مارکی دو پویسگور کیست؟ کشف خوابگردی مصنوعی و ماجرای ویکتور راس
فهرست مطالب
مارکی دو پویسگور (Marquis de Puységur، با نام کامل آمان ماری ژاک دو شاستنه، ۱۷۵۱–۱۸۲۵) اشراف‌زاده و افسر توپخانه‌ی فرانسوی بود که امروز از بنیان‌گذاران پیشاعلمی هیپنوتیزم به شمار می‌رود. او شاگرد فرانتس آنتون مسمر بود، اما در ۱۷۸۴ با کشف حالتی که «خوابگردی مصنوعی» نامید، مسیر مغناطیس حیوانی را دگرگون کرد.
حالتی که پویسگور توصیف کرد، یعنی خوابی آرام که در آن سوژه همچنان پاسخ می‌دهد و سخن می‌گوید، بسیار شبیه چیزی بود که بعدها هیپنوتیزم نامیده شد. در ادامه زندگی، کشف، تفاوت نظریه‌اش با مسمر و جایگاه او در تاریخ هیپنوتیزم را مرور می‌کنیم.
خانواده و زندگی نظامی پویسگور
آمان ماری ژاک دو شاستنه در اول مارس ۱۷۵۱ در پاریس در یکی از نامدارترین خاندان‌های اشرافی فرانسه به دنیا آمد. پدربزرگش مارشال فرانسه و پدرش ژنرال ارتش پادشاهی بود. او نیز مانند نیاکانش به ارتش پیوست و تا درجه‌ی ژنرالی در توپخانه پیش رفت. در ۱۷۸۱ ازدواج کرد و بعدها، از ۱۸۰۰ تا ۱۸۰۵، شهردار سواسون بود.
پویسگور دو برادر کوچک‌تر داشت، ژاک ماکسیم و آنتوان ایاسنت، که هر دو مانند او به مغناطیس حیوانی علاقه‌مند شدند. به گزارش ویکی‌پدیای انگلیسی، پویسگور نخستین بار از راه برادرش آنتوان ایاسنت با مسمریسم آشنا شد و به گزارش ویکی‌پدیای فرانسوی، هر سه برادر از ۱۷۸۲ در «انجمن هارمونی» شاگرد مسمر شدند.
کشف خوابگردی مصنوعی با ویکتور راس
از ۱۷۸۴ پویسگور در ملک خانوادگی‌اش در بوزانسی، نزدیک سواسون، مغناطیس حیوانی را برای درمان بیماری‌های کارکنان و روستاییان قصرش به کار برد. یکی از نخستین و مهم‌ترین بیمارانش ویکتور راس، کشاورزی ۲۳ ساله بود که برای خانواده‌ی پویسگور کار می‌کرد. به گزارش ویکی‌پدیای فرانسوی، این رویداد در ۴ مه ۱۷۸۴ رخ داد.
راس به‌آسانی «مغناطیسی» شد، اما به جای تشنج و «بحرانی» که در نمایش‌های مسمر دیده می‌شد، به حالتی آرام و خواب‌گونه فرو رفت. او در این حالت چشم‌بسته بود اما سخن می‌گفت، به پرسش‌ها پاسخ می‌داد و آرام‌تر و گویاتر از حالت بیداری‌اش به نظر می‌رسید. پویسگور شباهت این حالت را با خوابگردی طبیعی دید و آن را «خوابگردی مصنوعی» (somnambulisme artificiel) نامید.
پویسگور همچنین ادعا کرد که بیماران در این حالت درباره‌ی بیماری خود و دیگران و درمان مناسب آن «روشن‌بینی» نشان می‌دهند. این ادعاها هرگز در آزمایش‌های کنترل‌شده تأیید نشد، اما خود حالت آرام و پاسخگو بعدها به یکی از پایه‌های هیپنوتیزم بدل شد.
تفاوت نظریه پویسگور با مسمر
مسمر باور داشت که سیالی مغناطیسی در بدن جریان دارد و درمانگر با حرکت دست آن را هدایت می‌کند؛ از نگاه او «بحران» یا تشنج نشانه‌ی اصلی اثر درمان بود. به نوشته‌ی ویکی‌پدیای فرانسوی، پویسگور در این نکته تردید کرد که بحران چیزی جز عنصری مزاحم باشد و خود را تنها واسطه‌ای برای بیمارانی می‌دانست که به تعبیر او «پزشک خودشان» بودند؛ در حالی که مسمر درمان را کنشی فیزیولوژیک می‌دانست که سرچشمه‌اش مغناطیس‌گر است.
با این حال پویسگور یکسره از نظریه‌ی سیال جدا نشد و بر نقش اراده‌ی مغناطیس‌گر تأکید داشت. او در ۱۷۸۵ در پایان دوره‌ای که برای انجمن فراماسونری محلی برگزار کرد گفت که همه‌ی آموزه‌ی مغناطیس حیوانی در دو واژه خلاصه می‌شود: «باور کنید و بخواهید». او همیشه خود را شاگرد وفادار مسمر معرفی می‌کرد و هرگز ادعا نکرد روشی تازه ابداع کرده است.
انجمن هارمونیک و سال‌های انقلاب
در ۱۷۸۵ پویسگور ویکتور راس را به پاریس برد تا کشفش را به مسمر نشان دهد. در همان سال در استراسبورگ «انجمن هارمونیک دوستان متحد» را بنیان گذاشت که به گزارش ویکی‌پدیای فرانسوی حدود دویست مغناطیس‌گر تربیت کرد، مراکز درمانی متعددی برپا کرد و گزارش‌های فراوانی از موردهای درمان‌شده منتشر کرد.
این انجمن تا انقلاب ۱۷۸۹ به سرعت رشد کرد، اما در دوران انقلاب منحل شد و پویسگور اشراف‌زاده دو سال را در زندان گذراند. در همان سال‌های پیش از انقلاب، ۱۷۸۴، دو کمیسیون سلطنتی به فرمان لویی شانزدهم مغناطیس حیوانی را بررسی کرده و نتیجه گرفته بودند که اثرهای آن از تخیل ناشی می‌شود، نه سیال مغناطیسی؛ داوری‌ای که پویسگور سال‌ها بعد در نوشته‌هایش به آن پاسخ داد.
نوشته‌ها و سال‌های پایانی پویسگور
نخستین کتاب پویسگور، «یادداشت‌هایی برای تاریخ و استقرار مغناطیس حیوانی»، در ۱۷۸۴ منتشر شد و دنباله‌هایش در سال‌های بعد آمد. او پس از انقلاب نوشتن را ادامه داد: «پژوهش‌ها، آزمایش‌ها و مشاهده‌های فیزیولوژیک درباره‌ی انسان در حالت خوابگردی طبیعی و خوابگردی ناشی از کنش مغناطیسی» (۱۸۱۱)، رساله‌ای در ۱۸۱۲ با این پرسش که آیا دیوانگان چیزی جز خوابگردان آشفته نیستند، و در ۱۸۱۳ «فراخوانی از دانشمندان سده‌ی نوزدهم» برای بازنگری در داوری پیشینیان علیه مغناطیس حیوانی.
پویسگور سرکرده‌ی مکتبی در مغناطیس حیوانی بود که بر نقش روان و حالت سوژه تأکید داشت؛ به نوشته‌ی ویکی‌پدیای فرانسوی، این مکتب «روانی‌ـ‌سیالی» نامیده می‌شد و از چهره‌های آن می‌توان به طبیعی‌دان ژوزف فیلیپ فرانسوا دلوز، پزشک آلفونس تست و افسر و نویسنده شارل دو ویلر اشاره کرد. یکی از موردهای مشهور سال‌های پایانی کار او درمان مغناطیسی نوجوانی به نام هبر بود که پویسگور روزنامه‌ی درمانش را در ۱۸۱۲ و ۱۸۱۳ منتشر کرد؛ متنی که در ۱۹۹۹ به کوشش مورخ ژان‌پیر پتر با عنوان «یک خوابگرد آشفته؟» بازنشر شد. به گزارش همین منبع، به باور پتر تأکید پویسگور بر توان هر فرد، در فضای سیاسی و مذهبی انقلاب فرانسه، بی‌طرفانه دیده نمی‌شد و او را بیشتر اشراف‌زاده‌ای سلطه‌جو تصویر کردند. او در اول اوت ۱۸۲۵ در بوزانسی، همان جایی که کشفش را انجام داده بود، درگذشت.
پویسگور در زنجیره تاریخ هیپنوتیزم
پس از سقوط ناپلئون، نسل تازه‌ی مسمری‌ها و بعدها هیپنوتیزورها پویسگور را «پدرسالار» خود دانستند و روش او برای ایجاد خواب آرام را بر روش‌های اصلی مسمر ترجیح دادند. در همان دوره آبه فاریا، که با پویسگور دوست بود و کتابش را به او تقدیم کرد، گامی فراتر رفت و نقش اراده‌ی مغناطیس‌گر را نیز کنار گذاشت و بر انتظار و تلقین در خود سوژه تأکید کرد.
چند دهه بعد جیمز برید در بریتانیا واژه‌ی «هیپنوتیزم» را برای حالتی رواج داد که در اساس به خوابگردی مصنوعی پویسگور شباهت داشت. به گزارش ویکی‌پدیا، سهم پویسگور به‌تدریج فراموش شد تا آن‌که شارل ریشه، فیزیولوژیست فرانسوی که بعدها جایزه‌ی نوبل گرفت، در ۱۸۸۴ نوشته‌هایش را بازیافت و نشان داد بسیاری از «کشف‌های» دیگران در این زمینه در اصل از او بوده است.
هانری النبرگر، مورخ روانکاوی و روان‌درمانی، پویسگور را «یکی از سهم‌گذاران بزرگ و فراموش‌شده‌ی تاریخ علوم روان‌شناختی» خواند و در کتاب «کشف ناهشیار» شرح مفصلی از زندگی و کار او آورد. فیلسوف آلمانی پیتر اسلوتردایک نیز از کار پویسگور برای رد این تصور بهره گرفت که اندیشمندان عصر روشنگری به ذهن ناهشیار علاقه‌ای نداشتند.
جمع‌بندی
مارکی دو پویسگور، افسر اشراف‌زاده‌ی فرانسوی و شاگرد مسمر، در ۱۷۸۴ در بوزانسی با ویکتور راس حالتی آرام، خواب‌گونه و پاسخگو را دید و آن را خوابگردی مصنوعی نامید. او برخلاف مسمر بحران و تشنج را جزء اصلی درمان ندانست و بیمار را در درمان خودش سهیم دید، هرچند همچنان به اراده‌ی مغناطیس‌گر و ادعاهای روشن‌بینی باور داشت که هرگز تأیید نشد. انجمنش در انقلاب از هم پاشید و نامش رفته‌رفته فراموش شد، اما روش او از راه فاریا و نسل بعدی مغناطیس‌گران به برید و هیپنوتیزم علمی رسید و مورخانی مانند النبرگر او را از بنیان‌گذاران فراموش‌شده‌ی روان‌شناسی پویا می‌دانند.
منابع
- Amand-Marie-Jacques de Chastenet, Marquis of Puységur – Wikipedia
- Amand Marie Jacques de Chastenet de Puységur – Wikipédia
- Animal magnetism – Wikipedia
- Franz Mesmer – Wikipedia
سؤالات متداول
اشراف‌زاده و افسر توپخانه‌ی فرانسوی (۱۷۵۱–۱۸۲۵) و شاگرد مسمر که در ۱۷۸۴ حالت خوابگردی مصنوعی را کشف کرد و از بنیان‌گذاران پیشاعلمی هیپنوتیزم به شمار می‌رود.
نامی که پویسگور بر حالتی آرام و خواب‌گونه گذاشت که در آن سوژه چشم‌بسته بود اما سخن می‌گفت و پاسخ می‌داد؛ حالتی شبیه آنچه بعدها هیپنوتیزم نامیده شد.
کشاورزی ۲۳ ساله در خدمت خانواده‌ی پویسگور که در ۱۷۸۴ هنگام مغناطیس‌شدن، به جای تشنج، به حالت خواب‌گونه‌ی آرامی فرو رفت و نخستین نمونه‌ی خوابگردی مصنوعی شد.
مسمر تشنج یا «بحران» را نشانه‌ی اصلی درمان و مغناطیس‌گر را سرچشمه‌ی آن می‌دانست؛ پویسگور بحران را ضروری ندانست و بیمار را در درمان خود سهیم دید، هرچند به نقش اراده‌ی مغناطیس‌گر باور داشت.
از پویسگور؛ او در ۱۷۸۵ گفت همه‌ی آموزه‌ی مغناطیس حیوانی در این دو واژه خلاصه می‌شود: باور به وجود نیرویی در خود و خواستن برای به کار بردن آن.
انجمنش در انقلاب فرانسه منحل شد و خودش زندانی شد؛ نامش کم‌رنگ شد تا آن‌که شارل ریشه در ۱۸۸۴ نوشته‌هایش را بازیافت و النبرگر بعدها او را از سهم‌گذاران بزرگ فراموش‌شده‌ی روان‌شناسی خواند.
