طب سوزنی برای سردرد تنشی؛ شواهد، تفاوت با میگرن و ایمنی

طب سوزنی برای سردرد تنشی بیشتر به‌عنوان روشی برای کم کردن تعداد روزهای سردرد در افراد با حمله‌های مکرر یا مزمن بررسی شده است، نه به‌عنوان مسکن فوری یک حمله‌ی کوتاه. مرور کاکرین نشان داد یک دوره با دست‌کم شش جلسه می‌تواند گزینه‌ای ارزشمند باشد و راهنمای NICE برای پیشگیری از سردرد تنشی مزمن تا ده جلسه در پنج تا هشت هفته را قابل بررسی می‌داند. این روش جای تشخیص پزشک را نمی‌گیرد و باید از میگرن جدا فهمیده شود.

در ادامه می‌بینید سردرد تنشی (tension-type headache؛ در گفتار روزمره گاهی سردرد عصبی هم گفته می‌شود) چیست، چه فرقی با میگرن دارد، شواهد طب سوزنی برای آن کدام است و جلسه و ایمنی چگونه‌اند. اگر سردردتان ضربان‌دار، یک‌طرفه و همراه تهوع است، ابتدا مقاله‌ی طب سوزنی برای میگرن را بخوانید.

سردرد تنشی چیست و چه تفاوتی با میگرن دارد؟

سردرد تنشی شایع‌ترین نوع سردرد اولیه است: دردی فشاری یا تنگ‌کننده، معمولاً دوطرفه و خفیف تا متوسط که با فعالیت روزمره بدتر نمی‌شود و معمولاً تهوع شدید یا حساسیت همزمان به نور و صدا ندارد.

راهنمای NICE برای تشخیص سردرد در افراد بالای دوازده سال، ویژگی‌های سردرد تنشی، میگرن و سردرد خوشه‌ای را در جدول جدا کرده است. بر اساس همان چارچوب، سردرد تنشی اغلب دو طرف سر را درگیر می‌کند، کیفیت فشارنده یا سفت‌کننده دارد، شدت آن خفیف یا متوسط است و فعالیت معمولی مثل راه رفتن آن را تشدید نمی‌کند. مدت هر دوره می‌تواند از نیم ساعت تا حالت تقریباً پیوسته متغیر باشد.

میگرن معمولاً متوسط تا شدید است، اغلب ضربان‌دار است، ممکن است یک‌طرفه باشد، با فعالیت روزمره بدتر می‌شود و با تهوع یا حساسیت به نور و صدا همراه است. اگر هر ویژگی میگرن وجود داشته باشد، به‌ویژه در الگوی مزمن، NICE توصیه می‌کند تشخیص به سمت میگرن مزمن برود نه سردرد تنشی. به همین دلیل این دو موضوع را نباید در یک مقاله و یک جستجو قاطی کرد.

سردرد تنشی اپیزودیک و مزمن چه فرقی دارند؟

از نظر فراوانی، اگر سردرد تنشی در ماهی کمتر از پانزده روز رخ دهد اپیزودیک و اگر پانزده روز یا بیشتر، برای بیش از سه ماه ادامه یابد مزمن خوانده می‌شود. بسیاری از افراد همزمان تنش عضلانی گردن و شانه دارند؛ این همراهی به معنی یکی بودن سردرد تنشی با «درد گردن» نیست. برای درد خود گردن، مقاله‌ی طب سوزنی برای گردن را ببینید.

طب سوزنی برای سردرد تنشی چقدر مؤثر است؟

شواهد موجود می‌گویند یک دوره‌ی طب سوزنی می‌تواند فراوانی سردرد تنشی مکرر یا مزمن را کم کند؛ برتری آن بر طب سوزنی ساختگی کوچک‌تر از برتری‌اش نسبت به مراقبت معمول است و کیفیت شواهد متوسط تا پایین ارزیابی شده است.

مرور کاکرین (به‌روزرسانی مطالعه‌ی لینده و همکاران) روی پیشگیری از سردرد نوع تنشی تمرکز دارد، جدا از مرور جداگانه‌ی همان گروه درباره‌ی میگرن. نسخه‌ی فارسی خلاصه‌ی این شواهد این‌جا در دسترس است: کاکرین: طب سوزنی برای سردردهای تنشی.

بر اساس همان مرور، وقتی طب سوزنی به مراقبت معمول اضافه شد، حدود ۴۸ نفر از هر ۱۰۰ شرکت‌کننده دست‌کم نصف شدن تعداد روزهای سردرد را تجربه کردند، در حالی که در گروه مراقبت معمول این نسبت حدود ۱۷ از ۱۰۰ بود. در مقایسه‌ی طب سوزنی واقعی با طب سوزنی ساختگی، نسبت پاسخ تقریباً ۵۱ تا ۵۲ در برابر حدود ۴۳ از ۱۰۰ بود. تفاوت با شَم کوچک‌تر است و یک کارآزمایی بزرگ با کیفیت خوب وزن زیادی در این نتیجه داشته است.

یک مرور و متاآنالیز جدیدتر در سال ۲۰۲۲ نیز نتیجه گرفت طب سوزنی ممکن است برای افراد مبتلا به سردرد تنشی مؤثر و نسبتاً ایمن باشد، اما قطعیت شواهد را در بسیاری از پیامدها پایین یا بسیار پایین دانست و بر ناهمگونی مطالعه‌ها تأکید کرد. بنابراین می‌توان گفت امید معقول وجود دارد، نه تضمین برای همه.

راهنمای NICE با شماره‌ی CG150، که آخرین به‌روزرسانی آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، برای پیشگیری از سردرد تنشی مزمن می‌گوید می‌توان دوره‌ای تا ده جلسه طب سوزنی را در طول پنج تا هشت هفته در نظر گرفت: NICE CG150. این توصیه به معنی خط اول درمان برای همه نیست؛ تصمیم با پزشک و ترجیح خود شماست.

دوره درمان معمولاً چند جلسه است؟

دوره‌ی بررسی‌شده در پژوهش‌ها معمولاً دست‌کم شش جلسه است و راهنمای NICE برای نوع مزمن تا ده جلسه در پنج تا هشت هفته را مطرح می‌کند. نتیجه‌ی واقعی را باید با دفترچه‌ی ثبت سردرد سنجید، نه با حس یک جلسه‌ی تنها.

پیش از شروع، پزشک باید نوع سردرد را مشخص کند و علت‌های ثانویه را اگر لازم باشد کنار بگذارد. سپس متخصص طب سوزنی الگوی درد، محرک‌ها، داروهای مصرفی و سلامت عمومی را می‌پرسد. ثبت دست‌کم چند هفته‌ای فراوانی، شدت و داروهای مسکن، هم به تشخیص کمک می‌کند و هم بعداً نشان می‌دهد درمان اثری داشته یا نه.

اگر پس از یک دوره‌ی کامل هیچ کاهشی در تعداد روزها یا شدت درد دیده نشد، ادامه‌ی نامحدود همان طرح معمولاً منطقی نیست. از سوی دیگر، قطع زود هنگام پس از دو جلسه هم برای داوری زود است؛ در کارآزمایی‌ها اثر روی فراوانی معمولاً پس از چند هفته سنجیده شده است.

در جلسه چه می‌گذرد و کدام ناحیه‌ها بیشتر هدف قرار می‌گیرند؟

در جلسه چند سوزن نازک استریل معمولاً در نقاطی از سر، گردن، شانه و نقاط دورتر دست و پا قرار می‌گیرند و حدود بیست تا سی دقیقه می‌مانند. انتخاب نهایی نقاط با متخصص و بر اساس الگوی شماست، نه یک نسخه‌ی اینترنتی ثابت.

بیشتر افراد فقط سوزش، سنگینی یا فشاری خفیف حس می‌کنند، نه دردی تیز. ممکن است در همین مدت آرام یا خواب‌آلود شوید. بعضی مراکز از تحریک الکتریکی ملایم سوزن‌ها هم استفاده می‌کنند؛ توضیح این روش در مقاله‌ی الکتروآکوپانکچر آمده است.

آیا نام نقاط یعنی می‌توان در خانه سوزن زد؟

نقاطی که در پژوهش‌ها و گزارش‌های بالینی برای سردرد تنشی زیاد تکرار می‌شوند شامل فنگ‌چی (GB20) در پشت گردن، بای‌هویی (GV20) بالای سر، هه‌گو (LI4) روی دست، تای‌یانگ در شقیقه و نقاط موضعی شانه‌اند. نام بردن از این نقاط برای آشنایی است، نه برای فرو کردن سوزن در خانه. خوددرمانی با سوزن خطر عفونت و آسیب دارد.

چون بسیاری از افراد با سردرد تنشی، حساسیت عضلات اطراف جمجمه و گردن دارند، درمانگر ممکن است همزمان روی این نواحی کار کند. اگر مشکل اصلی شما خشکی و درد خودِ گردن است، آن را جداگانه با پزشک مطرح کنید.

طب سوزنی برای سردرد تنشی برای چه کسانی مناسب‌تر است؟

این روش بیشتر برای کسانی مطرح می‌شود که سردرد تنشی مکرر یا مزمن دارند، علت خطرناک رد شده است و می‌خواهند گزینه‌ای غیردارویی را در کنار مراقبت پزشکی امتحان کنند.

مناسب‌تر بودن نسبی معمولاً در این وضعیت‌ها مطرح می‌شود:

• سردرد تنشی مزمن که کیفیت زندگی را کم کرده است.
• میل به کاهش مصرف مکرر مسکن، با نظر پزشک.
• تحمل نکردن یا نخواستن برخی داروهای پیشگیرانه.
• آمادگی برای شرکت منظم در چند جلسه، نه یک بار آزمایشی.

مواردی که احتیاط بیشتری می‌خواهند شامل اختلال انعقادی یا مصرف داروی ضدانعقاد، بارداری، عفونت پوست در محل سوزن و ترس شدید از سوزن است. NICE برای حمله‌ی حاد سردرد تنشی، در نظر گرفتن استامینوفن، آسپرین یا داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی را مطرح می‌کند و مصرف مواد افیونی را برای درمان حاد این نوع سردرد توصیه نمی‌کند؛ طب سوزنی در همان راهنما بیشتر در بخش پیشگیری نوع مزمن آمده است.

نکته‌ی مهم دیگر سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو است. اگر ماه‌ها تقریباً هر روز مسکن می‌خورید و سردرد بدتر شده، پیش از افزودن درمان جدید این موضوع را با پزشک مطرح کنید. ممکن است لازم باشد الگوی مصرف دارو اصلاح شود.

عوارض و نکات ایمنی طب سوزنی برای سردرد تنشی چیست؟

طب سوزنی وقتی توسط فرد آموزش‌دیده و با سوزن استریل یک‌بارمصرف انجام شود معمولاً کم‌خطر است. عوارض رایج شامل درد خفیف، کبودی و گاهی سرگیجه است؛ عوارض جدی نادرند اما صفر نیستند.

در مرور کاکرین، تفاوت آشکاری میان تعداد عوارض جانبی طب سوزنی واقعی و ساختگی یا میان تعداد کسانی که به‌خاطر عارضه مطالعه را ترک کردند دیده نشد. مرور ۲۰۲۲ نیز عارضه‌ی جدی مرتبط با طب سوزنی گزارش نکرد، هرچند همه‌ی کارآزمایی‌ها ایمنی را یکسان ثبت نکرده بودند.

برای جزئیات منع‌ها و موارد نادر، مقاله‌ی عوارض طب سوزنی را بخوانید. خلاصه‌ی عملی:

• نزد متخصص دارای آموزش رسمی بروید، نه فرد بدون مجوز.
• فقط سوزن استریل یک‌بارمصرف پذیرفتنی است.
• اگر داروی ضدانعقاد می‌خورید، پیشاپیش بگویید.
• پس از جلسه اگر سرگیجه داشتید، کمی بنشینید و سپس بلند شوید.
• داروهای تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.

طب سوزنی برای سردرد تنشی یک روش مکمل است: می‌تواند کنار اصلاح خواب، مدیریت استرس، فیزیوتراپی گردن و درمان پزشکی بنشیند. مقاله‌ی تازه‌ی طب سوزنی برای آلرژی نشان می‌دهد حتی وقتی شواهد یک کاربرد خاص امیدوارکننده است، باز هم باید انتظار را با پژوهش تنظیم کرد.

چه زمانی باید فوری به پزشک مراجعه کرد؟

سردرد ناگهانی و بسیار شدید، سردرد همراه با تب و سفتی گردن، ضعف یا بی‌حسی، اختلال گفتار یا دید، سردرد پس از ضربه، یا تغییر آشکار در الگوی همیشگی درد نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد و نباید با درمان مکمل به تأخیر بیفتد.

راهنمای NICE فهرستی از نشانه‌های هشدار دارد که باید ارزیابی بیشتر یا ارجاع را مطرح کنند؛ از جمله بدتر شدن سردرد همراه تب، شروع ناگهانی که ظرف پنج دقیقه به اوج می‌رسد، نقص عصبی تازه، تغییر شخصیت یا سطح هوشیاری، ضربه‌ی اخیر به سر، سردردی که با سرفه یا ورزش یا تغییر وضعیت بدن پدید می‌آید، و تغییر اساسی در ویژگی‌های سردرد. سابقه‌ی سرطان، ضعف ایمنی یا استفراغ بدون علت مشخص هم دلیل احتیاط بیشتر است.

اگر این نشانه‌ها را ندارید اما سردردهای مکرر زندگی‌تان را محدود کرده‌اند، باز هم شروع منطقی یک ویزیت پزشکی برای تشخیص دقیق است. پس از آن می‌توانید درباره‌ی طب سوزنی، دارو، فیزیوتراپی یا ترکیبی از آن‌ها تصمیم بگیرید.

جمع‌بندی

طب سوزنی برای سردرد تنشی یک گزینه‌ی مکمل با شواهد پژوهشی مشخص است، به شرطی که نوع سردرد درست تشخیص داده شده باشد. خلاصه‌ی نکته‌ها:

• سردرد تنشی با میگرن یکی نیست و مقاله‌ی جدا می‌خواهد.
• مرور کاکرین دوره با دست‌کم شش جلسه را ارزشمند دانسته است.
• NICE برای نوع مزمن تا ده جلسه در پنج تا هشت هفته را قابل بررسی می‌داند.
• نشانه‌های خطر را نباید با درمان مکمل به تأخیر انداخت.

بهترین شروع، ویزیت پزشک برای تشخیص و سپس تصمیم‌گیری درباره‌ی دوره‌ای منظم همراه با ثبت سردردهاست.

پرسش‌های متداول درباره‌ی طب سوزنی برای سردرد تنشی

پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی این درمان مکمل را در ادامه می‌خوانید.