هیپنوتیزم برای کاهش درد؛ شواهد علمی، روش‌ها و نکات ایمنی
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: هیپنوتیزم می‌تواند شدت درد را در بعضی افراد و بعضی شرایط کم کند، به‌ویژه در درد حاد مثل درد حین کارهای پزشکی، پانسمان سوختگی یا درد پس از جراحی. اثر آن معمولاً متوسط تا کوچک است و در درد مزمن یافته‌ها یکدست نیست. بنابراین بهتر است آن را مکمل درمان پزشکی بدانید، نه جایگزین آن.
درد فقط یک پیام عصبی نیست؛ توجه، انتظار، ترس و معنایی که به آن می‌دهیم هم در شدت حس‌شده‌ی آن نقش دارند. به همین دلیل از قرن‌ها پیش پزشکان و درمانگران دنبال راهی بوده‌اند که با تمرکز و تلقین، «حجم» درد را کمتر کنند. در این مقاله می‌بینیم هیپنوتیزم برای کاهش درد چطور کار می‌کند، پژوهش‌های تازه چه می‌گویند، چه روش‌هایی به کار می‌رود و کجا باید حتماً سراغ پزشک رفت. اگر با خود هیپنوتیزم آشنا نیستید، ابتدا هیپنوتیزم چیست را بخوانید.
هیپنوتیزم برای کاهش درد یعنی چه؟
جواب کوتاه: یعنی استفاده از آرام‌سازی، تمرکز هدایت‌شده و تلقین برای تغییر شدت یا ناخوشایندی حس درد؛ در متون علمی به آن «هیپنوآنالژزی» یا بی‌دردی هیپنوتیزمی می‌گویند.
هیپنوتیزم دارو نیست و عامل درد را از بین نمی‌برد. کاری که می‌کند این است که توجه را از حس درد دور کند، حالت بدن را آرام‌تر کند و راه‌های تازه‌ای برای تجربه‌ی همان حس نشان بدهد؛ مثلاً حس تیرکشیدن را به گرمی یا فشار ملایم تبدیل کند. در روش‌های امروزی، درمانگر پیش از آغاز با فرد درباره‌ی نوع درد، ترس‌ها و هدف صحبت می‌کند و بعد جلسه را بر همین اساس تنظیم می‌کند. مراحل عمومی جلسه را در هیپنوتیزم درمانی چیست توضیح داده‌ایم.
پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
جواب کوتاه: شواهد متفاوت است. برای درد حاد و درد حین عمل‌ها و کارهای پزشکی اثر معنادار دیده شده، ولی در درد مزمن بعضی مرورها اثر متوسط و بعضی اثر ناچیز گزارش کرده‌اند.
- درد حاد و دارو: یک فراتحلیل منتشرشده در PubMed Central (۱۲ کارآزمایی تصادفی بین ۲۰۱۴ و ۲۰۲۴) نشان داد هیپنوتیزم درد حاد را در مقایسه با مراقبت معمول با اندازه‌ی اثر متوسط کم کرده و مصرف مورفین هم کمتر بوده است؛ اما در همان فراتحلیل، اثر بر درد مزمن معنادار نبود (متن پژوهش).
- درد مزمن عضلانی و عصبی: فراتحلیلی در مجله‌ی Neuroscience & Biobehavioral Reviews روی ۹ کارآزمایی و ۵۳۰ بیمار (متن پژوهش) اثر متوسط را بلافاصله پس از درمان نشان داد. کمتر از هشت جلسه اثر معناداری نداشت و هشت جلسه یا بیشتر اثر متوسط تا بزرگ داشت.
- نگاه محتاط‌تر: مرور بزرگ‌تر و تازه‌ای در European Journal of Pain روی ۵۷ مطالعه و حدود ۴۵۰۰ شرکت‌کننده نتیجه گرفت که هیپنوتیزم درد را اندکی کم می‌کند، ولی بهتر از آرام‌سازی ساده، آموزش درباره‌ی درد یا درمان شناختی رفتاری عمل نمی‌کند. به گفته‌ی نویسندگان، هیپنوتیزم می‌تواند مراقبت کم‌خطر و حمایتی باشد، نه راه برتر.
- کنار درمان‌های دیگر: مرور دیگری که حدود ۷۰ مطالعه را کنار هم گذاشت، فایده‌ی کوچک اضافی برای هیپنوتیزم در کنار مراقبت معمول دید، ولی اطمینان به شواهد را خیلی پایین ارزیابی کرد (متن پژوهش).
جمع‌بندی ساده این است: هیپنوتیزم برای بعضی افراد مفید است، ولی «معجزه» نیست. در دسته‌ی روش‌های غیردارویی، نتیجه‌اش کم‌وبیش مثل بقیه‌ی روش‌های روان‌شناختی است و این، خودش خبر خوبی است، چون عوارض آن معمولاً کم است.
هیپنوتیزم درد را چگونه کم می‌کند؟
جواب کوتاه: احتمالاً با چند راه هم‌زمان: تغییر توجه، کم شدن تنش و اضطراب، و تغییر معنا و انتظاری که فرد از درد دارد.
توجه و حواس‌پرتی هدایت‌شده
درد وقتی بیشتر حس می‌شود که تمام توجه ما روی آن قفل شده باشد. در جلسه‌ی هیپنوتیزم، فرد روی تصویر یا حسی دیگر متمرکز می‌شود و درد به حاشیه‌ی آگاهی می‌رود.
آرام شدن بدن
اضطراب و عضله‌های منقبض درد را شدیدتر می‌کنند. آرام‌سازی هیپنوتیزمی می‌تواند این چرخه را بشکند؛ تمرین مشابه آن را در آرام‌سازی پیشرونده عضلانی می‌بینید.
تغییر معنای درد
درد مبهم و ترسناک، بیشتر از دردی که می‌دانیم گذراست آزار می‌دهد. تلقین‌ها می‌توانند حس را «قابل تحمل‌تر» یا «ناپایدار» معرفی کنند. بعضی تلقین‌ها مثل «دکمه‌ی صدای درد» یا «دستکش بی‌حسی» به همین هدف طراحی شده‌اند.
پژوهش‌هایی با تصویربرداری مغز تغییر فعالیت در بخش‌های مرتبط با توجه و پردازش درد را حین تلقین گزارش کرده‌اند، اما سازوکار دقیق هنوز مورد بحث است و درباره‌ی آن نباید قطعی حرف زد.
روش‌های رایج هیپنوتیزم برای درد
جواب کوتاه: بیشتر جلسه‌ها از آرام‌سازی، تصویرسازی، تغییر حس و تلقین‌های «کنترل درد» استفاده می‌کنند.
- مکان امن: تصور جایی آرام و دلنشین (ساحل، جنگل، اتاقی گرم) برای دور شدن ذهن از درد.
- دستکش بی‌حسی: تصور حس سنگینی و بی‌حسی در یک دست و بعد در نظر گرفتن انتقال آن به ناحیه‌ی دردناک؛ نام آن از تصور دستکشی بی‌حس‌کننده گرفته شده است.
- دکمه‌ی صدای درد: تصور یک کلید یا ولوم که می‌توان آن را پایین آورد.
- تغییر شکل حس: درد را با رنگ، اندازه یا دما توصیف کردن و کم‌کم تغییر دادن آن در تصور.
- فاصله‌گرفتن: دیدن بدن مثل صحنه‌ای از دور (یک تکنیک روانی؛ ربطی به تجربه‌ی خروج از بدن ندارد).
- تغییر زمان: حس اینکه مدت درد کوتاه‌تر از واقع گذشته است.
این روش‌ها آموزشی‌اند. برای هر دردی که علتش مشخص نیست، اول باید تشخیص پزشکی داشته باشید.
کجاها بیشتر به کار می‌رود؟
جواب کوتاه: در درد حین کارهای پزشکی، سوختگی، زایمان، دندانپزشکی و درد مزمن (مثل کمردرد یا سردرد) به‌عنوان درمان مکمل.
- زایمان: بخشی از آموزش‌های هیپنوبرثینگ بر آرام‌سازی و کنترل درد استوار است؛ به هیپنوبرثینگ چیست مراجعه کنید.
- درد مزمن: برخی بیماران در کنار دارو و فیزیوتراپی از آن استفاده می‌کنند. برای مقایسه با روش‌های دیگر، طب سوزنی برای کمردرد و طب سوزنی برای میگرن را ببینید.
- اضطراب پیش از پزشکی: آرام شدن پیش از جراحی یا دندانپزشکی می‌تواند درد حس‌شده را کم کند.
- ارتباط ذهن و بدن: نمونه‌هایی مثل سندرم روده‌ی تحریک‌پذیر در هیپنوتیزم و سلامت بدن آمده است.
یک تمرین کوتاه و ایمن در خانه
جواب کوتاه: برای دردهای خفیف و شناخته‌شده می‌توانید پنج تا ده دقیقه آرام‌سازی و تصویرسازی انجام دهید، بدون اینکه ادعا کنید درد را «خاموش» می‌کند.
- جای آرامی بنشینید و ببینید پزشک درباره‌ی دردتان چه گفته است.
- چند تنفس آرام بکشید؛ بازدم را کمی بلندتر از دم کنید.
- عضله‌ها را از پا تا صورت با شمارش شل کنید.
- به مکان امن فکر کنید و جزئیات آن را ببینید و بشنوید.
- به درد نگاه کنید، نه با جنگ، بلکه با کنجکاوی؛ رنگ و دمایی به آن بدهید و ببینید با هر بازدم نرم‌تر می‌شود یا نه.
- با شمارش از یک تا پنج برگردید و به خودتان یادآوری کنید که هر موقع خواستید می‌توانید چشم‌ها را باز کنید.
اگر می‌خواهید روش را عمیق‌تر یاد بگیرید، خود هیپنوتیزم و مراحل و روش‌های انجام هیپنوتیزم نقطه‌ی شروع خوبی‌اند. اگر می‌خواهید تفاوتش با مراقبه را بدانید، تفاوت هیپنوتیزم و مدیتیشن را بخوانید.
نکات ایمنی؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
جواب کوتاه: درد یک علامت هشدار است. پیش از استفاده از هیپنوتیزم باید علت درد مشخص باشد، و درد تازه، شدید یا همراه با علامت‌های نگران‌کننده را فوراً به پزشک نشان دهید.
- درد قفسه‌ی سینه، سردرد ناگهانی و شدید، ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، تب بالا، درد پس از ضربه یا بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، اورژانسی است؛ هیپنوتیزم جای مراجعه‌ی فوری را نمی‌گیرد.
- هیپنوتیزم را برای «ندیدن» دردی که تشخیص داده نشده به کار نبرید.
- سابقه‌ی روان‌پریشی، اختلال انفکاکی یا تروما را پیش از شروع به درمانگر بگویید.
- درمانگری انتخاب کنید که زمینه‌ی پزشکی یا روان‌درمانی و مجوز کار دارد؛ در مدرک هیپنوتیزم معتبر در ایران درباره‌ی این موضوع نوشته‌ایم.
- داروهای تجویزشده را بدون نظر پزشک کم یا قطع نکنید.
مرور کلی عوارض و افسانه‌ها را در آیا هیپنوتیزم خطرناک است می‌توانید ببینید.
چند جلسه لازم است؟
جواب کوتاه: برای درد حاد گاهی یک یا چند جلسه کافی است، اما در درد مزمن بیشتر پژوهش‌ها برنامه‌ای حدود هشت جلسه یا بیشتر را بررسی کرده‌اند.
مهم‌تر از شمار جلسه، تمرین میان جلسه‌هاست. بیشتر درمانگران یک فایل صوتی یا تمرین کوتاه به شما می‌دهند تا هر روز تکرارش کنید. اگر بعد از چند هفته هیچ تغییری حس نکردید، با درمانگر و پزشک صحبت کنید؛ شاید روش دیگری مناسب‌تر باشد.
پرسش‌های متداول
معمولاً نه. در بیشتر پژوهش‌ها هیپنوتیزم شدت درد را کمی تا متوسط کم می‌کند و میزان اثر از فردی به فرد دیگر فرق دارد. نباید انتظار بی‌دردی کامل داشت.
نتایج متفاوت است. بعضی مرورها اثر متوسط، به‌ویژه با هشت جلسه یا بیشتر، دیده‌اند و بعضی اثر کوچک یا نامشخص. بهتر است آن را کنار درمان پزشکی و نه به‌جای آن امتحان کنید.
در گزارش‌های تاریخی و موارد خاص انجام شده، ولی امروز هیپنوتیزم معمولاً در کنار بی‌حسی و داروهای معمول استفاده می‌شود، نه به‌جای آن، و تصمیم آن با تیم پزشکی است.
برای دردهای خفیف و شناخته‌شده می‌تواند آرامش و کنترل بیشتری بدهد. برای دردهای شدید یا ناشناخته، ابتدا به پزشک مراجعه کنید و از خودهیپنوتیزم فقط به‌عنوان مکمل استفاده کنید.
کسانی که درد تشخیص‌داده‌نشده دارند یا سابقه‌ی روان‌پریشی و اختلال انفکاکی دارند، باید حتماً پیش از شروع با پزشک یا روان‌درمانگر مشورت کنند.
در یک کارآزمایی روی کهنه‌سربازان دارای درد مزمن هر دو بهتر از آموزش ساده بودند و تفاوت معناداری میانشان دیده نشد. انتخاب به سلیقه و در دسترس بودن بستگی دارد.
