ماهاریشی ماهش یوگی کیست؟ زندگی، مراقبه‌ی متعالی، بیتل‌ها و نگاه علمی
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: ماهاریشی ماهش یوگی (Maharishi Mahesh Yogi، مرگ ۲۰۰۸) طبق ویکی‌پدیا بنیان‌گذار «مراقبه‌ی متعالی» (Transcendental Meditation یا TM) بود. او شاگرد و منشی براهماناندا سرسوتی («گورو دِو») شد، در ۱۹۴۲ مدرک فیزیک گرفت و از ۱۹۵۵ مراقبه را به عموم آموخت. از ۱۹۵۹ در سفرهای جهانی، و از ۱۹۶۷ با بیتل‌ها، شهرت جهانی یافت. شواهد پژوهشی برای مراقبه متوسط است، ولی ادعاهای «پرواز یوگی» و «اثر ماهاریشی» تأییدپذیر نیستند و درباره‌ی سازمان و ثروتش بحث‌های جدی هست.
برای زمینه، انواع مدیتیشن، ذهن‌آگاهی و مانترا را ببینید؛ «ودانتای نو» در مقاله‌ی ویوکاناندا شرح داده شده است.
ماهاریشی ماهش یوگی کیست؟
پاسخ مستقیم: مردی از خانواده‌ای کایاستا که پس از رشته‌ی فیزیک منشی یک شانکاراچاریا شد و از ۱۹۵۵ مراقبه‌ی ساده‌ای به نام TM را آموخت.
طبق ویکی‌پدیا، نام و سال تولد او مطمئن نیست: گزارش‌ها از ۱۹۱۱، ۱۹۱۷ یا ۱۹۱۸ می‌گویند؛ بیشتر منابع نام «ماهش پراساد وارما» را می‌آورند و فهرست دانش‌آموختگان الله‌آباد او را «ام.سی. سریواستاوا» ثبت کرده است. او در ۱۹۴۲ در رشته‌ی فیزیک از دانشگاه الله‌آباد مدرک گرفت و در ۱۹۴۱ منشی اداری براهماناندا سرسوتی («گورو دِو»)، شانکاراچاریای ژیوتیر ماث، شد. گورو دِو اول گفت باید دانشگاهش را تمام کند و از والدینش اجازه بگیرد. او تا مرگ گورو دِو در ۱۹۵۳ نزد او ماند و دو سال در اوتارکاشی در گوشه‌گیری گذراند. چون برهمن نبود نمی‌توانست جانشین معنوی او شود؛ گورو دِو در پایان عمر او را مسئول سفر و آموزش مراقبه به مردم کرد و سوامی شانتاناندا را جانشین خود نامید.
از هند تا جهان
پاسخ مستقیم: از ۱۹۵۵ در هند و از ۱۹۵۹ در جهان آموزش داد و در ۱۹۶۶ انجمن بین‌المللی دانشجویان را راه انداخت.
ویکی‌پدیا می‌نویسد او در ۱۹۵۵ از اوتارکاشی بیرون آمد و روش را که «مراقبه‌ی عمیق متعالی» نامید، آشکارا آموزش داد؛ همان سال عنوان «ماهاریشی» (آگاه بزرگ) به او داده شد. به‌نوشته‌ی همان منبع، بنا بر یک روایت «پندیت‌های هندی» و بنا بر دیگری پیروان این عنوان را دادند. در ۱۹۵۸ در مدرس اعلام کرد می‌خواهد TM را به جهان ببرد و در ۱۹۵۹ نخستین سفر جهانی را از رنگون شروع کرد و در بهار همان سال به هاوایی، سان‌فرانسیسکو، لس‌آنجلس، بوستون، نیویورک و لندن رسید. در ۱۹۶۱ نخستین دوره‌ی آموزش آموزگاران TM را در ریشیکش با شصت شرکت‌کننده برگزار کرد. در ۱۹۶۶ «انجمن بین‌المللی مراقبه‌ی دانشجویان» (SIMS) را بنیاد گذاشت که تا دهه‌ی ۱۹۷۰ به بیش از هزار پردیس دانشگاهی رسید.
بیتل‌ها و اوج شهرت
پاسخ مستقیم: در ۱۹۶۷ بیتل‌ها شاگرد او شدند و در ۱۹۶۸ پس از شایعه‌ای جدا شدند.
طبق ویکی‌پدیا، جورج هریسون و پتی بوید دوستانشان را به سخنرانی او در لندن (اوت ۱۹۶۷) دعوت کردند. بیتل‌ها در بانگور (ولز) نزد او رفتند و در فوریه‌ی ۱۹۶۸ به ریشیکش رفتند. رینگو و همسرش ده روز ماندند؛ هریسون و لنون ۱۶ روز دیگر؛ مک‌کارتنی پنج هفته. در ۱۵ ژوئن ۱۹۶۸ در لندن رسماً از او دوری کردند و آن را «اشتباه عمومی» خواندند. در همین دوره شایعه شد که او با میا فارو رفتار نادرستی داشته است.
این موضوع محل بحث است و ما فقط منبع‌ها را کنار هم می‌گذاریم. جان لنون ترانه‌ی «Sexy Sadie» را در پاسخ نوشت. هریسون و سینتیا لنون بعدها رد کردند که چنین رویدادی رخ داده است؛ هریسون آن را «کاملاً چرند» خواند. فارو در خاطراتش می‌نویسد پس از مراقبه دست‌های او را دور خود حس کرد، هراسید و فرار کرد، و می‌افزاید «با سطح آگاهی‌ام در آن لحظه، اگر عیسی مسیح هم مرا در آغوش می‌گرفت سوءتعبیر می‌کردم». ویکی‌پدیا از مستند ۲۰۱۰ «David Wants to Fly» و کتاب ۲۰۱۸ Judith Bourque (دستیار پیشین) هم یاد می‌کند که ادعاهای دیگری درباره‌ی روابط او با زنان می‌کنند؛ خود Bourque می‌نویسد «به‌هیچ‌روی احساس نکردم وارد حریمم شده‌اند و هرگز در هیچ موقعیتی مجبور نشدم». به‌گفته‌ی ویکی‌پدیا، هیچ پرونده‌ی قضایی سوءرفتار جنسی ثبت نشده است. ما نمی‌توانیم هیچ‌یک از این ادعاها را تأیید یا رد کنیم.
مک‌کارتنی در ۲۰۰۹ گفت TM هدیه‌ای بود که بیتل‌ها در زمان جست‌وجوی ثبات دریافت کردند، و نیویورک تایمز و ایندیپندنت نوشتند سفر ریشیکش آن‌ها را از LSD دور کرد (به نقل ویکی‌پدیا).
گسترش، دانشگاه و سازمان
پاسخ مستقیم: از ۱۹۶۸ دفتر مرکزی‌اش به سوئیس رفت و تا دهه‌ی ۱۹۷۰ سازمان بزرگی ساخته شد.
طبق ویکی‌پدیا، در ۱۹۶۹ او درس «علم هوش آفریننده» (SCI) را در دانشگاه استنفورد آغاز کرد. در ۱۹۷۲ «برنامه‌ی جهانی» با هدف ۳۶۰۰ مرکز TM را اعلام کرد. در ۱۹۷۴ «دانشگاه بین‌المللی ماهاریشی» در فیرفیلد (آیووا) تأسیس شد و در اکتبر ۱۹۷۵ تصویرش روی جلد مجله‌ی تایم آمد. در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۷۰، سازمان او در آمریکا ۳۷۰ مرکز با ۶۰۰۰ آموزگار داشت. ساختارش «هرچه بیشتر شبیه شرکت چندملیتی» می‌شد. تا مرگش بیش از ۴۰ هزار آموزگار TM تربیت کرده و بیش از پنج میلیون نفر TM آموخته بودند و صدها دانشگاه و مدرسه راه انداخته بود.
ویکی‌پدیا می‌گوید در ۱۹۷۷ دادگاهی در نیوجرسی آموزش TM و SCI در یک مدرسه‌ی دولتی را مغایر جدایی دین و دولت دانست و جنبش را مذهبی خواند. در ژانویه‌ی ۱۹۸۸ ادارات او در نیودهلی را مأموران مالیاتی هند بازرسی کردند و سازمان به جعل هزینه متهم شد؛ طبق گزارش‌ها او به هلند رفت. حزب «قانون طبیعی» را در ۱۹۹۲ و «کشور جهانی صلح» را با «راجا»ها در ۲۰۰۰ تأسیس کرد. در ۱۲ ژانویه‌ی ۲۰۰۸ بازنشستگی خود را اعلام کرد و در ۵ فوریه‌ی ۲۰۰۸ در خواب و به مرگ طبیعی در ولدروپ (هلند) درگذشت؛ مراسم تشییعش در آشرم الله‌آباد با رتبه‌ی دولتی برگزار شد.
آموزه‌ها و برنامه‌ها
پاسخ مستقیم: TM ساده است و دو بار در روز انجام می‌شود؛ از دهه‌ی ۱۹۷۰ برنامه‌هایی با ادعاهای فراتر هم افزوده شد.
- سه هدف نخست: زنده‌کردن سنت معنوی هند، نشان‌دادن اینکه مراقبه برای همه است نه فقط برای گوشه‌نشین‌ها، و نشان‌دادن سازگاری ودانتا با علم.
- TM: او می‌گفت تمرین روزی دو بار آرامش درونی می‌آورد و «درون هر کس ذخیره‌ای بی‌پایان از انرژی، هوش و شادی هست». روش را «طبیعی» می‌دانست.
- آسانا: از ۱۹۶۲ تمرین یوگا را هم توصیه کرد.
- TM-Sidhi: از میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۷۰ برنامه‌ای شامل «پرواز یوگی» و مفهوم «اثر ماهاریشی» که می‌گوید مراقبه‌ی گروهی جرم و خشونت را کم می‌کند.
- علم ودایی ماهاریشی: تفسیر او از متن‌های ودایی در پرتو دانش غربی، با شاخه‌هایی در سلامت (آیورودا)، معماری (استهاپتیا ودا) و موسیقی (گاندهروا ودا).
Carl Olson می‌نویسد TM بر «مابعدالطبیعه‌ی ودانتای نو» استوار است که واقعیت ثابت را در برابر جهان در حال تغییر می‌گذارد و می‌گوید برای روشن‌شدن لازم نیست از فعالیت‌های دنیوی دست کشید. Meera Nanda او را از آموزگاران «نئو-هندوئیسم» می‌خواند. این‌ها دیدگاه پژوهشگران‌اند.
نقدها و مناقشه‌ها
پاسخ مستقیم: منتقدان سنت‌گرا، دادگاه آمریکا، روزنامه‌ها و پیروان پیشین هرکدام نقدی دارند.
- سنت‌گرایان: مجله‌ی تایم در ۱۹۶۷ نوشت دیگر خردمندان هندی او را نقد کرده‌اند چون برنامه‌ی صلح بدون ریاضت را برخلاف هر باور هندویی می‌دانند. Swaroopananda، یکی از مدعیان مقام شانکاراچاریا، می‌گوید او «به‌عنوان عضو طبقه‌ی بازرگان حق ندارد مانترا بدهد یا مراقبه بیاموزد»؛ Cynthia Humes می‌گوید روشن‌شدگان هر طبقه حق آموزش «براهماویدیا» دارند و Patricia Drake می‌گوید گورو دِو او را مأمور آموزش مردم کرده بود.
- دین یا علم: او TM را «علمی» می‌خواند، ولی آغاز آموزش آن، طبق ویکی‌پدیا، با پوجا است و هندوها از فروش «مانتراهای تجاری» انتقاد کرده‌اند. William Sims Bainbridge آن را «هندوئیسم بسیار ساده‌شده» خوانده است.
- پول: The Times به ثروت و علاقه‌اش به لوکس اشاره کرد؛ The Economist این را «تصور نادرست» خواند و نوشت «بزرگ‌ترین ولخرجی‌اش یک هلیکوپتر بود». او گفت پول «به مراکز می‌رسد نه به من». هنگام مرگ دارایی‌اش حدود ۳۰۰ میلیون دلار برآورد شد.
- حکومت جهانی: او در مصاحبه‌ای با Larry King گفت «من به نگهبانی خدا که به پادشاهان سپرده شده باور دارم» و حکومت پادشاهی جهانی را مطرح کرد؛ گزارش شده راجاها باید یک میلیون دلار برای «قلمرو معنوی» بپردازند.
همچنین ویکی‌پدیا می‌گوید پس از مرگ او چند یادداشت از پیروان پیشین و فرزندانشان او را «رهبر فرقه‌ی کنترل‌گر» و مراکز را «کسب‌وکار» توصیف کرده‌اند. در برابر آن، Buckminster Fuller پس از دو روز دیدار گفت «فوراً صداقتش را حس می‌کنید». این‌ها نظر افراد است و ما هیچ‌کدام را «حقیقت» اعلام نمی‌کنیم.
نگاه علمی: TM و مراقبه
پاسخ مستقیم: برای اضطراب شواهدی هست ولی بخشی از آن‌ها از پژوهشگران وابسته به TM است؛ پرواز یوگی و اثر ماهاریشی تأییدپذیر نیستند.
مرور Orme-Johnson و Barnes (۲۰۱۴، Journal of Alternative and Complementary Medicine) از ۶۰۰ مقاله‌ی TM، ۱۶ پژوهش با ۱٬۲۹۵ شرکت‌کننده را درباره‌ی اضطراب صفت بررسی کرد. اندازه‌ی اثر استاندارد TM در برابر درمان فعال (۱۰ پژوهش) ۰٫۵۰ و در برابر مراقبت معمول (۱۶ پژوهش) ۰٫۶۲ بود، با اثر بزرگ‌تر در کسانی که اضطراب اولیه‌شان بالا بود. عارضه‌ای گزارش نشد. نویسندگان خودشان «پژوهش بیشتر» خواستند. ویکی‌پدیا یادآور می‌شود Orme-Johnson از دانشگاه مدیریت ماهاریشی (وابسته به TM) است.
در برابر آن، ویکی‌پدیا می‌نویسد مرور دیگری در ۲۰۱۴ «شواهد کافی برای اثر برنامه‌های مراقبه‌ی مانترا (مثل TM) بر هیچ‌یک از پیامدهای استرس و بهزیستی» نیافت. ما فقط چکیده‌ی مرور Goyal و همکاران (۲۰۱۴، JAMA Internal Medicine) را خوانده‌ایم: ۴۷ کارآزمایی با ۳۵۱۵ نفر، شواهد متوسط برای اثر مراقبه‌ی ذهن‌آگاهی بر اضطراب، افسردگی و درد، و نبود شواهد برتری بر هیچ درمان فعالی؛ جمله‌ی مربوط به مانترا در چکیده نیست و باید در متن کامل بررسی شود. برای قلب، بیانیه‌ی علمی انجمن قلب آمریکا (Levine و همکاران، ۲۰۱۷) می‌گوید مطالعه‌های مراقبه «شاید مزیتی» برای خطر قلبی نشان می‌دهند ولی کیفیت کلی و گاهی کمیت داده‌ها «متوسط» است و مراقبه را می‌توان به‌عنوان مکمل در نظر گرفت.
درباره‌ی «پرواز یوگی» و «اثر ماهاریشی» ویکی‌پدیا ادعاهای «سیدی» را شبه‌علمی می‌نامد؛ ما در این مقاله پژوهش مستقلی درباره‌ی آن‌ها بررسی نکرده‌ایم و آن‌ها را تأییدپذیر نمی‌دانیم.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا شاگرد گورو دِو بود؟ | بله؛ منشی او از ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۳ |
| آیا TM را به جهان برد؟ | بله؛ سفر جهانی از ۱۹۵۹ و بیش از ۴۰ هزار آموزگار |
| آیا بیتل‌ها شاگردش بودند؟ | بله؛ ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸؛ جدایی ۱۵ ژوئن ۱۹۶۸ |
| آیا ادعاهای جنسی درباره‌ی او درست است؟ | ادعاهای متضاد؛ پرونده‌ی قضایی ثبت نشد؛ ما نمی‌توانیم قضاوت کنیم |
| آیا TM اضطراب را کم می‌کند؟ | شواهدی هست؛ بخشی از نویسندگان وابسته به TMاند (Orme-Johnson ۲۰۱۴) |
| آیا TM مذهبی است؟ | مورد بحث؛ دادگاه نیوجرسی ۱۹۷۷: بله؛ خود او: علمی |
| آیا پرواز یوگی واقعی است؟ | تأییدپذیر نیست؛ ویکی‌پدیا آن را شبه‌علمی می‌نامد |
او را چطور بخوانیم؟
- ماهاریشی را «آموزگار و سازمان‌ساز» بخوانید؛ ادعاهای فراطبیعی را از ادعاهای مراقبه جدا کنید.
- برای مراقبه‌ی بالینی به مرورهای مستقل مثل Goyal ۲۰۱۴ و بیانیه‌ی AHA ۲۰۱۷ نگاه کنید، و به وابستگی نویسندگان توجه کنید.
- ادعاهای جنسی و مالی را فقط با نام منبع‌شان بخوانید و قضاوت قطعی نکنید.
- اگر برای آرامش مراقبه می‌کنید، آن را مکمل بدانید؛ برای تمرین توجه آستانه را ببینید.
جمع‌بندی
ماهاریشی ماهش یوگی شاگرد گورو دِو و بنیان‌گذار TM بود که از ۱۹۵۵ آموزش داد و سازمانی جهانی ساخت. سفرهای او، ارتباط با بیتل‌ها، آموزگاران بسیار و مرگ ۲۰۰۸ مستندند. مذهبی‌بودن TM، ثروت سازمان و ادعاهای جنسی محل بحث‌اند. پرواز یوگی و اثر ماهاریشی تأییدپذیر نیستند. شواهد علمی برای مراقبه متوسط است و بخشی از آن‌ها از پژوهشگران وابسته به TM است.
منابع
- ویکی‌پدیا؛ Maharishi Mahesh Yogi؛ با ارجاع به Mason، Jefferson، Coplin، Olson، Nanda و دیگران.
- Orme-Johnson DW, Barnes VA. Effects of the transcendental meditation technique on trait anxiety: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Altern Complement Med. 2014.
- Goyal M و همکاران. Meditation programs for psychological stress and well-being. JAMA Intern Med. 2014.
- Levine GN و همکاران. Meditation and cardiovascular risk reduction: a scientific statement from the American Heart Association. J Am Heart Assoc. 2017.
- تصویر شاخص: «Maharishi Mahesh Yogi (1st Sept 1967 in Amsterdam by Merk Ben from Nationaal Archief).jpg»، عکس Ben Merk (ANEFO)، آرشیو ملی هلند، ۱ سپتامبر ۱۹۶۷، ویکی‌مدیا کامنز؛ مجوز در کامنز: CC0؛ بریده و قاب‌بندی‌شده.
طبق ویکی‌پدیا، بنیان‌گذار «مراقبه‌ی متعالی» (TM) و رهبر سازمان جهانی آن (نام و سال تولد او دقیقاً معلوم نیست؛ ۱۹۱۱، ۱۹۱۷ یا ۱۹۱۸؛ مرگ ۵ فوریه‌ی ۲۰۰۸). با مدرک فیزیک از دانشگاه الله‌آباد (۱۹۴۲)، شاگرد و منشی براهماناندا سرسوتی («گورو دِو»)، شانکاراچاریای ژیوتیر ماث، بود و از ۱۹۵۵ مراقبه را عمومی آموزش داد.
طبق ویکی‌پدیا، روشی ساده و منظم که او آن را «طبیعی» می‌خواند و می‌گفت روزی دو بار تمرین آن آرامش درونی می‌آورد. نخست «مراقبه‌ی عمیق متعالی» نام داشت. او گفت این روش را از استادش یاد گرفته است. TM از دید پژوهشگران دینی بر «ودانتای نو» استوار است و آغاز آموزش آن، طبق ویکی‌پدیا، یک مراسم پوجا است. درباره‌ی پژوهش‌هایش به بخش علمی مقاله نگاه کنید.
طبق ویکی‌پدیا، بیتل‌ها در ۱۹۶۷ با او آشنا شدند و در فوریه‌ی ۱۹۶۸ به آشرم او در ریشیکش رفتند. در ۱۵ ژوئن ۱۹۶۸ آن را «اشتباه عمومی» خواندند و کنار گذاشتند، بعد از شایعه‌ای درباره‌ی رفتار نادرست او با میا فارو. جورج هریسون و سینتیا لنون بعدها این شایعه را رد کردند؛ لنون ترانه‌ی «Sexy Sadie» را درباره‌ی ماجرا نوشت. مک‌کارتنی در ۲۰۰۹ گفت TM هدیه‌ای برای بیتل‌ها بود.
برای اضطراب، مرور Orme-Johnson و Barnes (۲۰۱۴) روی ۱۶ پژوهش (۱٬۲۹۵ نفر) اثر ۰٫۵۰ در برابر درمان فعال و ۰٫۶۲ در برابر مراقبت معمول را یافت، ولی به‌گفته‌ی ویکی‌پدیا نویسنده‌ی اول وابسته‌ی دانشگاه TM است. بیانیه‌ی علمی انجمن قلب آمریکا (۲۰۱۷) می‌گوید مراقبه شاید مزیت قلبی داشته باشد ولی کیفیت و گاهی کمیت داده‌ها متوسط است. ویکی‌پدیا ادعاهای «سیدی» (مثل پرواز یوگی) را شبه‌علمی می‌نامد.
طبق ویکی‌پدیا، برنامه‌ی TM-Sidhi از میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۷۰ شامل «پرواز یوگی» بود و «اثر ماهاریشی» ادعا می‌کند مراقبه‌ی گروهی «همدوسی در آگاهی جمعی» می‌آورد و جرم، خشونت و حادثه را کم می‌کند. ویکی‌پدیا این ادعاها را شبه‌علمی می‌نامد. ما پژوهش مستقلی درباره‌ی آن‌ها بررسی نکرده‌ایم و آن‌ها را تأییدپذیر نمی‌دانیم.
محل بحث است. خود او می‌گفت علمی است و دین نیست؛ ولی طبق ویکی‌پدیا آغاز آموزش TM با یک مراسم پوجا است، هندوها او را به فروش «مانتراهای تجاری» نقد کرده‌اند و در ۱۹۷۷ دادگاهی فدرال در نیوجرسی آن را مذهبی اعلام کرد و آموزشش در مدرسه‌های دولتی را مغایر جدایی دین و دولت دانست.
