پیر ژانه کیست؟ پیشگام نظریه تجزیه، ناخودآگاه و حافظه تروما
فهرست مطالب
پیر ژانه (Pierre Janet؛ ۳۰ مه ۱۸۵۹ – ۲۴ فوریه ۱۹۴۷) روان‌شناس، پزشک، فیلسوف و روان‌درمانگر فرانسوی بود که پژوهش‌هایش درباره‌ی «تجزیه» (dissociation) و حافظه‌ی آسیب‌زا او را در کنار ویلیام جیمز و ویلهلم وونت در شمار بنیان‌گذاران روانشناسی نو قرار داده است. او از نخستین کسانی بود که پیوند میان رویدادهای گذشته‌ی زندگی فرد و آشفتگی‌های امروز او را مطرح کرد.
ژانه واژه‌های «تجزیه» و «نیمه‌آگاه» را در معنای روان‌شناختی وضع کرد و بر فروید، یونگ و آدلر اثر گذاشت. در این مقاله زندگی، نظریه‌ها و مناقشه‌ی مشهور او با فروید را مرور می‌کنیم.
زندگی پیر ژانه از فلسفه تا پزشکی
ژانه در پاریس به دنیا آمد و برادرزاده‌ی پل ژانه، فیلسوف سرشناس فرانسوی، بود. او در دانشسرای عالی پاریس فلسفه خواند و سپس در دبیرستان‌های شهرستان، از جمله در لوهاور، فلسفه درس داد. در همان لوهاور پژوهش درباره‌ی بیمارانی را آغاز کرد که در حالت خواب‌گردی القایی (هیپنوتیزمی) رفتارهای خودکار نشان می‌دادند.
سال‌های لوهاور، از ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۹، برای ژانه دوره‌ی شکل‌گیری بود؛ او در این شهر با پزشکان بیمارستان روانی محلی همکاری کرد و بیماران را بارها و با دقت مشاهده و ثبت کرد. امروز بیمارستانی در لوهاور نام او را بر خود دارد.
نتیجه‌ی این پژوهش‌ها رساله‌ی دکترای فلسفه‌ی او با نام «خودکاری روان‌شناختی» (۱۸۸۹) بود. ژانه سپس پزشکی خواند و رساله‌ی پزشکی‌اش، «وضعیت ذهنی هیستریک‌ها»، را در ۱۸۹۲ منتشر کرد و سال بعد دکترای پزشکی گرفت. او در همین دوره زیر نظر ژان-مارتن شارکو در آزمایشگاه روانشناسی بیمارستان سالپتریر پاریس کار می‌کرد.
جایگاه دانشگاهی و افتخارهای ژانه
ژانه در ۱۸۹۸ مدرس روانشناسی در سوربن شد، در ۱۹۰۱ انجمن روانشناسی فرانسه را بنیان گذاشت و از ۱۹۰۲ تا ۱۹۳۶ کرسی روانشناسی تجربی و تطبیقی کالج دو فرانس را در اختیار داشت. او از ۱۹۱۳ عضو انستیتو دو فرانس بود و در نیمه‌ی نخست قرن بیستم چهره‌ی محوری روانشناسی فرانسه به شمار می‌رفت.
ژانه به آمریکا هم سفر کرد و ۱۵ سخنرانی‌اش در دانشکده‌ی پزشکی هاروارد در پاییز ۱۹۰۶، سال بعد با عنوان «نشانه‌های اصلی هیستری» منتشر شد. هاروارد در ۱۹۳۶ به او دکترای افتخاری داد و او بعدها به عضویت آکادمی ملی علوم آمریکا (۱۹۳۸) و انجمن فلسفی آمریکا (۱۹۴۰) درآمد.
ژانه همچنین در ۱۹۰۴ همراه ژرژ دوما «نشریه‌ی روانشناسی بهنجار و آسیب‌شناختی» را بنیان گذاشت که سال‌ها از نشریه‌های اصلی روانشناسی فرانسه بود. سخنرانی‌هایش در کالج دو فرانس مخاطبانی فراتر از متخصصان داشت و برخی نویسندگان، از جمله ناتالی ساروت در «تروپیسم‌ها» (۱۹۳۹)، به‌طور ضمنی سبک تحلیل‌های روان‌شناختی او از نویسندگان را به طعنه گرفتند.
نظریه تجزیه و ایده ثابت
مهم‌ترین سهم ژانه، نظریه‌ی تجزیه است. به نظر او، در برخی بیماران بخشی از فعالیت روانی از جریان اصلی آگاهی جدا می‌شود و مستقل عمل می‌کند. این بخش جداشده می‌تواند خاطره‌ها، احساس‌ها یا حرکت‌هایی را در بر بگیرد که فرد از آن‌ها آگاه نیست، اما بر رفتارش اثر می‌گذارند.
ژانه مفهوم «ایده‌ی ثابت» (idée fixe) را نیز در گفت‌وگو با بیمارانش پروراند: فکر یا خاطره‌ای که، اغلب پس از رویدادی آسیب‌زا، از آگاهی جدا می‌شود و هسته‌ی نشانه‌های هیستریک را می‌سازد. او این حالت جداشده را «حالت دوم» شخصیت نامید و نیمه‌آگاه را «کنشی که در میان کنش‌های سطح بالاتر، شکل پست‌تری را حفظ کرده» تعریف کرد.
ژانه همچنین «رابطه» یا کشش ویژه‌ی میان بیمار و هیپنوتیزم‌گر را بررسی کرد؛ پژوهشی که به گفته‌ی پژوهشگران، توضیح‌های بعدی پدیده‌ی انتقال در روان‌کاوی را پیش‌بینی می‌کرد. ویلیام جیمز در مقاله‌ی «خود پنهان» (۱۸۹۰) با شیفتگی از مشاهده‌های ژانه درباره‌ی بیماران خواب‌گرد بیمارستان لوهاور و «دو خود» آنان نوشت.
مدل سلسله‌مراتبی ذهن و روان‌درمانی
ژانه در قرن بیستم مدلی کلان از ذهن بر پایه‌ی سطح‌های انرژی، کارایی و توانایی اجتماعی ساخت و آن را در کتاب‌هایی مانند «وسواس‌ها و پسیکاستنی» (۱۹۰۳) و «از اضطراب تا خلسه» (۱۹۲۶) شرح داد. در این مدل، ذهن نُه «گرایش» با پیچیدگی رو به افزایش دارد: چهار گرایش پایین، از بازتابی تا عقلانی ابتدایی؛ دو گرایش میانی که به زبان و جهان اجتماعی مربوط‌اند؛ و سه گرایش بالا که به کار عقلانی و تجربه‌ی پیشرونده می‌رسند.
از نگاه ژانه، روان‌رنجوری شکست در یکپارچه‌سازی یا بازگشت به گرایش‌های پایین‌تر است. او در کتاب دوجلدی «وسواس‌ها و پسیکاستنی» بیش از ۶۰ نوع وسواس را توصیف کرد و در ۱۹۲۳ کتاب «پزشکی روان‌شناختی» را درباره‌ی تلقین و درمان نوشت. ژاک لاکان بعدها ژانه را به خاطر توضیح احساس آزار و تعقیب به‌عنوان لحظه‌هایی در رفتار اجتماعی ستود.
ژانه نظریه‌ی خود را به‌شکلی زنده در جلد نخست «از اضطراب تا خلسه» از راه شرح حال یک بیمار نشان داد: زنی به نام پولین لر لاموت که خود را «مادلن» می‌نامید و ژانه بیست‌ودو سال او را زیر نظر داشت. بخش نخست کتاب به مطالعه‌ی پرونده‌ی مادلن، بخش دوم به بررسی باورها و بخش سوم به تفسیر آشفتگی‌های او، از جمله تردیدها و وسواس‌ها، می‌پردازد.
ژانه و فروید؛ مناقشه بر سر تقدم
فروید در آغاز آشکارا وام خود به ژانه را می‌پذیرفت. او در کارهای مشترکش با یوزف بروئر از «نظریه‌ی پدیده‌های هیستریک که نخست پ. ژانه مطرح کرد و بروئر و من آن را بسط دادیم» سخن گفت و نوشت که در محور قرار دادن گسست ذهن و تجزیه‌ی شخصیت «از او پیروی کردیم».
مناقشه در کنگره‌ی پزشکی لندن در ۱۹۱۳ آغاز شد. ژانه در گزارشش درباره‌ی روان‌کاوی گفت بسیاری از اصطلاح‌های تازه‌ی روان‌کاوی همان مفهوم‌های قدیمی با نام نو هستند و «تحلیل روان‌شناختی» او پیش از «روان‌کاوی» فروید وجود داشته است. این سخن واکنش تند پیروان فروید را برانگیخت و فروید در زندگی‌نامه‌ی خودنوشت ۱۹۲۵ اتهام سرقت ادبی را قاطعانه رد کرد و حتی در ۱۹۳۷ از دیدار با ژانه خودداری کرد.
داوری متعادل، به تعبیر ویکی‌پدیا، این است که ایده‌های منتشرشده‌ی ژانه بخشی از نقطه‌ی آغاز فروید بود، اما فروید آن‌ها را به شیوه‌ی خود و به‌طور اساسی بسط داد.
اثر ژانه بر یونگ، آدلر و روانشناسی امروز
کارل یونگ در ۱۹۰۲ در پاریس نزد ژانه درس خواند و «عقده»ی خود را با «ایده‌ی ثابت نیمه‌آگاه» ژانه برابر دانست. دیدگاه یونگ درباره‌ی ذهن به‌عنوان مجموعه‌ای از عقده‌ها یا «شخصیت‌های پاره‌پاره» بر مفهوم «هستی‌های روانی هم‌زمان» ژانه بنا شد. آلفرد آدلر نیز مفهوم «عقده‌ی حقارت» را آشکارا از «احساس ناتمامی» ژانه گرفت.
هانری النبرگر، تاریخ‌نگار روان‌پزشکی، نوشت که فهم ترکیب بزرگ ژانه از روانشناسی انسان «حدود بیست کتاب و چند ده مقاله» نیاز دارد. امروز پژوهشگران تروما و اختلال‌های تجزیه‌ای بار دیگر به ژانه بازگشته‌اند، چون پیوندی که او میان خاطره‌ی آسیب‌زا و گسست آگاهی دید، در درک امروزین این اختلال‌ها جایگاه مهمی دارد.
تجربه‌های تجزیه‌ای پایدار یا گسست حافظه را باید روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی ارزیابی کند؛ آزمودن خودسرانه‌ی هیپنوتیزم درمانی برای بازیابی خاطره‌های آسیب‌زا بدون متخصص می‌تواند آسیب‌زا باشد.
جمع‌بندی
پیر ژانه پلی میان فلسفه، پزشکی و روانشناسی تجربی بود. او در آزمایشگاه سالپتریر و کرسی کالج دو فرانس، نظریه‌ی تجزیه، مفهوم ایده‌ی ثابت و مدل سلسله‌مراتبی ذهن را پروراند و نخستین کسانی بود که خاطره‌ی آسیب‌زای گذشته را به آشفتگی امروز پیوند داد. مناقشه‌ی او با فروید بر سر تقدم، سال‌ها نامش را در سایه‌ی روان‌کاوی نگه داشت، اما اثرش بر یونگ، آدلر و پژوهش‌های امروزی تروما نشان می‌دهد که ژانه یکی از بنیان‌گذاران واقعی روانشناسی پویا بوده است.
منابع
- Pierre Janet – Wikipedia
- Pierre Janet – Encyclopædia Universalis
- Pierre Janet – Centre Pierre Janet, Université de Lorraine
- Pierre Janet – Simply Psychology
- Pierre Janet – Wikipédia
سؤالات متداول
روان‌شناس، پزشک و فیلسوف فرانسوی (۱۸۵۹–۱۹۴۷) و از پیشگامان مطالعه‌ی تجزیه و حافظه‌ی آسیب‌زا که کرسی روانشناسی کالج دو فرانس را از ۱۹۰۲ تا ۱۹۳۶ داشت.
جدا شدن بخشی از فعالیت روانی، مانند خاطره یا حرکت، از جریان اصلی آگاهی؛ این بخش مستقل عمل می‌کند و می‌تواند نشانه‌هایی بسازد که فرد از منشأ آن‌ها آگاه نیست.
فکر یا خاطره‌ای که اغلب پس از رویدادی آسیب‌زا از آگاهی جدا می‌شود و به گفته‌ی ژانه هسته‌ی نشانه‌های هیستریک را می‌سازد.
فروید در آغاز وام خود به ژانه را پذیرفت، اما پس از آنکه ژانه در کنگره‌ی لندن ۱۹۱۳ روان‌کاوی را بازنام‌گذاری مفهوم‌های قدیمی خواند، رابطه به دشمنی کشید.
بر ویلیام جیمز، کارل یونگ که نزد او درس خواند، آلفرد آدلر که عقده‌ی حقارت را از او گرفت، و پژوهشگران امروزی تروما و اختلال‌های تجزیه‌ای.
«خودکاری روان‌شناختی» (۱۸۸۹)، «وضعیت ذهنی هیستریک‌ها» (۱۸۹۲)، «وسواس‌ها و پسیکاستنی» (۱۹۰۳)، «نشانه‌های اصلی هیستری» (۱۹۰۷) و «از اضطراب تا خلسه» (۱۹۲۶).
