یانگ جیژو (Yang Jizhou، ۱۵۲۲–۱۶۲۰) پزشک و طبسوزنیکار نامدار دورهی مینگ در چین بود که کتاب «ژنجیو داچنگ» (Zhenjiu dacheng)، یعنی «دانشنامهی بزرگ طب سوزنی و موکسا»، را گرد آورد. این کتاب در ۱۶۰۱ چاپ شد و مورخان آن را جامعترین گزارش طب سوزنی در دوران کلاسیک چین میدانند.
در این مقاله میخوانید یانگ جیژو که بود، کتابش چگونه از یک دستنوشتهی خانوادگی به دانشنامهای دهجلدی تبدیل شد، چه چیزهایی در آن آمده و چرا هنوز در تاریخ طب سوزنی از آن نام برده میشود.
زندگی یانگ جیژو در دورهی مینگ
یانگ جیژو از خانوادهای پزشک در استان ژجیانگ بود و خودش پزشک دربار و مقام پزشکی در فرهنگستان سلطنتی پزشکی شد.
به نوشتهی کتابخانهی کنگرهی آمریکا، نام ادبی او جیشی بود و از اهالی سانچو، در محل امروزی لیودو در شهر چوژوی استان ژجیانگ. او پزشک امپراتور جیاجینگ و از مقامهای پزشکی «تاییییوان» یا فرهنگستان سلطنتی پزشکی بود. پدربزرگش هم پزشک دربار بود و دانش پزشکی خانواده به او رسید.
سالهای تولد و مرگ او را ۱۵۲۲ و ۱۶۲۰ ثبت کردهاند و کتابخانهی کنگره دورهی فعالیتش را ۱۵۷۳ تا ۱۶۱۹ میداند. ریچارد برچینگر در دانشنامهی تاریخ علم انتشارات اشپرینگر مینویسد یانگ هنگام چاپ کتاب در ۱۶۰۱ نزدیک هشتاد سال داشت و هنوز فعال بود.

نمودار بالا این زندگی را در شش ایستگاه خلاصه میکند: تولد تقریبی در ۱۵۲۲، سنت پزشکی خانوادگی، دورهی فعالیت در دربار، دستنوشتهی پیش از چاپ، چاپ کتاب در ۱۶۰۱ با حمایت ژائو ونبینگ و مرگ تقریبی در ۱۶۲۰. تاریخهای تولد و مرگ را منابع با قید تقریب آوردهاند.
ژنجیو داچنگ چگونه از دستنوشتهای خانوادگی شکل گرفت؟
ژنجیو داچنگ در آغاز دستنوشتهای دربارهی سنت پزشکی خانوادهی یانگ بود و بعدها با افزودن حدود بیست متن کلاسیک به دانشنامهای بزرگ تبدیل شد.
یانگ جیژو ابتدا قصد داشت فقط تجربهها و سنتهای خانوادگیاش را بنویسد. این مطالب در دستنوشتهای به نام «اسرار ژرف طب سوزنی و موکسا برای حفظ سلامت» گرد آمده بود که هرگز به همان شکل چاپ نشد. او سپس تصمیم گرفت محتوای حدود بیست متن کلاسیک پیش از دورهی مینگ، از جمله «نِیجینگ» منسوب به امپراتور زرد، را هم در کتاب بیاورد.
به نوشتهی ویکیپدیا، احتمالاً نوشتههای گائو وو، پزشک پیشین مینگ، هم الهامبخش او بوده است؛ گائو وو دو کتاب دربارهی طب سوزنی نوشته بود که در دهههای ۱۵۳۰ و ۱۵۴۰ منتشر شده بودند. متن نهایی را جین شیان ویرایش کرد. برچینگر میگوید یانگ بهطور کلی بهترین متنهای قدیمی را برگزید، دوباره ویرایش کرد و هر جا مناسب بود تجربههای خودش را افزود.
ژائو ونبینگ و داستان چاپ کتاب در ۱۶۰۱
چاپ ژنجیو داچنگ مدیون ژائو ونبینگ، بازرس ارشد استان شانشی، است که پس از درمان شدن به دست یانگ هزینه و کار چاپ را بر عهده گرفت.
ژائو در دیباچهای که خودش در ۱۶۰۱ نوشت، میگوید پس از رسیدن به مأموریت شانشی، فشار کار او را افسرده و خشمگین کرده بود و کمکم دچار نوعی ناتوانی بدنی شد. با وجود مراجعه به پزشکان بسیار و داروی روزانه نتیجهای نگرفت تا اینکه یانگ جیژو را دید و به گفتهی خودش پس از سه جلسه طب سوزنی بهبود یافت. همانجا اسرار خانوادگی یانگ را دید و چاپ کتاب را آغاز کرد. این روایت خود ژائو است و نباید آن را گزارشی بالینی دانست.
ژائو دستور داد متنهای معتبر دیگر، مانند «شنیینگ جینگ» و «گوجین ییتونگ» و متنهای بنیادی «سووِن» و «نانجینگ»، گردآوری و به کار گرفته شوند. به نوشتهی کتابخانهی کنگره، او ساخت پیکرهای برنزی به اندازهی بدن انسان را هم برای فرهنگستان پزشکی سفارش داد که نقاط طب سوزنی روی آن حک شده بود تا آموزش آسانتر شود؛ سنتی که به پیکرهی برنزی مشهور وانگ وییی در دورهی سونگ برمیگردد.
محتوای ده جلد ژنجیو داچنگ
ژنجیو داچنگ ده جلد دارد که از تاریخ و نظریهی طب سوزنی تا نقاط، روشهای سوزنزنی، درمان بیماریها و داروهای گیاهی را در بر میگیرد.
کتابخانهی کنگره محتوای آن را چنین خلاصه میکند: سرچشمهی طب سوزنی و آثار کهن، تجربهی درمانگران پیشین، کاربرد نقاط اصلی و فرعی، شناخت اندامهای درونی بدن، روش سوزنزنی و درمان بیماریها و نیز داروهای گیاهی. جلد دوم گزیدهای از شعرهای پزشکی دارد؛ قالبی که در آن دوره برای حفظ کردن نقاط و قاعدهها به کار میرفت.
کتاب بیش از هفتاد تصویر دارد: حدود چهل تصویر از کل بدن و نقاط آن، بیست تصویر از بخشهایی از بدن و نه تصویر از ابزارهای طب سوزنی. این تصویرها کتاب را به منبعی مهم برای تاریخ تصویرگری پزشکی در چین هم تبدیل کرده است. برای آشنایی با نظام نقاط، مقالهی مریدینها و نقاط طب سوزنی را ببینید.

اینفوگرافیک بالا کتاب را در چهار لایه نشان میدهد: گردآوری از متنهای پیش از مینگ و سنت خانوادگی، ساختار دهجلدی، تصویرها و تأثیر آن در چاپهای پرشمار بعدی. کتاب علاوه بر سوزنزنی به موکسا یا سوزاندن گیاه درمنه روی نقاط هم پرداخته است.
بخش «اسرار سوزنزدن ارواح» و نگاه زمانه
بخشی از ژنجیو داچنگ درمان بیماریهای روانی را با سوزن و آیینهای دائویی پیوند میدهد و نشان میدهد پزشکی آن دوره از باورهای دینی جدا نبود.
پژوهش پیتر انگلفریت دربارهی دائوئیسم و پزشکی در اواخر مینگ به بخشی از کتاب با نام «اسرار سوزنزدن تأثیرهای شیطانی» اشاره میکند که برای «پریشانی» و «دیدن ارواح» سوزنزدن را توصیه میکند. در این آیین، درمانگر باید امپراتور زرد، شننونگ، سون سیمیائو و وِی بویانگ را ایستاده در برابر خود تصور کند، در دل بگوید «پس از سوزن من بیماری بازنگردد» و پس از فرو کردن سوزن، وردهای بلند دائویی بخواند.
این بخش برای امروز دستورالعمل درمانی نیست، بلکه سندی تاریخی است. نشان میدهد آنچه امروز «طب سوزنی کلاسیک» نامیده میشود، در زمان خود با آیین، باور دینی و تجربهی بالینی درهمآمیخته بود و خواندن متنهای کهن بدون این زمینه میتواند گمراهکننده باشد.
میراث ژنجیو داچنگ در تاریخ طب سوزنی
ژنجیو داچنگ تا ۱۹۱۱ دستکم ۵۳ بار تجدید چاپ شد و هنوز از مهمترین متنهای تاریخی طب سوزنی چین است.
برچینگر آن را «بزرگترین بررسی جامع طب سوزنی در چین در دوران کلاسیک» میداند و ارزش آن را بیشتر به گزینش متنهای دورههای سونگ و یوان نسبت میدهد. جوزف نیدام، مورخ علم چینی، آن را «اوج یک سنت» خوانده و پل اونشولد آن را اثری «گسترده و چشمگیر» توصیف کرده است. نسخهای از چاپ اصلی ۱۶۰۱ در کتابخانهی مرکزی ملی تایوان نگهداری میشود و تصویر بخشهایی از آن در سایت کتابخانهی کنگره در دسترس است.
قرنها بعد، اصلاحگرانی مانند چنگ دانآنگ همین میراث مکتوب را با کالبدشناسی جدید و آموزش نهادی پیوند زدند. در کنار متن قدیمیتر هوانگفو می، ژنجیو داچنگ از متنهایی است که در تاریخنگاری طب سوزنی بارها به آن ارجاع داده میشود.
خواندن ژنجیو داچنگ در زمان حال
ژنجیو داچنگ متنی تاریخی است و جای آموزش رسمی یا تشخیص پزشکی را نمیگیرد.
دستورهای این کتاب در دورهای نوشته شدهاند که سوزنها ضخیمتر بودند، استریل کردن ناشناخته بود و تشخیص بیماری بر پایهی نظریههای آن زمان انجام میشد. مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچهی آمریکا (NCCIH) میگوید طب سوزنی امروزی ممکن است به برخی دردها کمک کند، اما فقط باید با درمانگر دارای مجوز و سوزن استریل یکبارمصرف انجام شود.
برای خوانندهی علاقهمند به تاریخ، ترجمههای انگلیسی بخشهایی از کتاب و تصویر نسخههای قدیمی در کتابخانهها و مخزنهای دیجیتال در دسترساند و میتوان آنها را منبع شناخت اندیشهی پزشکی مینگ دانست، نه راهنمای خوددرمانی.
جمعبندی
یانگ جیژو، پزشک دربار مینگ، سنت پزشکی خانوادهاش را با حدود بیست متن کلاسیک درآمیخت و حاصل آن، ژنجیو داچنگ، در ۱۶۰۱ با حمایت ژائو ونبینگ منتشر شد. این دانشنامهی دهجلدی با بیش از هفتاد تصویر تا ۱۹۱۱ دستکم ۵۳ بار چاپ شد و هنوز از منابع اصلی تاریخ طب سوزنی است. ارزش امروزش تاریخی است و بخشهایی مانند آیینهای سوزنزدن ارواح نشان میدهد باید آن را در زمینهی زمان خودش خواند.
منابع
- Library of Congress – Zhen jiu da cheng (1601 edition, summary and prefaces)
- Wikipedia – Zhenjiu dacheng (ترکیب، محتوا، تصویرها و میراث)
- Bertschinger – Zhenjiu Dacheng, Encyclopaedia of the History of Science (Springer)
- Source Library – Great Compendium of Acupuncture and Moxibustion (1601), English translation of prefaces
- Wikimedia Commons – National Library of China scan, Zhenjiu dacheng vol. 5 (1601)
- NCCIH – Acupuncture: What You Need To Know
سؤالات متداول
پزشک و طبسوزنیکار دورهی مینگ (۱۵۲۲–۱۶۲۰)، پزشک امپراتور جیاجینگ و نویسندهی دانشنامهی ژنجیو داچنگ.
دانشنامهای دهجلدی دربارهی طب سوزنی و موکسا که در ۱۶۰۱ چاپ شد و نظریه، نقاط، روشها و درمان بیماریها را گرد آورده است.
ژائو ونبینگ، بازرس ارشد شانشی، که به گفتهی خودش پس از سه جلسه طب سوزنی یانگ بهبود یافت و چاپ کتاب را آغاز کرد.
بیش از هفتاد تصویر؛ حدود چهل تصویر از کل بدن، بیست تصویر از بخشهای بدن و نه تصویر از ابزارهای طب سوزنی.
دستکم ۵۳ بار پیش از ۱۹۱۱ تجدید چاپ شد و مورخان آن را جامعترین گزارش طب سوزنی در دوران کلاسیک میدانند.
نه؛ این کتاب سندی تاریخی است و طب سوزنی امروز فقط باید با درمانگر دارای مجوز و سوزن استریل انجام شود.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

