آبه فاریا کیست؟ کشیش گوایی، خواب شفاف و پیشگام نظریه تلقین در هیپنوتیزم
فهرست مطالب
آبه فاریا (Abbé Faria، با نام اصلی ژوزه کوستودیو دِ فاریا، ۱۷۵۶–۱۸۱۹) کشیش کاتولیک اهل گوا در هند پرتغال بود که از پیشگامان بررسی علمی هیپنوتیزم به شمار می‌رود. او در اوایل سده‌ی نوزدهم در پاریس، برخلاف فرانتس آنتون مسمر که خواب مصنوعی را به «مغناطیس حیوانی» نسبت می‌داد، نشان داد که این حالت تنها با نیروی تلقین و از درون ذهن خود سوژه پدید می‌آید.
زندگی فاریا از روستایی در گوا تا رم، لیسبون و انقلاب فرانسه کشیده شد و نامش بعدها در رمان «کنت مونت‌کریستو» الکساندر دوما جاودانه شد. در ادامه این زندگی پرماجرا، نظریه‌ی «خواب شفاف»، کتاب ۱۸۱۹ و اثری را که بر مکتب نانسی و روش‌های خودتلقینی گذاشت مرور می‌کنیم.
کودکی در گوا و ماجرای جمله پدر
ژوزه کوستودیو دِ فاریا در ۳۱ مه ۱۷۵۶ در کاندولیم، در منطقه‌ی باردِز گوا، به دنیا آمد. پدرش کائتانو ویتورینو دِ فاریا از نوادگان یک برهمن محلی بود که در ۱۵۸۳ به مسیحیت گرویده بود. پدر و مادرش پس از اختلاف‌های بسیار با اجازه‌ی کلیسا از هم جدا شدند؛ پدر به حوزه‌ی علمیه رفت تا کشیش شود و مادر راهبه شد.
فاریا در ۱۵ سالگی همراه پدرش در ۱۷۷۱ به لیسبون رفت و پس از یک سال، با پشتیبانی پادشاه پرتغال، برای تحصیل به رم فرستاده شد و در الهیات دکترا گرفت. به روایت ویکی‌پدیا، پس از بازگشت به لیسبون از او خواستند در کلیسای ملکه موعظه کند، اما بالای منبر از دیدن جمع درباریان زبانش بند آمد. پدرش از پایین منبر به زبان کُنکَنی آهسته گفت: «این‌ها همه سبزی‌اند؛ سبزی‌ها را ببُر!» و فاریا ناگهان ترسش را از دست داد و روان سخن گفت. او بعدها بارها اندیشید که چگونه یک جمله‌ی کوتاه می‌تواند حالت ذهن را این‌چنین دگرگون کند؛ پرسشی که مسیر زندگی‌اش را شکل داد.
از توطئه پینتو تا انقلاب فرانسه
فاریا در ۱۷۸۷ در «توطئه‌ی پینتوها»، شورشی علیه حکومت پرتغال در گوا، متهم شد و در ۱۷۸۸ راهی فرانسه شد و در پاریس ساکن شد. به گزارش ویکی‌پدیا، او در ۱۷۹۵ فرماندهی یکی از گردان‌های انقلابی را در شورش ۱۳ وندمیر علیه کنوانسیون ملی برعهده داشت و از این راه با چهره‌هایی مانند شاتوبریان آشنا شد.
در همین دوره فاریا با مارکی دو پویسگور، شاگرد مسمر و کاشف «خواب‌گردی مصنوعی»، دوست شد و بعدها کتابش را به او تقدیم کرد. به گزارش ویکی‌پدیا، او در ۱۸۱۱ به‌عنوان استاد فلسفه در نیم منصوب شد و به عضویت انجمن پزشکی مارسی درآمد.
نمایش‌های پاریس و کتاب خواب شفاف
در ۱۸۱۳ فاریا که دید مغناطیس حیوانی در پاریس رونق گرفته است، به پاریس بازگشت و از ۱۸۱۴ جلسه‌های عمومی «مغناطیس‌گری» برگزار کرد؛ اما با آموزه‌ای تازه. او کتابش را با عنوان «درباره‌ی علت خواب شفاف یا بررسی سرشت انسان» در ۱۸۱۹ به زبان فرانسوی در پاریس منتشر کرد. این کتاب جدل‌های بسیاری برانگیخت و فاریا خیلی زود به شیادی متهم شد.
فاریا پس از این جدل‌ها کشیش یک نهاد مذهبی گمنام شد و در سپتامبر ۱۸۱۹ بر اثر سکته در پاریس درگذشت. او نشانی‌ای از خود به جا نگذاشت و گورش در جایی از مونمارتر بی‌نشان و ناشناخته مانده است. به گزارش ویکی‌پدیای فرانسوی، کتابش قرار بود نخستین جلد از مجموعه‌ای چهارجلدی باشد، اما سه جلد دیگر هرگز منتشر نشد.
نظریه فاریا؛ خواب شفاف و نیروی تلقین
آموزه‌ی اصلی فاریا ساده اما انقلابی بود: هیچ چیز از مغناطیس‌گر به سوژه منتقل نمی‌شود؛ همه‌چیز از خود سوژه برمی‌خیزد و در تخیل او، از درون ذهنش، پدید می‌آید. فاریا از نخستین کسانی بود که نظریه‌ی «سیال مغناطیسی» را کنار گذاشت، اهمیت تلقین را برجسته کرد و وجود «خودتلقینی» را نشان داد. او حالتی را که مسمری‌ها «خواب‌گردی» می‌نامیدند «خواب شفاف» (sommeil lucide) خواند و آن را جزئی از نظم طبیعی دانست.
فاریا اصطلاحات مسمریسم را نیز تغییر داد. پیش‌تر تمرکز بر «مغناطیس‌گر» بود؛ اما در واژگان او اجراکننده «تمرکزدهنده» نامیده شد و خواب‌گردی را «خواب شفاف» دید. به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، روش او «فرمان، پس از ایجاد انتظار» بود؛ یعنی ابتدا سوژه را برای رخ دادن خواب آماده و منتظر می‌کرد و سپس آن را فرمان می‌داد. او اثر را گرچه از جنس اخلاقی و ذهنی می‌دانست، معتقد بود ابزارهای فیزیولوژیکی مانند خیره ماندن نگاه و خستگی مغزی به آن کمک می‌کنند.
این دیدگاه امروز «فاریایسم» نامیده می‌شود. برای آشنایی با مفهوم امروزی تلقین در هیپنوتیزم، مقاله‌ی تلقینات هیپنوتیزمی را ببینید.
فاریا در کنار مسمر، پویسگور و برید
برای فهم جایگاه فاریا باید او را در زنجیره‌ی تاریخ هیپنوتیزم دید. مسمر در دهه‌ی ۱۷۷۰ مدعی بود سیالی مغناطیسی در بدن جریان دارد و کمیسیون سلطنتی فرانسه در ۱۷۸۴ نتیجه گرفت که اثرها از تخیل ناشی می‌شوند، نه سیال. پویسگور حالت خواب‌گونه‌ای را کشف کرد که در آن سوژه آرام و پاسخگو بود، اما همچنان به نقش اراده‌ی مغناطیس‌گر باور داشت.
فاریا گام بعدی را برداشت: نقش اراده‌ی اجراکننده را نیز کنار گذاشت و توجه را به ذهن و انتظار خود سوژه برد. حدود دو دهه بعد، جیمز برید در بریتانیا با آزمایش‌های تثبیت نگاه به نتیجه‌ای نزدیک رسید و واژه‌ی «هیپنوتیزم» را رواج داد. از این رو فاریا را حلقه‌ی مهمی میان مسمریسم و نظریه‌ی روانی هیپنوتیزم می‌دانند؛ هرچند در زمان خودش کمتر جدی گرفته شد.
میراث فاریا؛ از مکتب نانسی تا خودتلقینی
به گزارش ویکی‌پدیا، اندیشه‌ی فاریا بعدها در کار آمبروآز لیبو، بنیان‌گذار مکتب نانسی، و امیل کوئه دنبال شد که نظریه‌ی تلقین و خودتلقینی را گسترش دادند و از آن‌ها به‌عنوان ابزار درمانی استفاده کردند. یوهانس شولتز نیز این ایده‌ها را در قالب تمرین اتوژنیک پرورد.
در گوا، زادگاه فاریا، مجسمه‌ای برنزی در مرکز شهر پانجیم او را در حال هیپنوتیزم کردن زنی نشان می‌دهد. پرتغال در ۲۰۰۶ به مناسبت ۲۵۰ سالگی تولد او تمبر و کارت‌پستال یادبود منتشر کرد و خیابان‌هایی در لیسبون و مارگائو به نام او نام‌گذاری شده‌اند. در ۲۰۰۴ نیز لوران کارِر نخستین ترجمه‌ی انگلیسی کتاب او را منتشر کرد. زندگی او دستمایه‌ی نمایشنامه‌ای از آصف کریم‌بوی، نمایشنامه‌نویس هندی، نیز شده و در ایالت کرالای هند مؤسسه‌ای برای هیپنوتیزم بالینی و مشاوره به یاد او بنیان گذاشته شده است.
آبه فاریا در رمان کنت مونت‌کریستو
بسیاری از خوانندگان نام آبه فاریا را از رمان «کنت مونت‌کریستو» (۱۸۴۴) اثر الکساندر دوما می‌شناسند. در این رمان، آبه فاریا زندانی دانشمندی در دژ ایف است که ادموند دانتس را آموزش می‌دهد و راز گنج جزیره‌ی مونت‌کریستو را به او می‌سپارد. به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، این شخصیت داستانی جز خویشتن‌داری‌اش در زندان شباهت چندانی به فاریای تاریخی ندارد؛ بنابراین نباید ماجراهای رمان را با زندگی واقعی این کشیش و پژوهشگر هیپنوتیزم یکی گرفت.
جمع‌بندی
آبه فاریا کشیشی از گوا بود که پس از تحصیل در رم و درگیری در توطئه‌ی پینتو و انقلاب فرانسه، در پاریس به خواب مصنوعی پرداخت. او برخلاف مسمر و حتی پویسگور نشان داد که «خواب شفاف» نه از سیال مغناطیسی و نه از اراده‌ی اجراکننده، بلکه از انتظار، تلقین و ذهن خود سوژه برمی‌خیزد و این دیدگاه را در کتاب ۱۸۱۹ شرح داد. در زمان خودش به شیادی متهم شد و گمنام درگذشت، اما اندیشه‌اش از راه لیبو، کوئه و شولتز به نظریه‌های تلقین و خودتلقینی رسید. فاریای تاریخی را باید از شخصیت داستانی دوما جدا کرد؛ جایگاه واقعی او در تاریخ هیپنوتیزم به‌عنوان یکی از نخستین مدافعان نظریه‌ی روانی آن است.
منابع
- Abbé Faria – Wikipedia
- Hypnosis – Wikipedia
- Franz Mesmer – Wikipedia
- José Custódio de Faria – Wikipédia
- Amand-Marie-Jacques de Chastenet, Marquis of Puységur – Wikipedia
سؤالات متداول
کشیش کاتولیک اهل گوا در هند پرتغال (۱۷۵۶–۱۸۱۹) که در پاریس از نخستین کسانی بود که خواب مصنوعی را به تلقین و ذهن سوژه نسبت داد، نه به سیال مغناطیسی.
نامی که فاریا بر حالت خواب‌گونه‌ی مسمری گذاشت؛ حالتی طبیعی که به باور او از انتظار و تمرکز ذهن خود سوژه پدید می‌آید و چیزی از اجراکننده به سوژه منتقل نمی‌شود.
مسمر اثرها را به سیالی مغناطیسی نسبت می‌داد که از درمانگر منتقل می‌شود؛ فاریا این سیال را رد کرد و نقش تلقین، خودتلقینی و آمادگی سوژه را برجسته کرد.
روش او فرمان پس از ایجاد انتظار بود: ابتدا سوژه را منتظر و آماده‌ی خواب می‌کرد و سپس آن را فرمان می‌داد؛ خیره ماندن نگاه و خستگی ذهنی را نیز کمکی می‌دانست.
نه کاملاً؛ دوما از نام او برای شخصیتی زندانی در دژ ایف استفاده کرد، اما این شخصیت داستانی جز خویشتن‌داری شباهت چندانی به فاریای تاریخی ندارد.
اندیشه‌ی او درباره‌ی تلقین و خودتلقینی در کار آمبروآز لیبو در مکتب نانسی، امیل کوئه و تمرین اتوژنیک یوهانس شولتز دنبال شد.
