دارما چیست؟ معنای دارما در هندوئیسم و بودیسم و تفاوت آن با کارما

دارما (Dharma) واژه‌ای سانسکریت به معنای «آنچه نگه می‌دارد» است و در آیین‌های هندی به نظم درست هستی، وظیفه‌ی اخلاقی هر انسان و آموزه‌ی حقیقت اشاره دارد. در هندوئیسم دارما یعنی زندگی درست و انجام وظیفه، در بودیسم یعنی آموزه‌های بودا و حقیقتی که او آشکار کرد. اگر کارما قانون عمل و نتیجه باشد، دارما راهی است که نشان می‌دهد عمل درست کدام است.

دارما یکی از پایه‌ای‌ترین مفهوم‌های فلسفه‌ی شرق است و بدون آن، فهم کارما، یوگا و حتی نماد پرچم هند ناقص می‌ماند. در این مقاله معنای واژه، دارما در هندوئیسم، بودیسم و جینیسم، چرخ دارما و تفاوت دارما و کارما را با زبان ساده توضیح می‌دهیم.

معنای واژه‌ی دارما

دارما از ریشه‌ی سانسکریت «دهری» به معنای نگه داشتن، حمل کردن و پشتیبانی کردن می‌آید؛ یعنی چیزی که جهان و جامعه را سرپا نگه می‌دارد.

در متن‌های کهن ودایی، صورت قدیمی‌تر این واژه، «دارمن»، به نظم کیهانی اشاره داشت؛ نظمی که خورشید و فصل‌ها را در مسیرشان نگه می‌دارد. به‌تدریج معنای آن گسترده شد و قانون، اخلاق، وظیفه، دین و حقیقت را هم در بر گرفت. به همین دلیل هیچ واژه‌ی فارسی یا انگلیسی به‌تنهایی معادل کامل دارما نیست. در پالی، زبان متون کهن بودایی، به آن «دمه» گفته می‌شود.

دارما در هندوئیسم

در هندوئیسم دارما یعنی رفتار درست و هماهنگ با نظم هستی؛ هم وظیفه‌ی همگانی همه‌ی انسان‌ها و هم وظیفه‌ی خاص هر فرد در موقعیت خودش.

سناتانا دارما؛ قانون جاودان

بسیاری از هندوها دین خود را «سناتانا دارما» یعنی «دارمای جاودان» می‌نامند. این عبارت به اصول اخلاقی همگانی مثل راستگویی، آزار نرساندن (اهیمسا)، پاکی و خویشتن‌داری اشاره دارد که برای همه یکسان است.

سوادارما؛ دارمای شخصی

در کنار اصول همگانی، هر کس «سوادارما» یا وظیفه‌ی ویژه‌ی خود را دارد که به مرحله‌ی زندگی، نقش‌ها و توانایی‌هایش بستگی دارد. در بهگود گیتا، کریشنا به آرجونا می‌گوید انجام دارمای خود، حتی ناقص، بهتر از انجام کامل دارمای دیگری است. این جمله در فرهنگ هند بسیار نقل می‌شود و پیامش این است که مسیر هر کس به خودش تعلق دارد.

دارما در چهار هدف زندگی

فلسفه‌ی هندو چهار هدف برای زندگی انسان برمی‌شمارد که به آن‌ها «پوروشارتا» می‌گویند:

1. دارما: زندگی اخلاقی و انجام وظیفه.
2. آرتا: رفاه، معیشت و موفقیت مادی.
3. کاما: لذت، عشق و زیبایی.
4. موکشا: رهایی از چرخه‌ی تولد و مرگ.

دارما در این فهرست نخستین است، چون قرار است دو هدف بعدی یعنی ثروت و لذت را در چارچوب درست نگه دارد. در سنت هندو، نظام طبقاتی و مراحل زندگی (آشراما) هم با مفهوم دارما پیوند خورده است؛ موضوعی که امروز درباره‌ی بخش طبقاتی آن نقدهای جدی وجود دارد.

دارما در بودیسم

در بودیسم «دارما» بیش از هر چیز به آموزه‌های بودا اشاره دارد؛ حقیقتی که بودا کشف کرد و راهی که برای رهایی از رنج نشان داد.

دارما یکی از «سه گوهر» بودیسم است: بودا، دارما و سنگه (جامعه‌ی رهروان). بودایی‌ها با پناه بردن به این سه گوهر مسیرشان را آغاز می‌کنند. هسته‌ی دارمای بودایی «چهار حقیقت شریف» است: رنج وجود دارد، رنج علتی دارد، رنج پایان‌پذیر است و راهی برای پایان آن هست که «راه هشتگانه‌ی شریف» نام دارد.

در فلسفه‌ی بودایی، «دارماها» با حرف کوچک و به شکل جمع، معنای فنی دیگری هم دارند: کوچک‌ترین عنصرهای تجربه، مثل یک حس یا یک فکر، که پدید می‌آیند و از میان می‌روند. مکتب‌هایی مثل ذن از همین نگاه به ناپایداری بهره گرفته‌اند. بنیان‌گذار افسانه‌ای ذن در چین هم «بودی‌دارما» نام دارد که در تاریخچه‌ی ذن درباره‌اش نوشته‌ایم.

چرخ دارما (دارماچاکرا)

نماد دارما در بودیسم چرخی با هشت پره است که هر پره یکی از گام‌های راه هشتگانه را نشان می‌دهد.

سنت بودایی نخستین موعظه‌ی بودا در سارنات را «به گردش درآوردن چرخ دارما» می‌نامد. این نماد بعدها در هنر هند فراگیر شد. آشوکا، پادشاه موریایی قرن سوم پیش از میلاد، پس از گرویدن به بودیسم فرمان‌هایی درباره‌ی «دمه» بر ستون‌ها و صخره‌ها نوشت. چرخ ۲۴ پره‌ی میانه‌ی پرچم امروزی هند، که به «چرخ آشوکا» معروف است، از سرستون شیرهای سارنات برگرفته شده است.

دارما در جینیسم و سیکیسم

در جینیسم دارما هم به آموزه‌ی اخلاقی و هم، در معنایی فنی، به «واسطه‌ی حرکت» در جهان اشاره دارد؛ در سیکیسم نیز به زندگی درست و پرهیزکارانه.

فلسفه‌ی جین می‌گوید دارما‌دراویا یکی از جوهرهای جهان است که حرکت را ممکن می‌کند، همان‌طور که آب حرکت ماهی را ممکن می‌کند. در کنار آن، دارمای اخلاقی جین بر اهیمسا یا آزار نرساندن به هیچ موجودی تأکید ویژه دارد. در سیکیسم، «دارم» به زندگی درستکارانه، کار شرافتمندانه و یاد خدا اشاره دارد.

تفاوت دارما و کارما

کارما قانون عمل و نتیجه است و دارما معیار عمل درست؛ کارما می‌گوید هر کاری پیامدی دارد و دارما می‌گوید کدام کار شایسته است.

در بهگود گیتا این دو در مفهوم کارما یوگا به هم می‌رسند: انجام وظیفه بدون دلبستگی به نتیجه. برای آشنایی با جزئیات کارما، مقاله‌های ۱۲ قانون کارما و انواع کارما را هم بخوانید.

دارما در یوگا و زندگی معنوی

در سنت یوگا، دارما پایه‌ی اخلاقی تمرین است؛ بدون زندگی درست، آسانا و مراقبه به هدف اصلی خود نمی‌رسند.

یوگا سوترای پاتانجلی پیش از تمرین‌های بدنی و تنفسی از «یاما» و «نیاما» سخن می‌گوید؛ یعنی پرهیزها و پایبندی‌های اخلاقی مثل آزار نرساندن، راستگویی، دزدی نکردن، قناعت و پاکی. این‌ها همان ارزش‌هایی‌اند که در سنت هندو بخشی از دارمای همگانی شمرده می‌شوند. به بیان ساده، یوگی پیش از آنکه بدنش را نرم کند، باید رفتارش را درست کند.

در بهگود گیتا هم یوگا و دارما جدا از هم نیستند. آرجونا در میدان نبرد نمی‌داند وظیفه‌اش چیست و کریشنا با آموزش کارما یوگا، بهاکتی یوگا و جنانا یوگا به او نشان می‌دهد چگونه دارمای خود را بدون دلبستگی به نتیجه انجام دهد. به همین دلیل بسیاری از معلمان امروزی تمرین روزانه‌ی معنوی، مثل تکرار مانترا یا مراقبه، را راهی برای یادآوری دارما در زندگی روزمره می‌دانند: هر روز چند دقیقه مکث کنیم و بپرسیم آیا کارهایمان با ارزش‌هایمان هماهنگ است.

دارمای خود را چطور پیدا کنیم؟

در زبان امروزی، «یافتن دارما» بیشتر به معنای پیدا کردن مسیر معنادار زندگی است؛ جایی که توانایی‌ها، ارزش‌ها و نیاز دیگران به هم می‌رسند.

این برداشت امروزی است و با معنای سنتی و دقیق دارما فاصله دارد، اما می‌تواند ابزار خوبی برای تأمل باشد. چند پرسش ساده برای شروع:

• چه کاری را انجام می‌دهم که در آن زمان را فراموش می‌کنم؟
• کدام ارزش‌ها برایم غیرقابل‌معامله‌اند؟
• وظیفه‌ی امروزم در برابر خانواده، کار و جامعه چیست؟
• کدام انتخاب‌ها بعداً حس پشیمانی یا آرامش به من داده‌اند؟

پاسخ نوشتن به چنین پرسش‌هایی، مثل تمرین سوالات خودشناسی، کمک می‌کند تصویر روشن‌تری از مسیر خود داشته باشید.

چند سوءبرداشت رایج درباره‌ی دارما

دارما نه به معنای «سرنوشت» است و نه یک قانون ثابت برای همه‌ی زمان‌ها؛ متن‌های هندی خودشان از دشواری تشخیص دارما سخن گفته‌اند.

• دارما یعنی تقدیر: نه؛ دارما راهنمای انتخاب است، نه چیزی که بی‌اختیار بر ما تحمیل شود.
• دارما فقط مذهبی است: در هند دارما به حقوق، اخلاق و آداب اجتماعی هم مربوط است.
• دارما برای همه یکسان است: سنت هندو میان اصول همگانی و وظیفه‌ی شخصی فرق می‌گذارد.
• دارمای بودایی همان دارمای هندو است: واژه یکی است، اما در بودیسم بیشتر به آموزه‌ی بودا اشاره دارد.

برای مطالعه‌ی بیشتر، مدخل Dharma در دانشنامه‌ی بریتانیکا مرور خوبی از معناهای این واژه در دین‌های هندی دارد.

جمع‌بندی

دارما یعنی «آنچه نگه می‌دارد»: نظم هستی، وظیفه‌ی درست و حقیقت. در هندوئیسم معیار زندگی اخلاقی و نخستین هدف از چهار هدف زندگی است، در بودیسم نام آموزه‌های بودا و یکی از سه گوهر، و در جینیسم و سیکیسم هم جایگاهی بنیادین دارد. شناخت دارما کمک می‌کند کارما را هم درست‌تر بفهمیم.

پرسش‌های متداول