طب سوزنی برای ناباروری؛ شواهد IVF، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک و ناباروری مردان
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: طب سوزنی برای ناباروری بیشتر به‌عنوان درمان کمکی کنار IVF و درمان‌های پزشکی استفاده می‌شود. کارآزمایی‌های بزرگ نشان نداده‌اند که نرخ تولد زنده را بیشتر از سوزن ساختگی بالا ببرد، اما برخی افراد با آن احساس آرامش بیشتری در دوره‌ی پراسترس درمان دارند. تصمیم درباره‌ی آن باید با پزشک ناباروری گرفته شود.
ناباروری برای بسیاری از زوج‌ها دوره‌ای طولانی، پرهزینه و پر از اضطراب است. طبیعی است که در چنین شرایطی دنبال هر راهی باشید که شانس موفقیت را کمی بیشتر کند. طب سوزنی یکی از رایج‌ترین روش‌های مکملی است که در کلینیک‌های ناباروری دنیا درباره‌اش پرسیده می‌شود. در این مقاله توضیح می‌دهیم طب سوزنی در ناباروری قرار است چه کاری بکند، پژوهش‌های معتبر چه نتیجه‌ای گرفته‌اند و اگر تصمیم به امتحانش گرفتید، چطور ایمن و آگاهانه این کار را انجام دهید.
طب سوزنی برای ناباروری چگونه استفاده می‌شود؟
طب سوزنی در ناباروری معمولاً با هدف کاهش استرس، بهبود جریان خون رحم و تخمدان و هماهنگی با چرخه‌ی درمان پزشکی به کار می‌رود، نه به‌عنوان جایگزین آن.
در نظریه‌ی سنتی طب چینی، ناباروری به عدم تعادل در کار اندام‌ها و مریدین‌ها نسبت داده می‌شود و درمانگر با سوزن زدن در نقاط مشخص تلاش می‌کند این تعادل را برگرداند. در پزشکی امروز، فرضیه‌هایی مثل اثر بر سیستم عصبی، ترشح اندورفین و تغییر جریان خون لگن برای توضیح اثر احتمالی آن مطرح شده است. این فرضیه‌ها در مطالعه‌های آزمایشگاهی بررسی شده‌اند، اما هنوز به نتیجه‌ی بالینی قطعی نرسیده‌اند.
کاربردهای رایج طب سوزنی در مسیر درمان ناباروری این‌هاست:
- جلسه در روزهای تحریک تخمک‌گذاری در چرخه‌ی IVF
- جلسه‌ی کوتاه پیش و پس از انتقال جنین
- کنار درمان دارویی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
- کمک به مدیریت اضطراب و بی‌خوابی در دوره‌ی درمان
- استفاده در برخی موارد ناباروری مردان برای بهبود کیفیت اسپرم
طب سوزنی و IVF؛ نتیجه‌ی کارآزمایی‌های بزرگ
شواهد فعلی نشان می‌دهد طب سوزنی همراه با IVF نرخ تولد زنده را در مقایسه با سوزن ساختگی به‌طور معناداری بالا نمی‌برد.
علاقه به این موضوع با مطالعه‌ی کوچکی در آلمان در سال ۲۰۰۲ شروع شد که پائولوس و همکارانش در مجله‌ی Fertility and Sterility منتشر کردند و در آن گروهی که پیش و پس از انتقال جنین طب سوزنی گرفته بودند، نرخ بارداری بالاتری داشتند. این نتیجه باعث شد بسیاری از کلینیک‌ها طب سوزنی را به برنامه‌ی خود اضافه کنند و مطالعه‌های بزرگ‌تری طراحی شود.
مهم‌ترین آن‌ها کارآزمایی تصادفی اسمیت و همکاران است که در سال ۲۰۱۸ در مجله‌ی JAMA منتشر شد. در این مطالعه ۸۴۸ زن در ۱۶ مرکز IVF استرالیا و نیوزیلند به دو گروه طب سوزنی واقعی و سوزن ساختگی تقسیم شدند. نرخ تولد زنده در گروه طب سوزنی ۱۸٫۳ درصد و در گروه ساختگی ۱۷٫۸ درصد بود؛ تفاوتی که از نظر آماری معنادار نبود. نویسندگان نتیجه گرفتند که این یافته‌ها استفاده از طب سوزنی برای افزایش تولد زنده در IVF را تأیید نمی‌کند (متن مقاله در JAMA).
مرورهای منظم هم تصویر مشابهی دارند؛ از جمله مروری که در سال ۲۰۱۸ در مجله‌ی Reproductive BioMedicine Online بیست کارآزمایی را درباره‌ی طب سوزنی در زمان انتقال جنین بررسی کرد. وقتی طب سوزنی با «هیچ درمان کمکی» مقایسه شده، گاهی نتیجه‌ی بهتری دیده شده است؛ اما وقتی با سوزن ساختگی مقایسه شده، تفاوت از بین رفته است. این الگو نشان می‌دهد بخشی از اثر احتمالی به توجه، آرامش و انتظار مثبت مربوط است، نه لزوماً به خود نقطه‌ها.
چرا نتیجه‌ی مطالعه‌ها با هم فرق دارد؟
مطالعه‌های اولیه کوچک بودند و نتیجه‌ی کوچکی مثل نرخ بارداری را می‌سنجیدند، نه تولد زنده که برای زوج‌ها مهم‌ترین نتیجه است. نرخ پایه‌ی موفقیت کلینیک‌ها، نوع سوزن ساختگی، تعداد جلسه‌ها و سن زنان هم در مطالعه‌ها متفاوت بوده است. به همین دلیل نمی‌توان از یک مطالعه‌ی مثبت کوچک، نتیجه‌ی کلی گرفت.
طب سوزنی برای سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
در بزرگ‌ترین کارآزمایی موجود، طب سوزنی همراه با درمان دارویی، نرخ تولد زنده را در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک افزایش نداد.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یکی از شایع‌ترین علت‌های اختلال تخمک‌گذاری است. در مطالعه‌ی PCOSAct که سال ۲۰۱۷ در JAMA منتشر شد، حدود ۱۰۰۰ زن چینی مبتلا به این سندرم بررسی شدند. شرکت‌کنندگان طب سوزنی واقعی یا ساختگی را همراه با کلومیفن یا دارونما گرفتند. نتیجه این بود که کلومیفن نرخ تولد زنده را بالا برد، اما اضافه کردن طب سوزنی تفاوت معناداری ایجاد نکرد.
بنابراین اگر سندرم تخمدان پلی‌کیستیک دارید، پایه‌ی درمان همچنان اصلاح سبک زندگی، کاهش وزن در صورت نیاز و داروهای القای تخمک‌گذاری زیر نظر پزشک است. طب سوزنی ممکن است برای کاهش استرس به کار بیاید، ولی نباید درمان اصلی را به تأخیر بیندازد.
طب سوزنی برای ناباروری مردان
درباره‌ی ناباروری مردان فقط مطالعه‌های کوچک وجود دارد و شواهد برای توصیه‌ی طب سوزنی کافی نیست.
چند مطالعه‌ی کوچک، تغییراتی در تعداد، تحرک یا شکل اسپرم پس از دوره‌ی طب سوزنی گزارش کرده‌اند. اما تعداد شرکت‌کنندگان کم بوده، بیشتر مطالعه‌ها گروه ساختگی مناسب نداشته‌اند و نتیجه‌ی مهم یعنی بارداری و تولد زنده را نسنجیده‌اند. مردانی که در جست‌وجوی «طب سوزنی برای ناباروری مردان» هستند، بهتر است اول آزمایش اسپرم، معاینه‌ی اورولوژی و بررسی علت‌هایی مثل واریکوسل یا اختلال هورمونی را انجام دهند.
نقاط طب سوزنی برای ناباروری کدام‌اند؟
درمانگرها معمولاً نقاطی روی شکم، پاها، دست‌ها و گوش را انتخاب می‌کنند، اما هیچ نقطه‌ای اثر قطعی و ثابت‌شده بر باروری ندارد.
در پروتکل‌هایی که در مطالعه‌های IVF استفاده شده، نقاطی مثل SP6 روی ساق پا، ST36 زیر زانو، CV4 روی شکم و نقاط گوش دیده می‌شوند. استفاده از طب سوزنی گوش هم در برخی پروتکل‌ها برای آرامش رایج است. انتخاب نقطه‌ها باید کار درمانگر آموزش‌دیده باشد؛ سوزن زدن خودسرانه یا فشار دادن نقاط از روی ویدیو، جای درمان را نمی‌گیرد. اگر به روش بدون سوزن علاقه دارید، مقاله‌ی طب فشاری احتیاط‌های آن را توضیح داده است.
| نقطه | محل تقریبی | دلیل انتخاب در سنت طب چینی |
|---|---|---|
| SP6 (سان‌یین‌جیائو) | داخل ساق، بالای قوزک | مرتبط با چرخه‌ی قاعدگی؛ در بارداری معمولاً استفاده نمی‌شود |
| ST36 (زو‌سان‌لی) | زیر زانو، کنار استخوان درشت‌نی | تقویت عمومی بدن |
| CV4 (گوان‌یوان) | پایین شکم، زیر ناف | مرتبط با ناحیه‌ی لگن و رحم |
| شن‌من گوش | بالای لاله‌ی گوش | آرامش و کاهش اضطراب |
طب سوزنی چه زمانی در چرخه‌ی درمان انجام می‌شود؟
رایج‌ترین زمان‌بندی، یک جلسه در دوره‌ی تحریک تخمک و دو جلسه در روز انتقال جنین است، اما برنامه‌ی ثابت علمی وجود ندارد.
برخی درمانگرها توصیه می‌کنند جلسه‌ها از دو تا سه ماه پیش از IVF شروع شود. این توصیه بیشتر بر پایه‌ی تجربه و نظریه‌ی سنتی است تا کارآزمایی‌های قوی. هر برنامه‌ای که انتخاب می‌کنید، باید با تیم ناباروری هماهنگ باشد تا در روزهای حساس مثل تخمک‌کشی یا انتقال جنین مشکلی پیش نیاید.
عوارض، ایمنی و هزینه
طب سوزنی در دست درمانگر مجاز و با سوزن استریل معمولاً کم‌خطر است، اما بی‌خطر مطلق نیست و هزینه‌ی آن هم باید جدی گرفته شود.
عوارض رایج شامل کبودی کوچک، درد خفیف محل سوزن و گاهی سرگیجه است. عوارض جدی نادرند و بیشتر به سوزن غیراستریل یا درمانگر آموزش‌ندیده مربوط می‌شوند؛ جزئیات را در مقاله‌ی عوارض طب سوزنی بخوانید. در ایران پیش از شروع، مجوز و مدرک درمانگر را بررسی کنید؛ راهنمای مدرک طب سوزنی معتبر در این زمینه کمک می‌کند.
هزینه‌ی هر جلسه بسته به شهر و درمانگر فرق می‌کند. چون درمان ناباروری خودش پرهزینه است، بهتر است بودجه‌ی طب سوزنی را طوری تعیین کنید که مانع ادامه‌ی درمان اصلی نشود.
- اگر داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید، پیش از جلسه به درمانگر بگویید.
- پس از مثبت شدن تست بارداری، درمانگر را در جریان بگذارید.
- درد شدید، خونریزی غیرعادی یا تب را فوراً به پزشک اطلاع دهید.
کاهش استرس؛ جایی که طب سوزنی ممکن است کمک کند
بسیاری از زنان و مردان در دوره‌ی درمان ناباروری اضطراب شدید دارند و برخی گزارش می‌کنند جلسه‌های طب سوزنی به آرامش آن‌ها کمک کرده است.
این اثر ذهنی ارزشمند است، حتی اگر نرخ بارداری را تغییر ندهد. با این حال روش‌های دیگری مثل مشاوره‌ی روان‌شناختی، تمرین تنفس و ذهن‌آگاهی هم برای کاهش استرس درمان شواهد دارند و معمولاً ارزان‌ترند. اگر بی‌خوابی و اضطراب مشکل اصلی شماست، مقاله‌ی طب سوزنی برای بی‌خوابی و اضطراب را هم ببینید.
جمع‌بندی
طب سوزنی برای ناباروری درمان معجزه‌آسا نیست. بزرگ‌ترین کارآزمایی‌ها نشان داده‌اند که همراه با IVF یا در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، نرخ تولد زنده را بیشتر از سوزن ساختگی بالا نمی‌برد و شواهد ناباروری مردان هم ضعیف است. اگر با آگاهی از این واقعیت، برای آرامش بیشتر در دوره‌ی درمان سراغش می‌روید، درمانگر مجاز انتخاب کنید، پزشک خود را در جریان بگذارید و انتظار خود را واقع‌بینانه نگه دارید. خلاصه‌ی کارآزمایی‌ها را می‌توانید در پاب‌مد هم ببینید.
این مقاله جایگزین مشاوره‌ی پزشکی نیست و برای تصمیم درباره‌ی درمان ناباروری باید با متخصص زنان یا ناباروری مشورت کنید.
نه. هیچ شواهد محکمی وجود ندارد که طب سوزنی به‌تنهایی علت‌های ناباروری مثل انسداد لوله، اختلال شدید تخمک‌گذاری یا مشکلات جدی اسپرم را برطرف کند. اگر از آن استفاده می‌کنید، فقط کنار درمان پزشکی باشد.
بزرگ‌ترین کارآزمایی تصادفی در این زمینه، یعنی مطالعه‌ی اسمیت و همکاران در سال ۲۰۱۸ روی ۸۴۸ زن، تفاوت معناداری در نرخ تولد زنده بین طب سوزنی واقعی و ساختگی پیدا نکرد. بنابراین افزایش شانس IVF ثابت نشده است.
چند مطالعه‌ی کوچک تغییراتی در شاخص‌های اسپرم گزارش کرده‌اند، اما تعداد شرکت‌کنندگان کم و کیفیت مطالعه‌ها پایین است. مرد نابارور باید اول آزمایش اسپرم و ارزیابی اورولوژی انجام دهد.
در دست درمانگر آموزش‌دیده معمولاً عارضه‌ی جدی ندارد، اما برخی نقاط در سنت طب چینی در بارداری استفاده نمی‌شوند. بعد از مثبت شدن تست بارداری حتماً به درمانگر خبر دهید و با پزشک مشورت کنید.
عدد ثابت و علمی وجود ندارد. در کارآزمایی‌های IVF معمولاً یک جلسه در دوره‌ی تحریک تخمک و دو جلسه نزدیک روز انتقال جنین انجام شده است؛ برنامه‌های طولانی‌تر بیشتر بر پایه‌ی تجربه‌ی درمانگرها هستند.
