سوشروتا کیست؟ «سوشروتا سمهیتا»، جراحی هند باستان و بازسازی بینی

پاسخ کوتاه: سوشروتا (Suśruta) طبق ویکی‌پدیا پزشک و جراح هند باستان و نویسنده‌ی «سوشروتا سمهیتا» است، یکی از دو متن بنیادین آیورودا که فصل‌های منحصربه‌فرد از آموزش و ابزار و روش‌های جراحی دارد. زمان و شخصیتش مبهم است و دانشمندان می‌پذیرند متن چند لایه و چند نویسنده دارد. لقب «پدر جراحی پلاستیک» تفسیری است و بازسازی بینی با فلپ پوست در متن آمده؛ از آن زمان تاریخ‌ها محل بحث‌اند.

برای زمینه، متن مکمل پزشکی را در مقاله‌ی چاراکا بخوانید؛ کریشناماچاریا آیورودا هم آموخت و شیواناندا داروخانه‌ی آیورودایی داشت.

سوشروتا کیست؟ هویت و ارتباطات

پاسخ مستقیم: نامی که متن به او نسبت می‌دهد، ولی دانشمندان چند نویسنده و چند لایه‌ی تاریخی در آن می‌بینند.

طبق ویکی‌پدیا، چاپ‌های متن در آغاز هر فصل عبارت «چنان‌که ربانیت دَنونتری فرمود» دارند، ولی نخستین دست‌نوشته‌ها آن را حذف کرده و متن را کار دیوداسا، شاه وارانسی، می‌دانند. راو در ۱۹۸۵ پیشنهاد کرد نویسنده‌ی لایه‌ی اصلی «سوشروتای پیر» بود، هرچند این نام در ادبیات اولیه‌ی سانسکریت نیست؛ و متن را قرن‌ها بعد «سوشروتای دیگر»، سپس ناگارجونا و بعد «اوتره‌تنتره» پرداختند. سنت می‌گوید او در کانیاکوبجا زاده شد و به وارانسی رفت. بهیساگراتنا در ۱۹۰۷ او را پسر رشی ویشوامیترا دانست؛ سنت هندو او را از نسل دَنونتری، «خدای اسطوره‌ای پزشکی»، می‌داند. این‌ها ادعاهای سنتی‌اند و تأییدپذیر نیستند.

زمان: چند لایه در یک متن

پاسخ مستقیم: متن در طی قرن‌ها شکل گرفت؛ هورنله ۶۰۰ پیش از میلاد پیشنهاد کرد ولی اجماع پژوهشگران امروز دیرتر است.

ویکی‌پدیا می‌نویسد میولنبلد (۱۹۹۹ تا ۲۰۰۲) متن را چند لایه می‌داند که شاید در سده‌های پایانی پیش از میلاد آغاز شد و نویسنده‌ی دیگری پنج فصل نخست را بازنگری و فصل پایانی «اوتره‌تنتره» را افزود. دریدهابله (حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلادی) آن را می‌شناخت، پس نسخه‌ی کنونی دیرتر از آن نیست. هورنله در ۱۹۰۷ پیشنهاد کرد چون نویسنده‌ی «شاتاپاتا براهمنه» از آموزه‌های سوشروتا خبر داشت، متن باید حدود ۶۰۰ پیش از میلاد نوشته شده باشد؛ اما این بر فرضی نیازموده تکیه داشت و پژوهش‌های سده‌ی گذشته آن را به چالش کشیدند. کمیته‌ی گاه‌شماری موسسه‌ی ملی علوم هند (۱۹۵۲) برای بازنگری ناگارجونا سده‌ی سوم تا چهارم میلادی را پذیرفت. نام «سوشروتا» در دست‌نوشته‌های بوئر (سده‌ی ششم میلادی) یکی از ده رشی هیمالیا است. قدیمی‌ترین دست‌نوشته‌ی بازمانده در نپال متعلق به ۸۷۸ میلادی است.

آموزش و ابزار جراحی

پاسخ مستقیم: شش سال مطالعه، تمرین روی سبزی و لاشه، مشاهده‌ی عمل و نظافت دقیق ابزار.

طبق ویکی‌پدیا، سوشروتا شاگردانی داشت که باید شش سال پیش از آموزش عملی مطالعه می‌کردند. سپس برش را روی سبزی، لاشه‌ی حیوان یا چوب نرم و پوسیده تمرین می‌کردند و پس از دیدن عمل واقعی روی بیمار مجاز به جراحی می‌شدند. او قاعده‌هایی برای نظافت ابزار و محیط عمل می‌گذاشت: ابزار از فلزهایی مثل آهن و مس باشد، تیز و تمیز، با قلیا، آب یا روغن آب‌دیده؛ و اتاق عمل، زایشگاه و اتاق نقاهت با دود صمغ گوگول، وَچه، خردل سفید، نمک سنگ و برگ نیم دودی شود. متن «سوشروتا سمهیتا» با ۱۸۶ فصل دستورالعمل پزشکان است و رژیم غذایی، جراحی، علت‌شناسی، کالبدشناسی، رشد جنین، درمان، سم‌شناسی و کودکان را پوشش می‌دهد؛ ویکی‌پدیا می‌نویسد گنجاندن فصل‌های درخشان جراحی «به‌خطا» برخی را به این باور رسانده که تمرکز اصلی متن جراحی است.

بازسازی بینی و نقد لقب «پدر»

پاسخ مستقیم: متن بازسازی بینی با فلپ پوست را شرح می‌دهد؛ «پدر جراحی پلاستیک» تعبیری تفسیری است.

ویکی‌پدیا می‌نویسد مهارت سوشروتا در نوشته‌های او درباره‌ی رینوپلاستی دیده می‌شود: بازسازی بینی با پوست پیشانی یا گونه، اغلب برای مجرمانی که با قطع عضو مجازات شده بودند. بر پایه‌ی گزارش‌های «جنتلمنز مگزین» لندن (اکتبر ۱۷۹۴)، هندی‌ها این شیوه را تا پایان سده‌ی هجدهم حفظ کردند. صفحه‌ی «سوشروتا سمهیتا» روش‌های پیوند لغزشی، چرخشی و پایه‌دار و بازسازی بینی با فلپ پوست گونه و نیز بازسازی لب را می‌نویسد. لقب «پدر جراحی پلاستیک» را مترجم G. D. Singhal به‌دلیل شرح مفصل جراحی داد و ویکی‌پدیا آن را «شیوه‌ی منسوخ نسبت‌دادن پدری استعاری به مبتکران مرد» می‌خواند. ویکی‌پدیا همچنین به نقل از یک منبع بدون استناد می‌نویسد او مشاهده‌ی مزه‌ی شیرین ادرار را نشانه‌ی دیابت (مادهومه‌ها) یاد کرده است؛ ما این را فقط به‌عنوان ادعای ویکی‌پدیا نقل می‌کنیم.

ترجمه و انتقال

پاسخ مستقیم: متن در اوایل سده‌ی هشتم میلادی در بغداد به عربی ترجمه شد.

طبق ویکی‌پدیا، متن در اوایل سده‌ی هشتم میلادی به دستور یکی از خاندان برمکی بغداد با نام «کتاب شاه‌شون الهندی» به عربی ترجمه شد، در مجموعه‌ای از ترجمه‌ی متن‌های سانسکریت مثل «اشتانگا هردایا»ی واگبهاتا. این ترجمه‌ها به انتقال پزشکی هند به جهان اسلام کمک کرد.

شواهد: تاریخ بازسازی بینی

پاسخ مستقیم: این بخش «مرور تاریخی» است، نه کارآزمایی؛ بیشتر می‌گوید روش از هند به اروپا رسید.

برای متنی ۲۰۰۰ ساله، «شواهد علمی» به معنای کارآزمایی نیست. مرور تاریخی «The history of nasal reconstruction» (Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg) در چکیده‌ی نمایه‌شده‌اش می‌گوید سوشروتا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد از برگ به‌عنوان الگوی زخم و از فلپ گونه یاد کرد؛ فلپ پیشانی بعدها در هند رایج شد، نامه‌ای در «جنتلمنز مگزین» (۱۷۹۴) روش را به اروپا شناساند و جوزف کارپو در ۱۸۱۴ نخستین عمل موفق را در اروپا انجام داد و در ۱۸۱۶ منتشر کرد. من فقط چکیده را دیده‌ام و تاریخ ۶۰۰ پیش از میلاد را، که ویکی‌پدیا می‌گوید هورنله پیشنهاد داد و پژوهشگران امروز به چالش کشیده‌اند، نمی‌توانم تأیید کنم. هیچ‌چیز از این منبع درباره‌ی ایمنی یا اثربخشی جراحی‌های باستانی نتیجه نمی‌دهد.

او را چطور بخوانیم؟

• سوشروتا را «نام یک سنت جراحی» بخوانید: متن مستند، نویسنده‌ی واحد و تاریخ دقیق نامعلوم‌اند.
• جراحی‌ها و ابزار متن را «سند تاریخ پزشکی» بدانید، نه دستور عمل امروزی؛ جراحی امروز با استاندارد و آموزش مدرن انجام می‌شود.
• لقب «پدر» و نسبت دادن به دَنونتری را «ادعای سنتی» بدانید.
• اگر برای آرامش تمرین می‌کنید، آن را مکمل بدانید؛ برای تمرین توجه آستانه را ببینید.

برای دیدن چگونگی نظام‌یافتن سوشروتا و چاراکا در یک متن، واگبهاتا را بخوانید.

جمع‌بندی

«سوشروتا سمهیتا» با ۱۸۶ فصل یکی از دو متن بنیادین آیورودا و شاهد منحصربه‌فردی از آموزش و ابزار و روش جراحی هند باستان است. مستند است که متن وجود دارد و بازسازی بینی با فلپ را شرح می‌دهد؛ هویت سوشروتا، زمان دقیق متن و لقب «پدر جراحی پلاستیک» محل بحث‌اند و نسبت دادن آن به دَنونتری تأییدپذیر نیست.

منابع

• ویکی‌پدیا؛ Sushruta و Sushruta Samhita؛ با ارجاع به Meulenbeld، Hoernle، Rao و Singhal.
• The history of nasal reconstruction. Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg (فقط چکیده‌ی نمایه‌شده دیده شد).
• تصویر شاخص: طرح گرافیکی ذنیران؛ عکس معتبر و صریحاً آزادی برای استفاده نیافتیم.