روان‌درمانی با کمک سایکدلیک چیست؟ تاریخچه، پژوهش‌ها، خطرها و قانون
فهرست مطالب
روان‌درمانی با کمک سایکدلیک (Psychedelic-assisted psychotherapy) روشی پژوهشی است که در آن یک ماده‌ی روان‌گردان، مانند سیلوسایبین، LSD یا MDMA، در یک یا چند جلسه‌ی کاملاً نظارت‌شده و در کنار روان‌درمانی به بیمار داده می‌شود. هدف این است که تجربه‌ی ناشی از ماده، روند روان‌درمانی را برای مشکلاتی مانند افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه یا اعتیاد تسهیل کند.
این روش در دهه‌ی گذشته به یکی از پرسروصداترین موضوع‌های روان‌پزشکی تبدیل شده است، اما هنوز در بیشتر کشورها درمان تأییدشده‌ای نیست. در این مقاله تاریخچه، چارچوب درمان، نتایج پژوهش‌ها، تصمیم‌های اخیر نهادهای نظارتی، خطرها و وضعیت قانونی آن را مرور می‌کنیم. این مقاله راهنمای مصرف نیست.
تاریخچه روان‌درمانی با کمک سایکدلیک
پس از کشف اثرهای LSD در دهه‌ی ۱۹۴۰، روان‌پزشکان در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ پژوهش‌های زیادی درباره‌ی کاربرد درمانی آن انجام دادند. یکی از مراکز مهم این پژوهش‌ها بیمارستان روانی ویبرن در ایالت ساسکاچوان کانادا بود که روان‌پزشک بریتانیایی همفری آزموند در آنجا LSD را برای درمان اعتیاد به الکل بررسی کرد. واژه‌ی «سایکدلیک» را هم آزموند در سال ۱۹۵۷ پیشنهاد کرد.
بیل ویلسون، بنیان‌گذار انجمن الکلی‌های گمنام، در سال ۱۹۵۶ در آزمایش‌هایی نظارت‌شده LSD مصرف کرد و بعدها درباره‌ی آن به کارل یونگ نامه نوشت. با این حال، بسیاری از پژوهش‌های آن دوره روش علمی ضعیفی داشتند. با گسترش مصرف تفریحی این مواد و ممنوعیت آن‌ها در دهه‌ی ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، پژوهش‌ها تقریباً متوقف شد.
تیری کربس و پال-اوروم یوهانسن در سال ۲۰۱۲ داده‌های شش کارآزمایی تصادفی قدیمی درباره‌ی LSD برای الکلیسم را دوباره تحلیل کردند و اثر سودمندی در نخستین پیگیری یافتند که در پیگیری دوازده‌ماهه دیگر از نظر آماری معنادار نبود. از دهه‌ی ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، پژوهش‌ها با استانداردهای امروزی کارآزمایی بالینی از سر گرفته شد.
روان‌درمانی با کمک سایکدلیک چگونه انجام می‌شود؟
در کارآزمایی‌های بالینی، این درمان سه مرحله دارد. در مرحله‌ی آماده‌سازی، بیمار چند جلسه با درمانگران آشنا می‌شود، درباره‌ی تجربه‌ی پیش رو آموزش می‌بیند و اعتماد درمانی شکل می‌گیرد. پیش از آن، غربالگری پزشکی و روان‌پزشکی انجام می‌شود و افراد با سابقه‌ی روان‌پریشی، اختلال دوقطبی یا برخی بیماری‌های قلبی معمولاً کنار گذاشته می‌شوند.
در جلسه‌ی دارویی، بیمار در اتاقی آرام و زیر نظر دو درمانگر آموزش‌دیده ماده را دریافت می‌کند و چند ساعت تحت مراقبت است. پس از آن، جلسه‌های ادغام تجربه برگزار می‌شود تا بیمار با کمک درمانگر معنای تجربه را به تغییرهای زندگی روزمره پیوند بزند. پژوهشگران تأکید می‌کنند که این چارچوب بخش جدایی‌ناپذیر درمان است و نتیجه را نمی‌توان فقط به ماده نسبت داد.
دو مفهوم قدیمی در این حوزه «ذهنیت» و «محیط» (set and setting) است؛ یعنی حال روانی، انتظارها و آمادگی بیمار از یک سو و فضای فیزیکی و انسانی جلسه از سوی دیگر. پژوهشگران از دهه‌ی ۱۹۶۰ دریافتند که این دو عامل می‌توانند تجربه را از آرام و معنادار تا ترسناک و آشفته تغییر دهند. به همین دلیل در کارآزمایی‌های امروزی، درمانگران آموزش ویژه می‌بینند، جلسه‌ها با پروتکل دقیق انجام می‌شود و بیمار تا پایان کامل اثر ماده تنها گذاشته نمی‌شود.
MDMA برای اختلال استرس پس از سانحه
MDMA از نظر شیمیایی سایکدلیک کلاسیک نیست، اما در این حوزه بیشترین پیشرفت را داشته است. جنیفر میچل و همکارانش در سال ۲۰۲۱ در مجله‌ی Nature Medicine نتایج نخستین کارآزمایی فاز ۳ درمان با کمک MDMA را برای اختلال استرس پس از سانحه‌ی شدید منتشر کردند و در سال ۲۰۲۳ کارآزمایی فاز ۳ دوم را برای PTSD متوسط تا شدید. در هر دو، کاهش علائم در گروه MDMA بیشتر از گروه دارونما همراه با همان روان‌درمانی بود.
با این حال، در ژوئن ۲۰۲۴ کمیته‌ی مشورتی سازمان غذا و داروی آمریکا با ۹ رأی در برابر ۲ اعلام کرد که داده‌ها اثربخشی را نشان نمی‌دهند و با ۱۰ رأی در برابر ۱ نتیجه گرفت که فایده‌ها بر خطرها برتری ندارند. نگرانی‌ها شامل دشواری کورسازی، گزارش ناقص عوارض و پرسش‌هایی درباره‌ی اعتبار پژوهش بود. FDA در اوت ۲۰۲۴ درمان را تأیید نکرد و کارآزمایی فاز ۳ دیگری خواست. پژوهشگران این حوزه فرض می‌کنند که MDMA با کاهش ترس و افزایش احساس اعتماد و نزدیکی، به بیمار کمک می‌کند در جلسه‌ی درمان با خاطره‌های آسیب‌زا روبه‌رو شود بی‌آنکه به‌شدت مضطرب شود؛ اما این سازوکار هنوز فرضیه است. این پژوهش‌ها را انجمن MAPS و شرکت وابسته‌ی آن پیش برده بودند.
سیلوسایبین و مواد دیگر
سیلوسایبین پرپژوهش‌ترین ماده در این حوزه است و در کارآزمایی‌های فاز ۲ برای افسردگی، افسردگی مقاوم به درمان و اضطراب بیماران مبتلا به سرطان بررسی شده است. نتایج امیدوارکننده بوده، اما در مقایسه با داروی ضدافسردگی اسیتالوپرام تفاوت معناداری در سنجه‌ی اصلی دیده نشد و در افسردگی مقاوم، اثر در بسیاری از بیماران پایدار نماند. جزئیات این پژوهش‌ها را در مقاله‌ی درمان با کمک سیلوسایبین آورده‌ایم.
LSD هم دوباره در پژوهش‌های کوچکی برای اضطراب بررسی می‌شود. مرورهای علمی، از جمله مرور ریف و همکاران در مجله‌ی American Journal of Psychiatry در سال ۲۰۲۰، تأکید کرده‌اند که شواهد هنوز اولیه است، بیشتر پژوهش‌ها کوچک‌اند و کورسازی در آن‌ها دشوار است. پژوهش‌های پیشرو در مراکزی مانند مرکز پژوهش سایکدلیک امپریال کالج لندن و دانشگاه جانز هاپکینز انجام می‌شود.
خطرها و محدودیت‌ها
عوارض کوتاه‌مدت رایج شامل اضطراب، تهوع، سردرد، افزایش موقت فشار خون و ضربان قلب و تجربه‌های روانی دشوار است. در افراد مستعد، خطر بروز یا تشدید روان‌پریشی و شیدایی وجود دارد. به گفته‌ی مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH)، مصرف بیرون از محیط کنترل‌شده خطرهایی مانند رفتار پرخطر، مسمومیت با مواد ناخالص یا قارچ‌های اشتباه و تداخل دارویی دارد.
خطر دیگری که گزارش‌های اخیر به آن توجه کرده‌اند، آسیب‌پذیری بیمار در جلسه‌های طولانی و تحت اثر ماده است. در یکی از کارآزمایی‌های فاز ۲ MDMA دست‌کم یک مورد رفتار نادرست درمانگر با بیمار گزارش شد؛ به همین دلیل اخلاق حرفه‌ای، نظارت و حضور دو درمانگر اهمیت زیادی دارد. پایداری اثر درمان، ایمنی جلسه‌های تکراری و تعمیم نتایج به جمعیت‌های گسترده‌تر هنوز روشن نیست.
وضعیت قانونی روان‌درمانی با کمک سایکدلیک
سیلوسایبین، LSD و MDMA در کنوانسیون‌های بین‌المللی کنترل مواد قرار دارند و در ایران و بیشتر کشورها غیرقانونی‌اند. استفاده‌ی پژوهشی فقط با مجوزهای ویژه ممکن است. در استرالیا روان‌پزشکان مجاز می‌توانند MDMA را برای اختلال استرس پس از سانحه و سیلوسایبین را برای افسردگی مقاوم به درمان تجویز کنند و ایالت اورگان آمریکا هم ارائه‌ی سیلوسایبین را در مراکز مجاز قانونی کرده است.
این استثناها به درمان نظارت‌شده در چارچوب‌های مشخص مربوط است و مصرف خودسرانه یا میکرودوزینگ را شامل نمی‌شود.
جمع‌بندی
روان‌درمانی با کمک سایکدلیک از پژوهش‌های پرشور اما ضعیف دهه‌ی ۱۹۶۰، پس از چند دهه توقف، به کارآزمایی‌های بالینی امروزی رسیده است. کارآزمایی‌های MDMA برای PTSD و سیلوسایبین برای افسردگی نتایج امیدوارکننده‌ای داشته‌اند، اما مشکلاتی مانند کورسازی دشوار، نمونه‌های کوچک و پرسش‌های ایمنی باعث شد FDA در ۲۰۲۴ درمان با MDMA را تأیید نکند.
این روش هنوز پژوهشی است و فقط در کارآزمایی‌ها یا چند نظام قانونی محدود، با غربالگری، آماده‌سازی، نظارت تخصصی و پیگیری انجام می‌شود. مصرف خودسرانه‌ی این مواد با آنچه در پژوهش‌ها بررسی شده یکسان نیست و در ایران غیرقانونی است.
منابع
- Psychedelic therapy – Wikipedia
- Mitchell, J. M. et al. (2021). MDMA-assisted therapy for severe PTSD: a randomized, double-blind, placebo-controlled phase 3 study. Nature Medicine
- Mitchell, J. M. et al. (2023). MDMA-assisted therapy for moderate to severe PTSD: a randomized, placebo-controlled phase 3 trial. Nature Medicine
- Krebs, T. S. & Johansen, P.-Ø. (2012). Lysergic acid diethylamide (LSD) for alcoholism: meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Psychopharmacology
- Reiff, C. M. et al. (2020). Psychedelics and Psychedelic-Assisted Psychotherapy. American Journal of Psychiatry
- Psychedelic medicine: mechanisms, evidence, and translation to practice. BMJ
- Psilocybin for Mental Health and Addiction: What You Need To Know – NCCIH
سؤالات متداول
روشی پژوهشی که در آن موادی مانند سیلوسایبین، LSD یا MDMA در جلسه‌های کاملاً نظارت‌شده، همراه با جلسه‌های آماده‌سازی و ادغام روان‌درمانی، به بیمار داده می‌شود.
خیر. کمیته‌ی مشورتی FDA در ژوئن ۲۰۲۴ علیه آن رأی داد و FDA در اوت ۲۰۲۴ آن را تأیید نکرد و کارآزمایی فاز ۳ دیگری خواست.
بیشتر برای اختلال استرس پس از سانحه (MDMA)، افسردگی و افسردگی مقاوم به درمان و اضطراب بیماران سرطانی (سیلوسایبین) و در گذشته اعتیاد به الکل (LSD).
اضطراب، تهوع، افزایش فشار خون، تجربه‌های روانی دشوار، خطر روان‌پریشی یا شیدایی در افراد مستعد و آسیب‌پذیری بیمار در جلسه از خطرهای مطرح‌شده است.
خیر. این مواد در ایران غیرقانونی‌اند و استفاده‌ی درمانی نظارت‌شده فقط در چند کشور یا ایالت و با مجوز ویژه ممکن است.
همفری آزموند، روان‌پزشک بریتانیایی که در بیمارستان ویبرن کانادا درباره‌ی LSD پژوهش می‌کرد، این واژه را در سال ۱۹۵۷ پیشنهاد کرد.
