یوهان مارتین هونیگبرگر (Johann Martin Honigberger، ۱۷۹۵–۱۸۶۹) پزشک، داروساز و جهانگرد ساکسونی اهل ترانسیلوانی بود که بیش از سه دهه در آسیا زیست. او پس از سفر در سرزمینهای عثمانی و ایران، در ۱۸۲۹ به لاهور، پایتخت امپراتوری سیک، رسید و پزشک دربار مهاراجه رنجیت سینگ شد. مردم پنجاب او را «مارتین صاحب» مینامیدند.
هونیگبرگر تجربههایش را در کتابی نوشت که به انگلیسی با عنوان «سیوپنج سال در شرق» منتشر شد و سندی ارزشمند از دربار سیکها، گیاهان دارویی و پزشکی آن روزگار است. در ادامه زندگی، سفرها، کار او در لاهور، علاقهاش به هومیوپاتی و گیاهشناسی، و جایگاهش در ادبیات را مرور میکنیم.
زندگی نخستین و سفرهای هونیگبرگر در شرق
هونیگبرگر در ۱۰ مارس ۱۷۹۵ در خانوادهای ساکسونی در کرونشتات، شهر براشوف امروزی در رومانی، به دنیا آمد که آن زمان بخشی از امیرنشین ترانسیلوانی بود. او پس از آموختن پزشکی و داروسازی در ۱۸۱۵ به قسطنطنیه رفت و در دو سال بعد بهعنوان پزشک دولتی در شام، مصر، عربستان و ایران سفر کرد. به گزارش ویکیپدیای آلمانی، او در مجموع پنج سفر به شرق انجام داد.
هونیگبرگر در بغداد از کامیابی چهار ژنرال اروپایی، از جمله ژانفرانسوا آلار و پائولو آویتابیله، در خدمت مهاراجه رنجیت سینگ آگاه شد. چون شنید ارتش در حال شکلگیری مهاراجه به کادر پزشکی نیاز دارد، توصیهنامهای گرفت و راهی پنجاب شد.

رنجیت سینگ و امپراتوری سیک؛ بستر کار هونیگبرگر
برای فهم جایگاه هونیگبرگر باید دربار رنجیت سینگ را شناخت. رنجیت سینگ (حدود ۱۷۸۰–۱۸۳۹) بنیانگذار و نخستین مهاراجهی امپراتوری سیک بود که از ۱۸۰۱ تا مرگش فرمان راند. او در ۱۷۹۹ لاهور را گرفت و در ۲۱ سالگی در همین شهر تاجگذاری کرد. تا پایان عمرش قلمرو خود را از لداخ در شمال تا مرزهای سند و از گذرگاه خیبر تا رود ستلج گسترش داد و مولتان، کشمیر و پیشاور را از حکومت درانی گرفت.
به گزارش ویکیپدیا، رنجیت سینگ اصلاحات نظامی و اداری گستردهای انجام داد و ارتش و دولتش سیکها، مسلمانان، هندوها و اروپاییان را در بر میگرفت. همین گشودگی به روی متخصصان اروپایی، از ژنرالهای فرانسوی و ایتالیایی تا پزشکانی مانند هونیگبرگر، زمینهی حضور طولانی او در لاهور را فراهم کرد. ناشر آلمانی بازنشر کتاب هونیگبرگر نیز مهاراجه را با لقب مشهورش «شیر پنجاب» یاد کرده است.
هونیگبرگر در دربار رنجیت سینگ
هونیگبرگر در ۱۸۲۹ به لاهور رسید و جز یک دورهی اقامت در اروپا، نزدیک به بیست سال در پنجاب ماند. او نخست سربازان کمپانی هند شرقی را درمان کرد و سپس توجه رنجیت سینگ را جلب کرد که او را پزشک دربار کرد. به گزارش ویکیپدیا، هونیگبرگر با وجود جلب نظر مهاراجه، داوری چندان ستایشآمیزی دربارهی او نداشت.
در ۱۸۳۴ از راه رشتهکوه سلیمان و افغانستان به اروپا بازگشت؛ در بامیان، شمال کابل، اموالش را ربودند، اما سرانجام از راه روسیه به اروپا رسید. او از ۱۸۳۶ تا ۱۸۳۸ در قسطنطنیه طبابت کرد و در ۱۸۳۸ به درخواست رنجیت سینگ به لاهور بازگشت. مهاراجه فرماندهی یک گردان توپخانه را به او پیشنهاد کرد که نپذیرفت، چون خود را سرباز نمیدانست، اما سرپرستی کارخانهی باروت سلطنتی را قبول کرد.
شاهد رویدادهای پنجاب
هونیگبرگر گزارشی از سالهای اقامتش در پنجاب نوشت و از جمله یادآوری کرد که در مهار طاعون در این منطقه بهطور مکرر از قرنطینه استفاده میشد. به گزارش ویکیپدیای آلمانی، او در کلکته و لاهور بیمارستانهایی برای تهیدستان برپا کرد و در مبارزه با طاعون و وبا نیز فعال بود.
او در ۱۸۳۹ در مراسم سوزاندن پیکر رنجیت سینگ حاضر بود و آن را مراسمی «نفرتانگیز» توصیف کرد؛ زیرا چهار تن از همسران و هفت کنیز مهاراجه نیز همراه پیکر او سوزانده شدند. سال بعد شاهد مراسم مشابهی برای خراک سینگ، جانشین او، بود. این گزارشها از اسناد عینی کمشمار دربارهی رسم «ساتی» در دربار سیکهاست.
هونیگبرگر و هومیوپاتی
هونیگبرگر در سفر اروپایی میانهی دههی ۱۸۳۰ با ساموئل هانمان، بنیانگذار هومیوپاتی، آشنا شد و از اندیشههای او اثر پذیرفت. او شاگرد هومیوپاتی شد و در قسطنطنیه با داروهای هومیوپاتیک آزمایش کرد. به گزارش ویکیپدیا، او را معرف هومیوپاتی در آسیا میدانند و گفته میشود تارهای صوتی فلجشدهی مهاراجه را با داروهای هومیوپاتیک درمان کرد؛ در هند او را «پدر هومیوپاتی» میخوانند.
باید یادآوری کرد که هومیوپاتی امروز از نظر علمی پذیرفته نیست. بر پایهی مرورهای گستردهای که ویکیپدیا گزارش میکند، داروهای هومیوپاتیک اثری فراتر از دارونما ندارند و رقیقسازیهای آن چنان زیاد است که اغلب هیچ مولکولی از مادهی اولیه باقی نمیماند. گزارشهای درمانی هونیگبرگر را باید در بافت پزشکی سدهی نوزدهم خواند و نه بهعنوان شاهدی برای کارایی هومیوپاتی.
گیاهشناسی و کتابهای هونیگبرگر
هونیگبرگر گردآورندهی پرشور گیاهان بود و در هند فهرستی از داروهای گیاهی و مواد دارویی کشفشدهاش فراهم کرد. نخستین مجموعههای گیاهشناختی افغانستان را به او نسبت میدهند که در سفری در ۱۸۳۳ گرد آمد. پژوهشهای گیاهشناختی او را تا افغانستان و هیمالیا کشاند.
کتاب اصلی او به آلمانی با عنوان «میوههایی از سرزمینهای خاور» در ۱۸۵۱ در وین منتشر شد و ترجمهی انگلیسیاش در ۱۸۵۲ در لندن با عنوان «سیوپنج سال در شرق» درآمد. این کتاب افزون بر ماجراهای سفر، فهرستی از مواد دارویی و واژهنامهای پزشکی به چهار زبان اروپایی و پنج زبان شرقی را در بر دارد. نسخهی آلمانی در ۲۰۱۱ با پسگفتار یورگن هانهدر بازنشر شد. او در ۱۸ دسامبر ۱۸۶۹ در زادگاهش درگذشت.

هاریداس و دربار لاهور
دربار رنجیت سینگ صحنهی یکی از مشهورترین ادعاهای یوگیان سدهی نوزدهم نیز بود. در ۱۸۳۷ یوگی هاریداس به گزارش منابع آن زمان در حضور مهاراجه، درباریان و پزشکان فرانسوی و بریتانیایی چهل روز در صندوقی مهرومومشده زیر خاک ماند و سپس زنده بیرون آورده شد. هونیگبرگر در آن سال در قسطنطنیه بود، اما ماجرا در همان دربار و میان همکاران اروپاییاش رخ داد و در نوشتههای سفرنامهنویسان آن دوره بازتاب یافت.
گزارش رسمی همان زمان برای توضیح این رویداد به «خواب زمستانی» اشاره کرد و افسوس خورد که وزن هاریداس پیش و پس از دفن اندازهگیری نشده بود. چنین ادعاهایی هرگز در شرایط کنترلشدهی علمی تکرار نشدهاند و نباید کسی بکوشد آنها را بیازماید؛ دفن یا محرومیت طولانی از هوا، آب و غذا خطر مرگ دارد. برای چهرهی دیگری از همین فضای تاریخی، معرفی ناوینا چاندرا پال را نیز ببینید.
هونیگبرگر در رمان میرچا الیاده
نام هونیگبرگر در سدهی بیستم با رمان کوتاه «راز دکتر هونیگبرگر» (۱۹۴۰) اثر میرچا الیاده، دینپژوه و نویسندهی رومانیایی، دوباره سر زبانها افتاد. در این داستان، راوی برای نوشتن زندگینامهی هونیگبرگر پژوهش میکند؛ پزشکی که در روایت الیاده در هند در جستوجوی سرزمین نامرئی شامبالا بوده است. این رمان همراه با «شبهای سرامپور» منتشر شد و بعدها به انگلیسی ترجمه شد. باید میان این روایت خیالی و زندگی واقعی هونیگبرگر، پزشک و جهانگردی مستند، تمایز گذاشت.
جمعبندی
یوهان مارتین هونیگبرگر پزشک و داروساز ساکسونی اهل ترانسیلوانی بود که پس از سفر در عثمانی و ایران، از ۱۸۲۹ پزشک دربار رنجیت سینگ در لاهور شد و نزدیک به بیست سال در پنجاب زیست. او شاهد رویدادهای مهم دربار سیکها بود، نخستین مجموعههای گیاهشناختی افغانستان را گرد آورد و تجربههایش را در کتاب «سیوپنج سال در شرق» نوشت. در هند او را معرف هومیوپاتی میدانند، هرچند هومیوپاتی امروز از نظر علمی اثری فراتر از دارونما ندارد. نام او با رمان الیاده نیز جاودانه شد، اما ارزش واقعیاش در گزارشهای مستند او از آسیای سدهی نوزدهم است.
منابع
- Johann Martin Honigberger – Wikipedia
- Johann Martin Honigberger – Wikipedia (Deutsch)
- Sadhu Haridas – Wikipedia
- Ranjit Singh – Wikipedia
- The Secret of Dr. Honigberger – Wikipedia
- Homeopathy – Wikipedia
سؤالات متداول
پزشک و جهانگرد ساکسونی اهل ترانسیلوانی (۱۷۹۵–۱۸۶۹) که از ۱۸۲۹ پزشک دربار مهاراجه رنجیت سینگ در لاهور شد و کتاب «سیوپنج سال در شرق» را نوشت.
در ۱۸۲۹، پس از سفر در عثمانی، مصر، عربستان و ایران؛ او در بغداد از نیاز ارتش رنجیت سینگ به پزشک آگاه شده بود.
چون پس از آشنایی با ساموئل هانمان، هومیوپاتی را به آسیا برد و در دربار لاهور به کار گرفت؛ اما هومیوپاتی امروز از نظر علمی اثری فراتر از دارونما ندارد.
سفرنامهی هونیگبرگر (۱۸۵۲) دربارهی پنجاب و کشمیر، شامل ماجراهای سفر، گیاهان دارویی، فهرست مواد دارویی و واژهنامهی پزشکی به چند زبان اروپایی و شرقی.
دفن چهلروزهی هاریداس در ۱۸۳۷ در همان دربار رنجیت سینگ رخ داد که هونیگبرگر پزشکش بود، هرچند خود او در آن سال در قسطنطنیه بود.
رمان کوتاهی از میرچا الیاده (۱۹۴۰) که روایتی خیالی از جستوجوی هونیگبرگر برای سرزمین شامبالا میسازد و نباید با زندگینامهی واقعی او یکی گرفته شود.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

