مستر سام کیست؟ راهب ناشناس کره‌ای و خاستگاه طب سوزنی سام
فهرست مطالب
مستر سام یا «سا‌اَم» (Saam، به کره‌ای 사암) لقب راهب‌پزشک بودایی کره‌ای است که طب سوزنی سام به او نسبت داده می‌شود؛ روشی که از روش‌های بومی و شاخص طب سنتی کره به شمار می‌رود و با چهار نقطه بر پایه‌ی نظریه‌ی پنج عنصر کار می‌کند.
درباره‌ی خود او اطلاعات اندکی در دست است: نه نام واقعی‌اش قطعی است و نه تاریخ تولد و مرگش. آنچه می‌دانیم بیشتر از نسخه‌های خطی منسوب به او و پژوهش‌های تاریخی کره‌ای می‌آید و حتی درباره‌ی سده‌ای که در آن می‌زیست میان منابع اختلاف هست. در ادامه همین داده‌ها، اصول روش و آنچه پژوهش‌های امروزی درباره‌ی آن گفته‌اند را مرور می‌کنیم.
مستر سام کیست و چه می‌دانیم؟
ویکی‌پدیای انگلیسی در مدخل طب سنتی کره، سا‌اَم را در کنار هئو جون، نویسنده‌ی «دونگی بوگام»، و ای جه‌ما، بنیان‌گذار طب چهارمزاجی «ساسانگ»، یکی از سه پزشک برجسته‌ی دوره‌ی چوسان (۱۳۹۲–۱۹۱۰) می‌داند که طب سنتی کره را گسترش دادند. به نوشته‌ی همین منبع، سا‌اَم کشیش‌پزشکی بود که گمان می‌رود در سده‌ی شانزدهم می‌زیست؛ نام واقعی و تاریخ تولدش ناشناخته است، اما نقل شده که نزد راهب مشهوری به نام سامیانگ شاگردی کرده و نظامی از طب سوزنی بر پایه‌ی نظریه‌ی پنج عنصر ساخته است.
پژوهشگران کره‌ای تاریخ‌گذاری دقیق‌تری پیشنهاد می‌کنند. مانیونگ پارک و سونگ‌چول کیم از بیمارستان طب کره‌ای دانشگاه وون‌گوانگ در مقاله‌ای مروری (۲۰۱۵) می‌نویسند که نسخه‌ی اصلی طب سوزنی سام به دست راهبی بودایی با نام ناشناخته و احتمالاً میان سال‌های ۱۶۴۴ تا ۱۷۴۲ نوشته شده است؛ زیرا در آن از کتاب «چیم‌گو گیونگ‌هوم‌بانگ» (نسخه‌های تجربی طب سوزنی و موکسا) که در ۱۶۴۴ منتشر شد نقل قول شده است. این تاریخ با روایت سده‌ی شانزدهم همخوان نیست و نشان می‌دهد زندگی‌نامه‌ی سا‌اَم بیشتر روایی است تا مستند.
از روی همین نسخه پس از ۱۷۴۲ تجربه‌های بالینی فردی به نام «گیسان» به آن افزوده شد و متنی پدید آمد که پارک و کیم آن را کهن‌ترین نسخه‌ی موجود مرتبط با طب سوزنی سام می‌دانند: «گیونگ‌جه یوگیول» یا «اشعار بنیادین طب سوزنی و موکسا از استاد سا‌اَم». پس عنوان «مستر سام» بیش از آنکه نام یک شخص مشخص باشد، لقبی است برای نویسنده‌ی ناشناس سنتی که با این نسخه‌ها شناخته می‌شود.
پیوند با دونگی بوگام و قاعده‌ی چهار سوزن
به نوشته‌ی پارک و کیم، مفاهیم تشخیص و درمان در طب سوزنی سام بیشتر از «دونگی بوگام» (گنجینه‌ی آینه‌ی طب شرقی) اثر هئو جون و از «چیم‌گو گیونگ‌هوم‌بانگ» تأثیر گرفته است. در دونگی بوگام جمله‌ای آمده که به گفته‌ی این دو پژوهشگر ویژگی طب سوزنی سنتی کره را خلاصه می‌کند: برای هر بیماری یک سوزن و حداکثر تا چهار سوزن؛ سوزن زدن بر سراسر بدن کار خوبی نیست. طب سوزنی سام نیز بیماری را با چهار نقطه درمان می‌کند.
بخش طب سوزنی دونگی بوگام روشی بر پایه‌ی اصول پنج عنصر هم دارد و ایده‌ی درمان اختلال اندام‌های درونی با «پنج نقطه‌ی شو» (نقاط ویژه‌ی میان نوک انگشتان و آرنج یا زانو) از همین‌جا به طب سوزنی سام رسیده است. این کتاب در ۲۰۰۹ در فهرست حافظه‌ی جهانی یونسکو ثبت شد و اکنون از گنجینه‌های ملی کره است.
اصول طب سوزنی سام: مادر، فرزند و کنترل‌کننده
پایه‌ی نظری روش، فصل ۶۹ کتاب کلاسیک چینی «نان‌جینگ» (کتاب مسائل دشوار) است: «در کمبود، مادر را پر کن و در فزونی، فرزند را تخلیه کن.» به نوشته‌ی پارک و کیم، گائو وو، طب‌سوزنی‌کار چینی دوره‌ی مینگ، در ۱۵۱۹ نخستین بار نقاط تقویت و تضعیف را روی همان مریدین معرفی کرد و ژانگ شی‌شیان نقاط مریدین‌های دیگر را هم به کار برد. سا‌اَم بر پایه‌ی این دو، نقش «کنترل‌کننده» در چرخه‌ی پنج عنصر را افزود.
قاعده‌ی پایه این است که در کمبود هر مریدین، نقطه‌ی «مادر» در مریدین مادر و در خود مریدین تقویت می‌شود و نقطه‌ی «کنترل‌کننده» در مریدین کنترل‌کننده و در خود مریدین تضعیف می‌شود. مثالی که پارک و کیم می‌آورند کمبود مریدین ریه است: تقویت نقطه‌ی خاک در ریه (LU9) و طحال (SP3) و تضعیف نقطه‌ی آتش در ریه و قلب. در کنار این ۴۸ نسخه‌ی منظم، راهبردهای درمانی متنوع‌اند و به گفته‌ی همین پژوهشگران، توضیح نسخه‌ی اصلی درباره‌ی انتخاب نقطه بسیار کوتاه است و همین کاربرد بالینی را دشوار می‌کند.
برای همین، پژوهشگران کره‌ای راه‌های گوناگونی برای تشخیص پیشنهاد کرده‌اند؛ از نبض‌شناسی مقایسه‌ای تا تشخیص بر پایه‌ی علائم. طب سوزنی سام همچنین با روش‌هایی مانند طب سوزنی مستر تونگ در تایوان یا طب سوزنی پوست سر یاماموتو در ژاپن یکی نیست؛ هر یک خاستگاه و منطق جداگانه‌ای دارند.
پژوهش‌های امروزی درباره‌ی طب سوزنی سام
پارک و کیم می‌نویسند مطالعات بالینی طب سوزنی سام بیشتر بر درد اسکلتی‌عضلانی و تنظیم دستگاه عصبی خودکار متمرکز بوده و برخی از آن‌ها افزایش فعالیت پاراسمپاتیک را گزارش کرده‌اند؛ برای نمونه، در مطالعه‌ای روی هفت فرد سیگاری، دمای صورت پنج نفر پس از تقویت آتش افزایش یافت و در بیماران سکته‌ی مغزی، تقویت مریدین مثانه پس از ۳۰ دقیقه فشار خون را کاهش داد. اما بسیاری از این مطالعات بسیار کوچک و بدون گروه کنترل‌اند و نمی‌توان از آن‌ها اثر درمانی پایدار را نتیجه گرفت.
در کارآزمایی امکان‌سنجی تصادفی مؤسسه‌ی طب شرقی کره (۲۰۲۲) روی ۲۴ بیمار مبتلا به سوءهاضمه‌ی عملکردی، طب سوزنی سام همراه مراقبت معمول در هفته‌ی چهارم تفاوت معناداری با مراقبت معمول به‌تنهایی در شاخص‌های اصلی نداشت، هرچند در پیگیری هفته‌های هشتم و دوازدهم تفاوت معنادار گزارش شد و عارضه‌ای دیده نشد. نویسندگان کارآزمایی‌های بزرگ‌تر را لازم دانستند. در یک مطالعه‌ی آزمایشی تک‌گروهی هم روی ۹ بیمار مبتلا به لنف‌ادم پس از سرطان پستان، شدت ورم کاهش یافت؛ اما نبود گروه کنترل نتیجه‌گیری را محدود می‌کند.
به‌طور کلی، مرکز ملی بهداشت تکمیلی و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH) می‌گوید طب سوزنی برای برخی دردها شواهدی دارد، اما در بسیاری از مطالعات تفاوت آن با روش ساختگی کمتر از تفاوتش با بی‌درمانی است. شواهد اختصاصی طب سوزنی سام هنوز برای داوری قطعی کافی نیست.
ایمنی و نکات پیش از درمان با طب سوزنی سام
طب سوزنی سام با نقاط دست و پا کار می‌کند و سوزن زدن در آن باید با سوزن استریل یکبار مصرف و فقط به دست درمانگر دارای مجوز انجام شود. خوددرمانی از روی جدول نقاط اینترنتی را کنار بگذارید و این روش را جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نکنید. اگر داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید یا باردارید، پیش از درمان با پزشک مشورت کنید. درباره‌ی عوارض احتمالی، مقاله‌ی عوارض طب سوزنی را ببینید.
جمع‌بندی
مستر سام یا سا‌اَم لقب راهب‌پزشک بودایی ناشناسی در کره‌ی دوره‌ی چوسان است که ویکی‌پدیا او را از سه پزشک برجسته‌ی آن دوره می‌شمارد و پژوهشگران کره‌ای نسخه‌ی منسوب به او را به سال‌های ۱۶۴۴ تا ۱۷۴۲ نسبت می‌دهند. طب سوزنی سام بر پایه‌ی فصل ۶۹ نان‌جینگ، نقش کنترل‌کننده در چرخه‌ی پنج عنصر و قاعده‌ی چهار سوزن دونگی بوگام ساخته شده و امروز در کره کاربرد دارد. پژوهش‌های بالینی آن هنوز اندک و کوچک‌اند؛ پس آن را تنها با درمانگر دارای مجوز و در کنار درمان پزشکی در نظر بگیرید.
منابع
- Traditional Korean medicine – Wikipedia
- Park M, Kim S. A Modern Clinical Approach of the Traditional Korean Saam Acupuncture. Evid Based Complement Alternat Med, 2015
- Lee B, et al. Saam Acupuncture for Treating Functional Dyspepsia: A Feasibility Randomized Controlled Trial, 2022
- Treatment of Lymphedema with Saam Acupuncture in Patients with Breast Cancer: A Pilot Study. Med Acupunct, 2015
- Acupuncture: Effectiveness and Safety – NCCIH
سؤالات متداول
لقب راهب‌پزشک بودایی کره‌ای در دوره‌ی چوسان که نام واقعی و تاریخ تولدش معلوم نیست و طب سوزنی سام به او نسبت داده می‌شود.
ویکی‌پدیا او را از سده‌ی شانزدهم می‌داند، اما پژوهشگران کره‌ای نسخه‌ی منسوب به او را به سال‌های ۱۶۴۴ تا ۱۷۴۲ نسبت می‌دهند.
با چهار نقطه از پنج نقطه‌ی شو؛ بر پایه‌ی فصل ۶۹ نان‌جینگ، نقطه‌ی مادر تقویت و نقطه‌ی کنترل‌کننده تضعیف می‌شود.
مفاهیم تشخیص و درمان آن از دونگی بوگام هئو جون تأثیر گرفته و قاعده‌ی حداکثر چهار سوزن از همین کتاب آمده است.
مطالعات موجود کوچک‌اند؛ یک کارآزمایی ۲۴ نفره درباره‌ی سوءهاضمه نتایج اولیه‌ی امیدوارکننده اما غیرقطعی داشت.
خیر؛ مستر تونگ طب‌سوزنی‌کار چینی سده‌ی بیستم در تایوان بود و روش او خاستگاه جداگانه‌ای دارد.
