واگبهاتا کیست؟ «اشتانگا هریدایا»، «اشتانگا سنگرها» و آیورودا؛ تاریخ، ادعاها و نقدها
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: واگبهاتا (Vāgbhaṭa) طبق ویکی‌پدیا یکی از اثرگذارترین نویسندگان آیورودای کلاسیک است و دو متن «اشتانگا سنگرها» و «اشتانگا هریدایا سمهیتا» به نام او ثبت شده. زمان و زندگی‌اش نامعلوم است (برخی سده‌ی ششم میلادی را می‌گویند) و پژوهش امروز می‌گوید این دو متن بعید است کار یک نفر باشند. برخی ادعاها درباره‌ی او، مانند کشمیری‌بودن یا آرامگاهش در پولامانتول، تأییدشده نیست.
برای زمینه، چاراکا و سوشروتا را ببینید، دو متنی که واگبهاتا به آن‌ها ارجاع می‌دهد؛ و کریشناماچاریا، که آیورودا هم آموخت.
واگبهاتا کیست؟ زمان و ارتباطات
پاسخ مستقیم: نویسنده‌ای از سنت آیورودا که جز اشاره‌های درون متن‌ها از او چیزی نمی‌دانیم.
طبق ویکی‌پدیا، در آیه‌های پایانی «اشتانگا سنگرها» نویسنده خود را پسر سینهاگوپتا و شاگرد آوالوکیتا معرفی می‌کند، و جز این اشاره‌های خودزندگی‌نامه‌ای، از او تقریباً چیزی نمی‌دانیم. برخی پژوهشگران او را حدود سده‌ی ششم میلادی و شاید در مناطق مرتبط با شمال‌غربی شبه‌قاره می‌گذارند، با این هشدار که جزئیات نامعلوم است. سنت او را جانشین چاراکا و سوشروتا می‌داند و این سه را «سه‌گانه‌ی» مراجع کلاسیک می‌خواند. ادعای «کشمیری‌بودن» او، به گفته‌ی ویکی‌پدیا، ناشی از برداشت اشتباه از سخن کلاوس فوگل، پژوهشگر هندشناس آلمانی، است؛ فوگل از واژه‌ها و گیاه‌شناسی مفسر بعدی، ایندو، سخن گفته بود.
دو متن و پرسش نویسنده‌ی واحد
پاسخ مستقیم: «اشتانگا هریدایا» منظوم و پرنسخه است، «اشتانگا سنگرها» مفصل‌تر و کم‌نسخه؛ و این‌که هر دو کار یک نفر باشند محل بحث است.
ویکی‌پدیا می‌نویسد «اشتانگا هریدایا» (قلب پزشکی) به زبان شاعرانه و در ۷۱۲۰ بیت سانسکریت است و «اشتانگا سنگرها» (گردایه‌ی پزشکی) مفصل‌تر و دارای بخش‌های منثور فراوان. به‌نوشته‌ی ویکی‌پدیا، هر دو متن به منابع پیشین، به‌ویژه «چاراکا سمهیتا» و «سوشروتا سمهیتا»، بسیار ارجاع می‌دهند و تقسیم هشت‌گانه‌ی (اشتانگا) آیورودا را نظام می‌دهند. نسخه‌های خطی «اشتانگا هریدایا» در کتابخانه‌های هند و جهان از هر متن پزشکی دیگر بیشتر است، ولی از «اشتانگا سنگرها» فقط چند نسخه‌ی پاره‌پاره به قرن بیست‌ویکم رسیده، که نشان می‌دهد در دوران پیش‌مدرن چندان خوانده نمی‌شد؛ بااین‌حال از قرن بیستم، با ورود به برنامه‌ی دانشکده‌های آیورودا در هند، اهمیت تازه یافته است. پژوهش‌های زبان‌شناختی امروز هم می‌گویند این دو متن بعید است کار یک نفر باشد. ویکی‌پدیا همچنین می‌گوید آثار بسیار دیگری به واگبهاتا نسبت داده شده ولی تقریباً قطعاً هیچ‌کدام کار نویسنده‌ی «اشتانگا هریدایا» نیست؛ از جمله «راسارتناسموچایا» (متنی در کیمیای دارویی) که باید کار نویسنده‌ای بسیار دیرتر با همان نام باشد.
روش و محتوای «اشتانگا هریدایا»
پاسخ مستقیم: متن پزشکی را در هشت شاخه و با بخش‌هایی درباره‌ی بهداشت، علل بیماری، مزاج و پنچاکارما شرح می‌دهد.
طبق ویکی‌پدیا، «اشتانگا» یعنی «هشت جزء» و به هشت شاخه‌ی آیورودا اشاره دارد: طب داخلی، جراحی، زنان و کودکان، درمان جوان‌سازی، درمان تقویت جنسی، سم‌شناسی، روان‌پزشکی یا درمان معنوی، و گوش‌وحلق‌وبینی. متن بخش‌هایی دارد درباره‌ی طول عمر، بهداشت فردی، علل بیماری، اثر فصل و زمان بر بدن، انواع دارو، اهمیت مزه‌ها، بارداری و عوارض زایمان، «پراکریتی» (مزاج‌های فردی) و راه‌های پیش‌آگهی. ویکی‌پدیا همچنین از اطلاعات تفصیلی درباره‌ی «پنچاکارما» (درمان‌های پنج‌گانه) شامل استفراغ درمانی، مسهل و تنقیه و عوارض و داروهای لازم نام می‌برد. متن‌های واگبهاتا هم، به‌نوشته‌ی ویکی‌پدیا، حاوی ارجاع‌های دینی‌اند: احترام به برهمن‌ها و گاو، و منشأ الهی آیورودا از برهما و سرسوتی. این‌ها را باید در بستر سنت خواند، نه تأیید علمی.
سنت کرالا: اشتاوایدیا
پاسخ مستقیم: در کرالا «اشتانگا هریدایا» متن مرجع خاندان‌های پزشک است، اما آرامگاه واگبهاتا در پولامانتول سنت محلی است نه سند تاریخی.
ویکی‌پدیا می‌نویسد «اشتانگا هریدایا» در شکل‌گیری آیورودای سنتی کرالا بسیار اثرگذار بود و «متن مرجع مرکزی» پزشکان آیورودایی آنجاست. خاندان‌های موروثی «اشتاوایدیا» (استادان هشت شاخه‌ی آیورودا) آموزش‌شان بر خواندن متون سانسکریت از جمله این کتاب استوار بود؛ این پیوندها «وابستگی سنتی» است نه رابطه‌ی مستقیم استاد و شاگرد. خاندان «پولامانتول مووس» در مالاپورام می‌گوید واگبهاتا سال‌های پایان عمرش را در آنجا گذراند و آرامگاهی (سامادی) برای او هست. ویکی‌پدیا این را سنت محلی می‌خواند که با شواهد کتیبه‌ای، باستان‌شناختی یا متنی هم‌زمان که مورخان بپذیرند تأیید نشده، و به «آیتیهیامالا» اثر کوتاراتیل شنکونی (گردآوری افسانه‌های سده‌ی نوزدهم) ارجاع می‌دهد که «ادبی و فولکلوریک» است.
ترجمه‌ها و نقد
پاسخ مستقیم: «اشتانگا هریدایا» به تبتی، عربی، فارسی و زبان‌های دیگر ترجمه شد، اما دانش امروز درباره‌ی نویسنده و تاریخ محدود است.
طبق ویکی‌پدیا، «اشتانگا هریدایا» به تبتی، عربی، فارسی و چند زبان هندی و اروپایی ترجمه شده و گزیده‌هایی از آن به انگلیسی در مجموعه‌ی «پنگوئن کلاسیکس» منتشر شده است. ویکی‌پدیا از ترجمه‌ی آلمانی هیلگنبرگ و کیرفل (لیدن، ۱۹۴۱) و کار کلاوس فوگل (۱۹۶۵) روی پنج فصل نخست نسخه‌ی تبتی نام می‌برد. بزرگ‌ترین محدودیت این است که از زندگی و زمان نویسنده دست‌مایه‌ی کمی داریم و بحث نویسنده‌ی واحد و نسبت دو متن حل‌نشده است. ما او را نام یک سنت متنی می‌دانیم که در آن مطالب چاراکا و سوشروتا نظام یافته‌اند، نه بنیان‌گذاری که بتوان زندگی‌اش را دقیق گفت.
شواهد: کارآزمایی آیورودایی روی آرتروز زانو
پاسخ مستقیم: دو فرمول گیاهی استانداردشده‌ی آیورودایی در ۲۴ هفته با گلوکوزامین و سلکوکسیب هم‌ارز بودند؛ ولی ۷ نفر به‌خاطر افزایش آنزیم کبدی کنار رفتند.
Chopra و همکاران (۲۰۱۳، Rheumatology) یک کارآزمایی تصادفی، دوسوکور و چهارگروهی ۲۴ هفته‌ای انجام دادند: ۴۴۰ بیمار دچار آرتروز علامت‌دار زانو، دو فرمول آیورودایی استانداردشده (عصاره‌ی Tinospora cordifolia، Zingiber officinale، Emblica officinalis و Boswellia serrata)، گلوکوزامین سولفات ۲ گرم در روز و سلکوکسیب ۲۰۰ میلی‌گرم در روز. تفاوت میانگین تغییر درد و عملکرد میان گروه‌ها در بازه‌ی هم‌ارزی از پیش‌تعیین‌شده ماند. نویسندگان نوشتند فرمول‌های آیورودایی، به‌ویژه SGCG، درد را کاهش و عملکرد را بهتر کردند و با گلوکوزامین و سلکوکسیب هم‌ارز بودند. ۲۶ بیمار افزایش بی‌علامت آنزیم SGPT داشتند؛ ۷ نفر از گروه آیورودایی کنار گذاشته شدند و آنزیم پس از قطع دارو عادی شد. ۲۸ درصد کل بیماران مطالعه را رها کردند. نویسندگان خود می‌گویند افزایش SGPT به ارزیابی ایمنی بیشتر نیاز دارد.
این پژوهش گروه دارونما نداشت و فقط درباره‌ی دو فرمول مشخص و بیماران آرتروز زانو است. فرمول‌های آزموده‌شده عصاره‌های استانداردشده‌ی امروزی‌اند و ما ادعا نمی‌کنیم نسخه‌ی «اشتانگا هریدایا» باشند. پس نمی‌شود از آن نتیجه گرفت که آیورودا یا متن واگبهاتا «مؤثر» است. اگر از این درمان‌ها استفاده می‌کنید، با پزشک مشورت کنید.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا «اشتانگا هریدایا» متنی واقعی و پرنسخه است؟ | بله؛ ۷۱۲۰ بیت و نسخه‌های فراوان |
| آیا واگبهاتا یک نفر بود؟ | محل بحث؛ پژوهش امروز می‌گوید دو متن بعید است کار یک نفر باشد |
| آیا کشمیری بود؟ | نه؛ ادعای مبتنی بر خطا |
| آیا آرامگاهش در پولامانتول است؟ | سنت محلی؛ تأییدشده نیست |
| آیا روش‌های متن امروز بی‌خطرند؟ | خیر؛ مانند استفراغ درمانی و تنقیه |
| آیا کارآزمایی آیورودایی مؤثر بودنش را ثابت می‌کند؟ | خیر؛ یک مطالعه، دو فرمول، بدون گروه دارونما |
او را چطور بخوانیم؟
- واگبهاتا را «نام یک سنت متنی» بخوانید: متن‌ها مستندند ولی نویسنده‌ی واحد، زمان و زندگی‌اش نامعلوم‌اند.
- «اشتانگا هریدایا» را «سند تاریخ پزشکی» بخوانید، نه راهنمای درمان؛ روش‌هایی مثل استفراغ درمانی و تنقیه بدون نظارت پزشک خطرناک‌اند.
- سنت‌های کرالا درباره‌ی آرامگاه او را به‌عنوان فرهنگ محلی بشناسید، نه سند تاریخی.
- اگر برای آرامش و تمرکز تمرین می‌کنید، آن را مکمل بدانید؛ برای تمرین توجه آستانه را ببینید.
جمع‌بندی
واگبهاتا نام نویسنده یا سنتی است که «اشتانگا هریدایا» و «اشتانگا سنگرها» به او نسبت داده می‌شود؛ هر دو بر چاراکا و سوشروتا بنا شده‌اند. زمان و یگانگی نویسنده‌اش محل بحث است، ادعای کشمیری‌بودن نادرست است و آرامگاه کرالا سنت محلی است. یک کارآزمایی ۲۰۱۳ نشان داد دو فرمول آیورودایی با گلوکوزامین و سلکوکسیب هم‌ارز بودند، ولی این برای تأیید متن او کافی نیست.
منابع
- ویکی‌پدیا؛ Vāgbhaṭa؛ با ارجاع به Meulenbeld، Wujastyk و Vogel.
- ویکی‌پدیا؛ Ashtavaidya.
- Chopra A و همکاران. Ayurvedic medicine offers a good alternative to glucosamine and celecoxib in the treatment of symptomatic knee osteoarthritis. Rheumatology. 2013.
- تصویر شاخص: طرح گرافیکی ذنیران؛ عکس معتبر و صریحاً آزادی برای استفاده نیافتیم.
طبق ویکی‌پدیا، واگبهاتا یکی از اثرگذارترین نویسندگان سنت کلاسیک آیورودا است و دو متن اصلی به نام او ثبت شده: «اشتانگا سنگرها» و «اشتانگا هریدایا سمهیتا». جز اشاره‌های درون متن‌ها، از زندگی‌اش با قطعیت چیزی نمی‌دانیم. برخی پژوهشگران او را حدود سده‌ی ششم میلادی می‌گذارند، اما جزئیات زندگی‌نامه‌ای نامعلوم است.
محل بحث است. ویکی‌پدیا می‌نویسد پژوهش‌های زبان‌شناختی امروز معتقدند این دو متن بعید است کار یک نفر باشند و رابطه‌ی آن‌ها و نویسندگی‌شان هنوز به‌طور قطعی حل نشده است. به‌علاوه، آثار بسیار دیگری هم به نام واگبهاتا ثبت شده که تقریباً قطعاً از نویسنده‌ی «اشتانگا هریدایا» نیستند.
طبق ویکی‌پدیا، متنی منظوم با ۷۱۲۰ بیت سانسکریت که دانش آیورودا را در هشت شاخه‌ی پزشکی شرح می‌دهد و «شاید بزرگ‌ترین کلاسیک آیورودا» خوانده شده؛ شمار نسخه‌هایش در کتابخانه‌های هند و جهان از هر متن پزشکی دیگر بیشتر است. ویکی‌پدیا آن را متن مرجع پزشکان آیورودایی کرالا هم می‌داند.
ادعای «کشمیری‌بودن» واگبهاتا طبق ویکی‌پدیا نادرست و ناشی از برداشت غلط از سخن کلاوس فوگل است؛ فوگل درباره‌ی مفسر بعدی، ایندو، سخن گفته بود نه خود واگبهاتا. محل زندگی او نامعلوم است و برخی پژوهشگران فقط حدس می‌زنند در مناطق شمال‌غربی شبه‌قاره بوده باشد.
یک کارآزمایی منتشرشده نشان داد دو فرمول استانداردشده‌ی گیاهی آیورودایی از نظر کاهش درد و بهبود عملکرد زانو در ۲۴ هفته با گلوکوزامین و سلکوکسیب هم‌ارز بودند (Chopra و همکاران، ۲۰۱۳، ۴۴۰ بیمار). اما ۷ نفر از گروه آیورودایی به‌خاطر افزایش آنزیم کبدی کنار گذاشته شدند و ۲۸ درصد کل بیماران از مطالعه خارج شدند. این یک مطالعه است، نه تأیید همه‌ی درمان‌های آیورودایی.
خیر. این متن سندی تاریخی است. برخی روش‌هایش، مانند استفراغ درمانی، مسهل و تنقیه (پنچاکارما)، اگر بدون نظارت پزشک انجام شوند خطرناک‌اند. برای هر بیماری به پزشک مراجعه کنید؛ و درباره‌ی ایمنی داروهای آیورودایی مقاله‌ی چاراکا و پژوهش فلز سمی را ببینید.
