پاسخ کوتاه: جراحی با هیپنوتیزم در پزشکی امروز معمولاً به معنای حذف کامل داروی بیهوشی نیست. رایجترین شکل آن «هیپنوسدیشن» است: بیمار بیدار است، با هیپنوتیزم در حالت تمرکز و آرامش عمیق نگه داشته میشود و همزمان بیحسی موضعی و گاهی آرامبخش سبک میگیرد. شواهد علمی نشان میدهد هیپنوتیزم در کنار مراقبت معمول میتواند اضطراب، درد و مصرف دارو را کم کند، اما جایگزین تصمیم متخصص بیهوشی نیست.
جراحی با هیپنوتیزم یعنی چه؟
جراحی با هیپنوتیزم یعنی استفاده از خلسهی هیپنوتیزمی برای کم کردن اضطراب، درد و نیاز به دارو در یکی از مراحل جراحی؛ پیش از عمل، در حین عمل یا بعد از آن.
وقتی عبارت «جراحی با هیپنوتیزم» را میشنویم، معمولاً تصویری نمایشی به ذهن میآید: بیماری که بدون هیچ دارویی روی تخت خوابیده و جراح مشغول کار است. واقعیت در بیمارستانها آرامتر و دقیقتر است. هیپنوتیزم در اینجا ابزاری کمکی است که کنار روشهای استاندارد بیهوشی قرار میگیرد و هدفش بهتر کردن تجربهی بیمار است، نه نمایش قدرت ذهن.
سه شکل اصلی کاربرد
- پیش از عمل: یک جلسهی کوتاه هیپنوتیزم یا فایل صوتی آمادهسازی برای آرام کردن بیمار و دادن تلقینهای مثبت دربارهی بهبود.
- در حین عمل: هیپنوسدیشن، یعنی ترکیب خلسه با بیحسی موضعی و آرامبخش کمدوز، بهجای بیهوشی عمومی در عملهای مناسب.
- بعد از عمل: تمرینهای خودهیپنوتیزم برای مدیریت درد، خواب بهتر و کاهش تهوع در دورهی بهبود.
بیشتر پژوهشها و بیشتر کاربردهای واقعی مربوط به شکل اول و سوم است. هیپنوسدیشن در حین عمل فقط در برخی مراکز و برای گروهی از جراحیها اجرا میشود.
تاریخچه: از جراحیهای اسدیل تا کشف اتر
پیش از کشف داروهای بیهوشی، برخی پزشکان قرن نوزدهم برای جراحی بیدرد به مسمریسم و خلسه روی آوردند و گزارشهای پرشماری از آن دوره به جا مانده است.
مشهورترین نام این دوره جیمز اسدیل است؛ جراح اسکاتلندی که در دههی ۱۸۴۰ در بنگال هند، صدها عمل جراحی را روی بیمارانی انجام داد که با روشهای مسمریسم به خلسه رفته بودند. همزمان در لندن، جان الیوتسون هم از مسمریسم در پزشکی دفاع میکرد و به همین دلیل با مخالفت شدید همکارانش روبهرو شد.
در سال ۱۸۴۶ نمایش موفق بیهوشی با اتر در بوستون همهچیز را تغییر داد. داروی بیهوشی سریع، قابلپیشبینی و مستقل از ویژگیهای ذهنی بیمار بود؛ در حالی که پاسخ به خلسه از فردی به فرد دیگر فرق میکرد. به همین دلیل، استفاده از هیپنوتیزم در اتاق عمل تقریباً کنار رفت و تا اواخر قرن بیستم بیشتر در حاشیه ماند. مروری بر این تاریخ را میتوانید در مدخل هیپنوجراحی در ویکیپدیا ببینید.
هیپنوسدیشن چیست و چگونه انجام میشود؟
هیپنوسدیشن روشی است که در آن بیمار بیدار با کمک هیپنوتیزم در خلسه نگه داشته میشود و همزمان بیحسی موضعی و در صورت نیاز آرامبخش سبک میگیرد.
این روش در اوایل دههی ۱۹۹۰ در بیمارستان دانشگاهی لیژ در بلژیک و با نام ماریالیزابت فیمونویل، متخصص بیهوشی، شناخته شد. تیم لیژ بهتدریج آن را برای جراحیهای تیروئید، پاراتیروئید، پستان و جراحی پلاستیک به کار برد و تجربهی هزاران بیمار را ثبت کرد. نکتهی مهم این است که در این مدل، متخصص بیهوشی همیشه حاضر است و پایش قلب، فشار خون و اکسیژن مثل هر عمل دیگری ادامه دارد.

نقش متخصص بیهوشی و درمانگر
در هیپنوسدیشن، کسی که هیپنوتیزم را اجرا میکند معمولاً خود متخصص بیهوشی یا پرستار و روانشناس آموزشدیده است. او پیش از عمل با بیمار دربارهی یک خاطره یا مکان خوشایند صحبت میکند، در اتاق عمل با تنفس آرام و تصویرسازی خلسه را آغاز میکند و در تمام مدت با صدای آرام، تمرکز بیمار را روی همان تجربهی خوشایند نگه میدارد. اگر خلسه کافی نباشد یا بیمار احساس ناراحتی کند، تیم میتواند دوز دارو را بیشتر کند یا به بیهوشی عمومی برود.

شواهد علمی چه میگویند؟
شواهد علمی نشان میدهد هیپنوتیزم در کنار مراقبت استاندارد، اضطراب و درد را در جراحی و روشهای تهاجمی پزشکی بهطور معنادار اما نه معجزهآسا کاهش میدهد.
مهمترین پژوهشها در این زمینه را میتوان اینگونه خلاصه کرد:
- کارآزمایی جراحی پستان: در یک کارآزمایی تصادفی که در سال ۲۰۰۷ در مجلهی مؤسسهی ملی سرطان آمریکا منتشر شد، ۲۰۰ بیمار پیش از جراحی پستان یا یک جلسهی ۱۵ دقیقهای هیپنوتیزم گرفتند یا جلسهی گفتوگوی معمولی. گروه هیپنوتیزم به داروی آرامبخش و بیحسی کمتری نیاز داشت و درد، تهوع، خستگی و ناراحتی کمتری گزارش کرد (خلاصهی مقاله در پابمد).
- جراحی تیروئید با هیپنوسدیشن: یک مطالعهی تصادفی در بلژیک، هیپنوسدیشن را با بیهوشی عمومی در جراحی تیروئید مقایسه کرد و نشان داد این روش برای بیماران انتخابشده قابلاجراست و دورهی نقاهت را کوتاهتر میکند.
- مرورهای نظاممند: فراتحلیلهایی که دهها کارآزمایی تصادفی را کنار هم گذاشتهاند، اثر هیپنوتیزم را بر اضطراب، درد، مصرف دارو و زمان بهبود مثبت اما با اندازهی کوچک تا متوسط گزارش کردهاند. یک مرور نظاممند تازه روی ۲۰ کارآزمایی و حدود ۱۲۵۰ بیمار نشان داد هیپنوتیزم در روشهای تهاجمی اضطراب و درد را کم میکند و عوارض جانبی آن ناچیز است.
- کودکان: در کارآزماییای که مجلهی بیهوشی بریتانیا منتشر کرد، هیپنوتیزم با بیهوشی عمومی در جراحیهای سطحی کودکان مقایسه شد و بیشتر کودکان گروه هیپنوتیزم بدون نیاز به بیهوشی عمومی عمل شدند.
این نتایج دلگرمکنندهاند، اما محدودیت هم دارند: روشهای هیپنوتیزم در مطالعهها یکسان نیست، کورسازی کامل ممکن نیست و بیشتر شرکتکنندگان داوطلبانی بودهاند که خودشان به این روش علاقه داشتهاند. سازوکار مغزی بیدردی هیپنوتیزمی هم هنوز بهطور کامل روشن نیست؛ تصویربرداریها نشان دادهاند هیپنوتیزم بیشتر بر جنبهی ناخوشایندی درد اثر میگذارد تا بر خود حس.
چه جراحیهایی با هیپنوتیزم انجام شده است؟
بیشتر تجربهها مربوط به عملهایی است که با بیحسی موضعی هم شدنیاند؛ مثل تیروئید، پستان، جراحی پلاستیک، دندان و برخی عملهای دست.
در گزارشهای منتشرشده، این گروهها بیشتر دیده میشوند:
- جراحی تیروئید و پاراتیروئید با هیپنوسدیشن، که طولانیترین سابقه را در اروپا دارد.
- برداشتن توده یا نمونهبرداری از پستان، بهویژه با جلسهی کوتاه هیپنوتیزم پیش از عمل.
- جراحیهای زیبایی و پلاستیک کوچک که زیر بیحسی موضعی انجام میشوند.
- عملهای دندان و فک؛ زمینهای که در مطلب هیپنوتیزم دندانپزشکی جداگانه بررسی شده است.
- روشهای تهاجمی تشخیصی مثل آنژیوگرافی، نمونهبرداری و برخی آندوسکوپیها.
در ایران هم در سالهای گذشته گزارشهایی خبری از انجام جراحیهای کوچک دست و فک با کمک هیپنوتیزم در بیمارستانهای دانشگاهی منتشر شده است. این گزارشها جالباند، اما گزارش موردی به اندازهی کارآزمایی کنترلشده اعتبار ندارد و نمیتوان از آن نتیجه گرفت که روش برای همه مناسب است.
چه کسانی کاندیدای مناسباند و چه کسانی نه؟
کاندیدای مناسب کسی است که خودش مایل است، به هیپنوتیزم پاسخ خوبی میدهد و عملش با بیحسی موضعی شدنی است؛ تصمیم نهایی با جراح و متخصص بیهوشی است.
نشانههای کاندیدای مناسب
- علاقه و انگیزهی واقعی برای بیدار ماندن در طول عمل.
- هیپنوتیزمپذیری متوسط یا بالا، که با گفتوگو و تستهای ساده سنجیده میشود.
- سابقهی تجربهی بد با بیهوشی عمومی یا تهوع شدید پس از آن.
- عمل کوتاه یا متوسط که بیحسی موضعی برای آن کافی است.
شرایطی که احتیاط بیشتری میخواهد
- جراحیهای بزرگ شکمی، قفسهی سینه یا مغز که بیهوشی عمومی در آنها ضروری است.
- سابقهی روانپریشی، اختلالهای تجزیهای یا آسیب روانی حلنشده که خلسه ممکن است آن را تحریک کند.
- اضطراب شدید و کنترلنشده یا بیمیلی بیمار؛ هیچکس نباید به این روش مجبور شود.
- نبود تیم آموزشدیده؛ هیپنوتیزم در اتاق عمل کار هیپنوتیزور نمایشی یا فرد بدون مدرک پزشکی نیست.
آماده شدن برای جراحی با خودهیپنوتیزم
حتی اگر عمل شما با بیهوشی عمومی انجام شود، تمرین کوتاه خودهیپنوتیزم در روزهای پیش از عمل میتواند اضطراب را کم کند و دورهی بهبود را راحتتر کند.
یک برنامهی ساده که بیشتر هیپنوتراپیستهای بالینی پیشنهاد میکنند این است:
- از یک هفته پیش از عمل، روزی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در جای آرام دراز بکشید یا بنشینید.
- با چند تنفس آهسته شروع کنید و بازدم را کمی طولانیتر از دم کنید.
- بدن را از پاها تا صورت بخشبهبخش رها کنید و تصویر یک مکان امن و خوشایند را با جزئیات بسازید.
- در همین حالت جملههایی کوتاه و واقعبینانه تکرار کنید؛ مثل «تیم درمان مراقب من است» یا «بدنم بهخوبی ترمیم میشود».
- بعد از عمل، همین تمرین را برای مدیریت درد و خواب به کار ببرید.
برای یادگرفتن اصول پایه، راهنمای خودهیپنوتیزم و مطلب هیپنوتیزم برای کاهش درد را ببینید. این تمرینها جایگزین داروی مسکن تجویزشده نیستند و دستورهای ناشتایی، داروها و مراقبت پس از عمل باید دقیق اجرا شوند.
نکات ایمنی و باورهای نادرست
هیپنوتیزم در محیط بالینی کمخطر است، اما فقط وقتی که زیر نظر تیم پزشکی و بدون کنار گذاشتن مراقبتهای استاندارد انجام شود.
چند باور رایج اما نادرست دربارهی جراحی با هیپنوتیزم:
- «بیمار در هیپنوتیزم بیهوش است.» نادرست است؛ بیمار بیدار است و میتواند صحبت کند.
- «هیپنوتیزم یعنی هیچ دارویی لازم نیست.» در بیشتر موارد بیحسی موضعی و گاهی آرامبخش هم استفاده میشود.
- «هر هیپنوتیزوری میتواند در اتاق عمل کار کند.» این کار فقط در تیم پزشکی و با آموزش بالینی معنا دارد.
- «اگر خلسه بشکند، بیمار درد شدید میکشد.» در هیپنوسدیشن، دارو و امکان رفتن به بیهوشی عمومی همیشه آماده است.
عوارض هیپنوتیزم بالینی معمولاً خفیف و گذرا است، مثل سردرد یا گیجی کوتاه پس از خلسه. دربارهی محدودیتها و موارد منع، مطلب خطرات هیپنوتیزم اطلاعات بیشتری دارد. اگر جراحی در پیش دارید و به این روش علاقهمندید، موضوع را در جلسهی پیش از عمل با متخصص بیهوشی مطرح کنید و بپرسید آیا در آن مرکز تجربهی هیپنوسدیشن یا آمادگی روانی پیش از عمل وجود دارد.
جمعبندی
جراحی با هیپنوتیزم از گزارشهای قرن نوزدهم تا هیپنوسدیشن امروزی راه درازی آمده است و حالا جایگاهش روشنتر شده است: ابزاری کمکی و پشتیبانیشده با پژوهش برای کاهش اضطراب، درد و مصرف دارو، نه جایگزین همگانی بیهوشی.
بیشترین سود را کسانی میبرند که خودشان مایلاند، به هیپنوتیزم پاسخ میدهند و زیر نظر تیم آموزشدیده عمل میشوند. برای بقیه هم تمرین خودهیپنوتیزم پیش و پس از عمل، راهی ساده و کمخطر برای آرامتر گذراندن این دوره است.
در موارد انگشتشمار و برای عملهای کوچک چنین گزارشهایی وجود دارد، اما در پزشکی امروز روش رایج این نیست. هیپنوسدیشن معمولاً با بیحسی موضعی و آرامبخش سبک همراه است و تصمیم نهایی همیشه با متخصص بیهوشی است.
بیشترین تجربهها مربوط به جراحی تیروئید و پاراتیروئید، برداشتن تودهی پستان، جراحیهای پلاستیک و برخی عملهای دندان و فک است؛ یعنی عملهایی که با بیحسی موضعی هم ممکناند و به بیهوشی عمیق نیاز ندارند.
بله. بیمار بیدار است، صدای تیم را میشنود و میتواند پاسخ دهد، اما توجهش روی تجربهی درونی متمرکز است و درد و اضطراب را کمتر حس میکند. خلسهی هیپنوتیزمی خواب یا بیهوشی نیست.
نه. میزان هیپنوتیزمپذیری افراد متفاوت است و همه به این روش پاسخ خوبی نمیدهند. نوع جراحی، تمایل بیمار، سابقهی بیماری روانی و نظر جراح و متخصص بیهوشی تعیین میکند که این روش مناسب است یا نه.
پژوهشها نشان دادهاند آمادگی کوتاه با هیپنوتیزم پیش از عمل میتواند اضطراب و درد پس از عمل را کم کند. تمرین خودهیپنوتیزم یا فایل صوتی آرامسازی معمولاً بیخطر است، اما پیش از آن تیم درمان را در جریان بگذارید و دستور ناشتایی و داروها را دقیق اجرا کنید.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

