طب سوزنی پنج عنصر چیست؟ روش ورزلی، عامل علّی و ارزیابی شواهد
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: طب سوزنی پنج عنصر (Five Element Acupuncture) سبکی از طب سوزنی است که بدن، ذهن و روان را بر پایه‌ی پنج عنصر چوب، آتش، خاک، فلز و آب می‌فهمد. نسخه‌ی «کلاسیک» آن به جی. آر. ورزلی (۱۹۲۳ تا ۲۰۰۳) منسوب است و هسته‌اش «عامل علّی» است: یک عنصر که به‌ادعای این مکتب ریشه‌ی ناترازی فرد است. در منابع بررسی‌شده برای این مقاله، شاهد مستقلی برای برتری این روش یا درستی تشخیص آن پیدا نشد.
این مقاله معرفی و ارزیابی است، نه راهنمای درمان. برای مفهوم‌های پایه، نظریه‌ی پنج عنصر، طب سوزنی چیست؟ و آشنایی با طب سنتی چینی را ببینید. سبک دیگری که از پنج زانگ بهره می‌برد در طب سوزنی مستر تونگ آمده است.
ورزلی که بود و این مکتب از کجا آمد؟
پاسخ مستقیم: طب‌سوزنی‌کار بریتانیایی که نوعی طب سوزنی پنج‌عنصری را در بریتانیا و آمریکا آموزش داد.
طبق ویکی‌پدیا، جی. آر. ورزلی (۱۴ سپتامبر ۱۹۲۳ تا ۲ ژوئن ۲۰۰۳) طب‌سوزنی‌کار بریتانیایی است که در اروپا «طب سوزنی پنج‌عنصری»، با نام دیگر «طب سوزنی کلاسیک»، به او نسبت داده می‌شود. او سال‌ها در بریتانیا زندگی کرد و «کالج طب سوزنی سنتی چین» را باز کرد؛ از شاگردانش دایان کانلی و باب دوگان مؤسس مؤسسه‌ی تای سوفیا (مؤسسه‌ی طب سوزنی سنتی، در لورل مریلند، امروز «دانشگاه مریلند برای سلامت یکپارچه») بودند. ورزلی و همسرش «مؤسسه‌ی ورزلی طب سوزنی کلاسیک» را در میامی لیکس فلوریدا راه انداختند و همسرش، جودی بکر ورزلی، آن را ادامه می‌دهد.
مقاله‌ی آکوپانکچر تودی (گومنیک و ورزلی، ۲۰۰۶) می‌گوید در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۸۰ استادان چینی بازدیدکننده به ورزلی توصیه کردند روش خود را «طب سوزنی پنج‌عنصری کلاسیک» بنامد. او در ۱۹۹۷ گروهی شاگرد رسمی را برای ادامه‌ی راه انتخاب کرد و جانشین نامید. این‌ها روایت خود مکتب است و باید با همین عینک خوانده شود: نویسندگان از مجموعه‌ی «کلاسیک پنج‌عنصری» هستند و قصد دارند آموزه‌ی اصلی را از نسخه‌های دیگر جدا کنند.
مفهوم‌های بنیادین: پنج عنصر و دوازده «مأمور»
پاسخ مستقیم: هر عنصر چند اندام-کارکرد دارد که این مکتب آن‌ها را «مأمور» می‌خواند، چون فقط اندام فیزیکی نیستند و نقش جسمی، ذهنی و روحی دارند.
طبق گومنیک (۲۰۱۶، دانشکده‌ی پاسیفیک)، چوب به کیسه‌ی صفرا و کبد، آتش به قلب، روده‌ی کوچک، «محافظ قلب» (پریکارد) و «سه‌گرمکن» (سان‌جیائو)، خاک به معده و طحال، فلز به ریه و روده‌ی بزرگ، و آب به مثانه و کلیه وابسته‌اند. او این اندام‌ها را «مأمور» می‌نامد چون در تصویر چینی باستان همچون وزیران دربار پادشاهی تنِ انسان‌اند و همه با هم ارتباط دارند؛ اگر یکی از آن‌ها ناتوان شود، به باور او کارکرد دیگران هم مختل می‌شود. چنین تصویری استعاره‌ی ساختاری است نه گزارش فیزیولوژی پزشکی امروز.
روش: عامل علّی و چهار ستون تشخیص
پاسخ مستقیم: مکتب ورزلی می‌گوید هر انسان یک عنصر ناتراز اصلی دارد (عامل علّی) و آن را از بو، رنگ، صدا و هیجان فرد تشخیص می‌دهد، نه از علامت.
طبق آکوپانکچر تودی (۲۰۰۶)، کلاسیک پنج‌عنصری با «تشخیص و درمان عامل علّی» از سایر سامانه‌ها جدا می‌شود. این مکتب هیچ دو بیماری را مثل هم درمان نمی‌کند و نسخه‌ی علامتی نمی‌دهد. در مقاله‌ی ۲۰۱۶ گومنیک می‌نویسد هر عنصر یک بو، رنگ، صدا و هیجان دارد: چوب (بوی ترشیده، سبز، فریاد، خشم)، آتش (سوخته، قرمز، خنده، شادی)، خاک (شیرین، زرد، آواز، همدردی)، فلز (پوسیده، سفید، گریه، اندوه) و آب (فاسد، آبی، ناله، ترس). وقتی دست‌کم سه نشانه از چهار نشانه به یک عنصر اشاره کنند، آن عنصر «عامل علّی» است. درباره‌ی قدرت یا کمبود انرژی، نبض تعیین‌کننده است؛ مکتب دوازده نبض را بررسی می‌کند.
طبق مقاله، عامل علّی در طول زندگی ثابت می‌ماند و درمان صحیح آن باعث می‌شود «همه‌ی علائم در هر دستگاه بهبود یابند، به شرط آنکه بیماری از حد توان طبیعت برای برگشت فراتر نرفته باشد.» این قید آخر خود نشان می‌دهد ادعا قابل رد نیست: اگر درمان کار نکند، می‌شود گفت بیماری از حد برگشت گذشته بود. چنین ادعایی را نمی‌توان با کارآزمایی بالینی رد یا اثبات کرد.
مقاله‌ی ۲۰۰۶ دو «نسخه‌ی دیگر» را هم یادآور می‌شود: «پنج‌عنصری سرشتی» (Constitutional) که از «عامل سرشتی» حرف می‌زند، و تعبیری که عامل علّی را «عنصر نگهبان» می‌نامد. مکتب می‌گوید هیچ‌کدام آموزه‌ی ورزلی نیست. به‌این ترتیب خود مکتب نیز یکپارچه نیست. نویسندگان همچنین می‌گویند ورزلی بر دوری از «تیپ‌شناسی» تأکید داشت و عنصرها را «خنثی» می‌دانست.
ادعاها: این روش چه وعده می‌دهد؟
پاسخ مستقیم: وعده‌ی درمان «ریشه‌ی» بیماری به‌جای علامت، نه نسخه‌ی یکسان برای همه.
گومنیک می‌نویسد علامت‌ها «سیگنال‌های خطر» بدن‌اند و پوشاندنشان با درمان علامتی مثل «چسباندن نوار سیاه روی چراغ هشدار خودرو»ست. او می‌گوید با درمان عامل علّی، بیماری در هر سطح بهبود می‌یابد و در چنین دستگاهی ناخوشی «نمی‌تواند جا پا کند» اگر مأمورها سالم باشند. این‌ها اصول فکری مکتب‌اند و هیچ‌کدام در کارآزمایی بالینی آزموده نشده‌اند.
ارزیابی شواهد علمی
پاسخ مستقیم: برای طب سوزنی کلی شواهد درد مزمن هست؛ برای تشخیص و درمان «عامل علّی» در منابع بررسی‌شده کارآزمایی مستقلی پیدا نشد.
ویکرز و همکاران (۲۰۱۸) در مرور داده‌ی فردی بیماران، ۳۹ کارآزمایی تصادفی با ۲۰٬۸۲۷ بیمار مبتلا به درد مزمن را بررسی کردند. طب سوزنی بهتر از بی‌درمانی و بهتر از سوزن ساختگی بود، و اثر تا دوازده ماه ادامه داشت؛ اما تفاوت با سوزن ساختگی کوچک بود. این مرور درباره‌ی طب سوزنی عمومی است و مکتب پنج‌عنصری را جداگانه نمی‌سنجد. مرورهایی که با عنوان «طب سوزنی سرشتی» (Constitutional) در جستجو دیده شد به پزشکی ساسانگ کره‌ای مربوط‌اند و با «عامل علّی» ورزلی یکی نیستند.
- آنچه مستند است: زندگی ورزلی، مؤسسه‌های آموزشی و چارچوب نظری پنج‌عنصری.
- آنچه محل بحث است: تفسیر «عامل علّی» و نسخه‌های متفاوت مکتب.
- آنچه تأییدپذیر نیست: تشخیص از بو و رنگ و صدا، و این ادعا که درمان یک عنصر همه‌ی علائم را برطرف می‌کند.
نکته‌های ایمنی
- طب سوزنی باید فقط توسط فرد آموزش‌دیده و دارای مجوز با سوزن استریل یک‌بارمصرف انجام شود. برای بررسی مجوز به مدرک طب سوزنی معتبر و برای عوارض به عوارض طب سوزنی مراجعه کنید.
- باور «علامت را نباید درمان کرد» نباید سبب شود با علامت‌های جدی (درد قفسه‌ی سینه، ضعف ناگهانی، تب بالا، خونریزی یا کاهش وزن بی‌دلیل) پزشک را نبینید. این علامت‌ها ابتدا باید بررسی پزشکی شوند.
- مصرف داروهای ضدانعقاد، بیماری‌های خونریزی‌دهنده، بارداری و ضربان‌ساز را پیش از جلسه به درمانگر و پزشک بگویید. دارویتان را بدون مشورت قطع نکنید.
- پرسش‌های درمانگر درباره‌ی هیجان و بو و رنگ نباید شما را از درمان پزشکی بازدارد.
- برای آرام‌سازی و آگاهی بدنی در کنار درمان، دوره‌ی آستانه را هم می‌توانید ببینید.
جمع‌بندی
طب سوزنی پنج عنصر ورزلی روایتی منسجم و استعاری از رابطه‌ی بدن، هیجان و طبیعت است و برای بعضی بیماران تجربه‌ی گفت‌وگوی بلند و توجه فردی ارزشمندی هم می‌آورد. اما ادعای «عامل علّی» و تشخیص از بو و رنگ و صدا آزموده نشده است و نباید جای درمان پزشکی بنشیند. اگر تجربه‌ی این سبک را می‌خواهید، آن را مکمل بدانید و فقط نزد درمانگر دارای مجوز بروید.
منابع
- J. R. Worsley. Wikipedia.
- Gumenick NR, Worsley JB. The Teachings of Professor J.R. Worsley, Part One. Acupuncture Today. Reprinted from European Journal of Oriental Medicine, 2006;5(2).
- Gumenick NR. Five Elements, Twelve Officials, and the Causative Factor. Pacific College of Health and Science. 2016.
- Vickers AJ, et al. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474.
سبکی از طب سوزنی که بر چارچوب «پنج عنصر» (چوب، آتش، خاک، فلز، آب) تکیه می‌کند. در نسخه‌ی کلاسیک آن، که به جی. آر. ورزلی منسوب است، هر فرد یک «عامل علّی» دارد: عنصری که منبع ناترازی اصلی او است و درمان باید روی آن متمرکز شود.
طبق منابع مکتب ورزلی، عنصری از پنج عنصر که ریشه‌ی ناترازی و بیماری‌های جسمی و روانی فرد دانسته می‌شود. تشخیص آن بر پایه‌ی بو، رنگ، صدا و هیجان است و باید دست‌کم سه نشانه از چهار نشانه به یک عنصر اشاره کنند. به ادعای این مکتب این عامل در طول زندگی تغییر نمی‌کند.
جی. آر. ورزلی (۱۹۲۳ تا ۲۰۰۳) طب‌سوزنی‌کار بریتانیایی است که به معرفی نوعی از طب سوزنی پنج‌عنصری به اروپا و آمریکا شناخته می‌شود. او کالج طب سوزنی سنتی چین را در بریتانیا باز کرد و بعدها مؤسسه‌ی ورزلی در میامی لیکس فلوریدا فعال بود.
برای طب سوزنی به‌طور کلی در برخی دردهای مزمن شواهد هست (ویکرز و همکاران ۲۰۱۸). اما برای تشخیص عامل علّی با بو، رنگ و صدا و برای برتری این سبک بر طب سوزنی معمول، در منابع بررسی‌شده برای این مقاله کارآزمایی مستقلی پیدا نشد.
طب سنتی چینی رایج معمولاً بر «الگوهای» (سندرم‌ها) تکیه دارد و برای هر علامت فرمول نقطه می‌دهد. مکتب ورزلی می‌گوید نسخه‌ی علامتی نمی‌دهد و به‌جای آن عامل علّی را درمان می‌کند. خود این مکتب می‌گوید نسخه‌هایی مثل «عامل سرشتی» یا «عنصر نگهبان» آموزه‌ی ورزلی نبوده‌اند.
در منابع بررسی‌شده، مطالعه‌ی مستقلی که پایایی تشخیص «بو، رنگ، صدا و هیجان» را میان درمانگران بسنجد پیدا نشد. این روش‌ها مهارت ذهنی درمانگر محسوب می‌شوند و شواهد تجربی ندارند. با علامت‌های جدی ابتدا نزد پزشک بروید.
سوزن‌زدن توسط فرد آموزش‌دیده با سوزن استریل یک‌بارمصرف معمولاً ایمن توصیف می‌شود، اما عفونت و آسیب بافتی ممکن است. بزرگ‌ترین خطر منطقی دیگر این است که با باور «علامت را نباید درمان کرد» مراجعه به پزشک به تأخیر بیفتد.
