 2022.
• Liu Z et al. Effect of electroacupuncture on urinary leakage among women with stress urinary incontinence: a randomized clinical trial. JAMA. 2017;317(24):2493-2501.
• Effectiveness of electroacupuncture on postoperative ileus prevention after abdominal surgery: a systematic review and trial sequential analysis of randomized controlled trials. J Gastroenterol Hepatol. 2024.
• Efficacy of electroacupuncture in improving postoperative ileus in patients receiving colorectal surgery: a systematic review and meta-analysis. Int J Surg. 2024.
• Electroacupuncture of ST36 and PC6 for postoperative gastrointestinal recovery: a systematic review and meta-analysis. J Tradit Complement Med. 2024.
• Han JS. Acupuncture: neuropeptide release produced by electrical stimulation of different frequencies. Trends Neurosci. 2003;26(1):17-22.
• Vickers AJ et al. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474.
• Casimiro L et al. Acupuncture and electroacupuncture for the treatment of rheumatoid arthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2010.
• Liang W. Pain, ideology and the integration of Chinese and Western medicine: a history of acupuncture anesthesia, 1953-1990. Doctoral thesis.
• Safety in Chinese Medicine Clinical Practice Guidance (Acupuncture and Associated Techniques). Chinese Medicine Council of New Zealand, 2023.