درمان با کمک سیلوسایبین چیست؟ پژوهش‌ها، عوارض و وضعیت قانونی
فهرست مطالب
درمان با کمک سیلوسایبین (Psilocybin-assisted therapy) روشی پژوهشی است که در آن سیلوسایبین، ماده‌ی فعال قارچ‌های روان‌گردان، در یک یا چند جلسه‌ی کاملاً نظارت‌شده و همراه با روان‌درمانی به بیمار داده می‌شود. این روش در کارآزمایی‌های بالینی برای افسردگی، اضطراب ناشی از بیماری‌های سخت، اعتیاد و چند اختلال دیگر بررسی شده است.
سیلوسایبین امروز پرپژوهش‌ترین ماده‌ی سایکدلیک در پزشکی است، اما هنوز در بیشتر کشورها دارویی تأییدشده نیست. در این مقاله تاریخچه، نحوه‌ی انجام این درمان در پژوهش‌ها، نتایج کارآزمایی‌های مهم، عوارض و وضعیت قانونی آن را مرور می‌کنیم. این مقاله راهنمای مصرف نیست.
تاریخچه سیلوسایبین در پزشکی
قارچ‌های حاوی سیلوسایبین قرن‌ها در آیین‌های بومیان مکزیک و آمریکای مرکزی به کار می‌رفتند. شهرت جهانی آن‌ها از دهه‌ی ۱۹۵۰ آغاز شد؛ زمانی که ماریا سابینا، شمن مازاتک، آیین قارچ را به گوردون وسون، پژوهشگر آمریکایی، نشان داد.
در اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰، آلبرت هافمن، شیمی‌دان سوئیسی شرکت ساندوز، سیلوسایبین خالص را از قارچ سیلوسایب مکزیکانا جدا کرد و ساندوز آن را برای پژوهش‌های روان‌درمانی در اختیار پزشکان گذاشت. در دهه‌ی ۱۹۶۰ پژوهش‌های بسیاری انجام شد، اما بسیاری از آن‌ها روش علمی ضعیفی داشتند. پس از ممنوعیت این مواد در آمریکا در سال ۱۹۷۰ و قرار گرفتن آن‌ها در فهرست اول مواد کنترل‌شده، پژوهش‌ها تقریباً متوقف شد.
از دهه‌ی ۱۹۹۰ و به‌ویژه دهه‌ی ۲۰۰۰، پژوهشگرانی در دانشگاه جانز هاپکینز، دانشگاه نیویورک و امپریال کالج لندن با رعایت استانداردهای امروزی کارآزمایی بالینی، پژوهش روی سیلوسایبین را از سر گرفتند.
درمان با کمک سیلوسایبین چگونه انجام می‌شود؟
در کارآزمایی‌های بالینی، این درمان معمولاً سه مرحله دارد. در مرحله‌ی آماده‌سازی، بیمار در چند جلسه با درمانگران آشنا می‌شود و درباره‌ی تجربه‌ی پیش رو آموزش می‌بیند. پیش از آن، افراد با سابقه‌ی شخصی یا خانوادگی روان‌پریشی یا اختلال دوقطبی و برخی بیماری‌های قلبی معمولاً از پژوهش کنار گذاشته می‌شوند.
در جلسه‌ی اصلی، بیمار ماده را در اتاقی آرام و زیر نظر دو درمانگر آموزش‌دیده دریافت می‌کند. این جلسه چند ساعت طول می‌کشد و بیمار تا پایان اثر ماده تحت مراقبت است. پس از آن، در جلسه‌های ادغام تجربه، بیمار با کمک درمانگر درباره‌ی تجربه‌اش صحبت می‌کند و تلاش می‌شود معنای آن به تغییرهای زندگی روزمره پیوند بخورد.
این چارچوب با مصرف خودسرانه تفاوت اساسی دارد. پژوهشگران تأکید می‌کنند که آماده‌سازی، محیط امن و نظارت تخصصی بخشی جدایی‌ناپذیر از درمان است. تفاوت این روش با میکرودوزینگ نیز در همین است: در درمان، چند جلسه‌ی محدود با مقدار کامل و نظارت کامل برگزار می‌شود.
سیلوسایبین در مغز چه می‌کند؟
سیلوسایبین در بدن به ماده‌ای به نام سیلوسین تبدیل می‌شود که بیشتر از راه تحریک گیرنده‌های سروتونینی نوع 5-HT2A در مغز اثر می‌گذارد. همین گیرنده‌ها در تغییر ادراک، احساسات و شیوه‌ی فکر کردن در طول تجربه‌ی سایکدلیک نقش دارند. اثر ماده چند ساعت طول می‌کشد و به همین دلیل جلسه‌های درمانی طولانی‌اند.
درباره‌ی اینکه چرا یک یا دو جلسه می‌تواند علائم افسردگی را برای مدتی کاهش دهد، چند فرضیه مطرح است. برخی پژوهشگران، از جمله گروه امپریال کالج لندن، پیشنهاد کرده‌اند که سیلوسایبین الگوهای خشک و تکراری فعالیت مغز، مانند فعالیت «شبکه‌ی حالت پیش‌فرض» که با نشخوار فکری مرتبط دانسته می‌شود، را موقتاً انعطاف‌پذیرتر می‌کند. فرضیه‌ی دیگر بر نقش خود تجربه تأکید دارد؛ در کارآزمایی جانز هاپکینز در سال ۲۰۱۶، شدت تجربه‌ای که شرکت‌کنندگان آن را «عرفانی» یا بسیار معنادار توصیف می‌کردند، با میزان بهبود رابطه داشت.
این توضیح‌ها هنوز فرضیه‌اند و سازوکار دقیق اثر درمانی روشن نیست. به همین دلیل پژوهشگران تأکید می‌کنند که نتیجه‌ی درمان را نمی‌توان فقط به اثر شیمیایی ماده نسبت داد و نقش آماده‌سازی، انتظار و رابطه‌ی درمانی هم مهم است.
نتایج کارآزمایی‌های بالینی
در سال ۲۰۱۶ دو کارآزمایی هم‌زمان از دانشگاه جانز هاپکینز (رولند گریفیتس و همکاران) و دانشگاه نیویورک (استیون راس و همکاران) در مجله‌ی Journal of Psychopharmacology منتشر شد. هر دو نشان دادند که در بیماران مبتلا به سرطان، یک جلسه‌ی درمان با سیلوسایبین با کاهش چشمگیر و ماندگار افسردگی و اضطراب همراه بود.
در سال ۲۰۲۱، آلن دیویس و همکارانش در مجله‌ی JAMA Psychiatry گزارش دادند که دو جلسه‌ی درمان با کمک سیلوسایبین در بیماران مبتلا به افسردگی اساسی، در مقایسه با گروهی که در فهرست انتظار بودند، علائم را به‌طور چشمگیری کاهش داد. در همان سال، رابین کارهارت-هریس و همکارانش در امپریال کالج لندن در مجله‌ی New England Journal of Medicine سیلوسایبین را با داروی ضدافسردگی اسیتالوپرام مقایسه کردند و در سنجه‌ی اصلی پژوهش تفاوت معناداری میان دو گروه نیافتند.
بزرگ‌ترین کارآزمایی تا آن زمان را گای گودوین و همکارانش در سال ۲۰۲۲ در همان مجله منتشر کردند. در این پژوهش ۲۳۳ بیمار مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان شرکت داشتند و گروهی که بالاترین مقدار را دریافت کرد، در هفته‌ی سوم کاهش بیشتری در علائم داشت. با این حال، اثر در هفته‌ی دوازدهم در بیشتر بیماران پایدار نمانده بود و عوارضی مانند سردرد، تهوع و سرگیجه شایع بود. افکار یا رفتار خودکشی نیز در همه‌ی گروه‌ها گزارش شد.
عوارض و محدودیت‌های درمان با سیلوسایبین
عوارض شایع در کارآزمایی‌ها معمولاً کوتاه‌مدت‌اند: سردرد، تهوع، اضطراب، افزایش موقت فشار خون و ضربان قلب، و تجربه‌های روانی دشوار در جلسه. به گفته‌ی مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH)، مصرف این ماده بیرون از محیط کنترل‌شده می‌تواند خطرهایی مانند رفتار پرخطر در زمان اثر ماده، مسمومیت با قارچ‌های اشتباه و بدتر شدن علائم در افراد مستعد روان‌پریشی داشته باشد.
پژوهش‌ها محدودیت‌های مهمی هم دارند. بیشتر کارآزمایی‌ها شرکت‌کنندگان کمی داشته‌اند و «کورسازی» در آن‌ها دشوار است، زیرا شرکت‌کنندگان معمولاً متوجه می‌شوند ماده‌ی فعال دریافت کرده‌اند؛ این موضوع می‌تواند انتظار و در نتیجه نتایج را تحت تأثیر قرار دهد. پایداری اثر در بلندمدت و ایمنی جلسه‌های تکراری هنوز روشن نیست.
وضعیت قانونی درمان با سیلوسایبین
سیلوسایبین در فهرست اول کنوانسیون ۱۹۷۱ سازمان ملل و در فهرست اول مواد کنترل‌شده‌ی آمریکا قرار دارد و در ایران و بیشتر کشورها غیرقانونی است. با این حال، سازمان غذا و داروی آمریکا در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دو برنامه‌ی پژوهشی سیلوسایبین برای افسردگی عنوان «درمان پیشگامانه» داد تا روند پژوهش سریع‌تر شود؛ این عنوان به معنای تأیید دارو نیست.
ایالت اورگان در آمریکا در سال ۲۰۲۰ با رأی مردم، ارائه‌ی سیلوسایبین در مراکز مجاز و تحت نظارت را قانونی کرد. در استرالیا نیز روان‌پزشکان مجاز می‌توانند سیلوسایبین را برای افسردگی مقاوم به درمان تجویز کنند. در کانادا هم برخی بیماران در مراحل پایانی زندگی از طریق مجوزهای ویژه به این درمان دسترسی یافته‌اند. برای آشنایی با چارچوب کلی‌تر، مقاله‌ی روان‌درمانی با کمک سایکدلیک را ببینید.
جمع‌بندی
درمان با کمک سیلوسایبین در دهه‌ی گذشته از حاشیه به یکی از پرپژوهش‌ترین موضوع‌های روان‌پزشکی رسیده است. کارآزمایی‌ها در افسردگی و اضطراب بیماران سرطانی نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند، اما مقایسه با داروی ضدافسردگی تفاوت روشنی نشان نداد و در افسردگی مقاوم، اثر در بسیاری از بیماران پایدار نماند.
این درمان هنوز پژوهشی است و فقط در چارچوب کارآزمایی‌های بالینی یا چند نظام قانونی محدود، با آماده‌سازی، نظارت تخصصی و پیگیری انجام می‌شود. مصرف خودسرانه‌ی قارچ‌های روان‌گردان با آنچه در این پژوهش‌ها بررسی شده یکسان نیست و در ایران غیرقانونی است.
منابع
- Psilocybin therapy – Wikipedia
- Griffiths, R. R. et al. (2016). Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer. Journal of Psychopharmacology
- Davis, A. K. et al. (2021). Effects of Psilocybin-Assisted Therapy on Major Depressive Disorder. JAMA Psychiatry
- Carhart-Harris, R. et al. (2021). Trial of Psilocybin versus Escitalopram for Depression. New England Journal of Medicine
- Goodwin, G. M. et al. (2022). Single-Dose Psilocybin for a Treatment-Resistant Episode of Major Depression. New England Journal of Medicine
- Psilocybin for Mental Health and Addiction: What You Need To Know – NCCIH
- Oregon Psilocybin Services – Oregon Health Authority
سؤالات متداول
روشی پژوهشی که در آن سیلوسایبین در یک یا چند جلسه‌ی کاملاً نظارت‌شده، همراه با جلسه‌های آماده‌سازی و ادغام روان‌درمانی، به بیمار داده می‌شود.
کارآزمایی‌ها نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند، اما در مقایسه با اسیتالوپرام تفاوت معناداری در سنجه‌ی اصلی دیده نشد و در افسردگی مقاوم، اثر در بسیاری از بیماران تا هفته‌ی دوازدهم پایدار نماند. پژوهش‌ها هنوز ادامه دارد.
سردرد، تهوع، سرگیجه، اضطراب، افزایش موقت فشار خون و تجربه‌های روانی دشوار از عوارض گزارش‌شده است. افراد مستعد روان‌پریشی یا اختلال دوقطبی معمولاً از پژوهش‌ها کنار گذاشته می‌شوند.
در ایران و بیشتر کشورها خیر. فقط در چند نظام محدود، مانند مراکز مجاز اورگان آمریکا یا تجویز روان‌پزشکان مجاز در استرالیا، و در کارآزمایی‌های بالینی امکان استفاده‌ی نظارت‌شده وجود دارد.
در درمان پژوهشی، ماده‌ی خالص با مقدار مشخص، پس از غربالگری پزشکی، در محیط امن و زیر نظر درمانگران داده می‌شود و جلسه‌های آماده‌سازی و ادغام دارد. مصرف خودسرانه هیچ‌یک از این حفاظت‌ها را ندارد.
یعنی سازمان غذا و داروی آمریکا روند بررسی پژوهش‌های آن را سریع‌تر می‌کند، اما این عنوان به معنای تأیید سیلوسایبین به‌عنوان دارو نیست.
