هیپولیت برنهایم کیست؟ مکتب نانسی، تلقین و پیدایش روان‌درمانی
فهرست مطالب
هیپولیت برنهایم (Hippolyte Bernheim؛ ۱۷ آوریل ۱۸۴۰ – ۲ فوریه ۱۹۱۹) پزشک و عصب‌شناس فرانسوی بود که بیش از همه به خاطر نظریه‌ی تلقین‌پذیری در هیپنوتیزم شناخته می‌شود. او همراه آمبروآز لیبو چهره‌ی اصلی «مکتب نانسی» یا «مکتب تلقین» بود که در برابر مکتب سالپتریر ژان مارتن شارکو قرار داشت.
برنهایم نشان داد که پدیده‌های هیپنوتیزم نه نشانه‌ی بیماری، بلکه حاصل تلقین‌اند و بعدها به‌تدریج هیپنوتیزم را کنار گذاشت و درمان با تلقین در حالت بیداری را «روان‌درمانی» نامید. در این مقاله زندگی، نظریه‌ها، اثرها و نقدهای کار او را مرور می‌کنیم.
زندگی برنهایم از مولوز تا نانسی
برنهایم در خانواده‌ای یهودی در مولوز، در منطقه‌ی آلزاس فرانسه، به دنیا آمد. او در زادگاهش و در دانشگاه استراسبورگ درس خواند و در ۱۸۶۷ با رساله‌ای درباره‌ی التهاب حاد عضله‌ی قلب دکترای پزشکی گرفت. در همان سال مدرس دانشگاه شد و در استراسبورگ به طبابت پرداخت.
پس از جنگ فرانسه و پروس در ۱۸۷۱، استراسبورگ به آلمان واگذار شد و برنهایم به نانسی رفت و در دانشگاه این شهر استاد بالینی شد. او از ۵ مه ۱۸۷۳ عضو انجمن علوم نانسی بود. کارهای نخستین او درباره‌ی بیماری‌های داخلی، مانند تب‌های تیفوئیدی (۱۸۶۸) و درس‌های پزشکی بالینی (۱۸۷۷)، بود.
آشنایی با لیبو و شکل‌گیری مکتب نانسی
وقتی دانشکده‌ی پزشکی در حدود ۱۸۸۰ به هیپنوتیزم روی آورد، برنهایم با شور فراوان به آن پیوست و به‌زودی از رهبران این پژوهش‌ها شد. او در ۱۸۸۲ کار آمبروآز لیبو، پزشک روستایی نزدیک نانسی، را دید که بیماران را با تلقین‌های مستقیم و دستوری درمان می‌کرد، و این روش را به بخش بیمارستان دانشگاهی خود آورد.
به روایت منابع تاریخ مکتب نانسی، برنهایم نخست با تردید به درمانگاه لیبو رفت تا ببیند داستان‌هایی که شنیده درست است یا نه. اما آنچه دید چنان شگفت‌زده‌اش کرد که بارها به آنجا بازگشت، روش لیبو را آموخت و سرانجام طبابت در پزشکی داخلی را کنار گذاشت و تمام وقت به درمان با هیپنوتیزم و تلقین پرداخت. او خود را در آغاز شاگرد لیبو می‌دانست.
برنهایم در ۱۸۸۳ با حقوق‌دانی به نام ژول لیژوا و پزشکی به نام هانری بونی، آزمایش‌هایی درباره‌ی «تلقین‌های جنایی» انجام داد. این چهار نفر، یعنی برنهایم، لیبو، لیژوا و بونی، هسته‌ی آنچه «مکتب نانسی» نامیده شد را ساختند.
آوازه‌ی نانسی بازدیدکنندگان سرشناسی را جذب کرد: امیل کوئه در ۱۸۸۵، آگوست فورل در ۱۸۸۷، ژوزف دلبوف در ۱۸۸۸ و فروید در ۱۸۸۹. در دهه‌ی ۱۸۹۰، اثر بین‌المللی مکتب نانسی بسیار گسترده بود؛ از آلبرت مول در آلمان و کرافت-ابینگ در اتریش تا ولادیمیر بختریف در روسیه و بوریس سایدیس و مورتون پرینس در آمریکا. روش امیل کوئه نیز، که در روش امیل کوئه شرح داده شده، از همین فضا برخاست.
نظریه تلقین و مناقشه با شارکو
برنهایم در ۱۸۸۴ کتاب «درباره‌ی تلقین در حالت هیپنوتیزم و در حالت بیداری» را منتشر کرد. به گفته‌ی ژاکلین کارو، تاریخ‌نگار، این کتاب آزمایش‌های مقابلی را رواج داد که نمایش‌های شارکو را بی‌اعتبار کرد. برنهایم هیپنوتیزم را خوابی ساده می‌دانست که با تلقین ایجاد می‌شود و کاربرد درمانی دارد؛ در برابر شارکو که هیپنوتیزم را حالتی بیمارگونه و ویژه‌ی بیماران هیستریک می‌دانست.
او در ۱۸۸۴ تلقین را «اثری که یک ایده‌ی القاشده و پذیرفته‌شده از سوی مغز ایجاد می‌کند» تعریف کرد و در ۱۸۸۶ آن را «ایده‌ای که هیپنوتیزم‌گر در ذهن دارد، هیپنوتیزم‌شونده آن را دریافت می‌کند و مغزش می‌پذیرد» نامید. برنهایم در کتاب ۱۸۸۶، «درباره‌ی تلقین و کاربردهای درمانی آن»، به مفهومی پرداخت که امروز «اثر دارونما» می‌نامیم و آن را در کنار هیپنوتیزم از چهره‌های اصلی تلقین دانست.
برنهایم برخلاف شارکو تمرکز را بر بیمار می‌گذاشت، نه هیپنوتیزم‌گر. او باور داشت همه‌ی انسان‌ها تلقین‌پذیرند و تفاوت فقط در میزان آن است. برنهایم حتی شارکو را متهم کرد که در سالپتریر نوعی «هیستری فرهنگی» ساخته است؛ یعنی نشانه‌هایی که در واقع نتیجه‌ی تلقین و نمایش‌های پرجاذبه‌ی خود شارکو بودند. او با فروتنی سهم خود را محدود می‌دانست و می‌گفت تلقین را آبه فاریا پیشنهاد کرد، جیمز برید به کار برد و لیبو کامل کرد.
برنهایم پدیده‌ی تلقین پس از هیپنوتیزم را هم بررسی کرد. او در یکی از آزمایش‌ها به فردی در حالت هیپنوتیزم گفت سیزده روز بعد، ساعت ده، نزدش بیاید و آن فرد درست در همان ساعت آمد، بی‌آنکه به یاد آورد چنین تلقینی دریافت کرده است. برنهایم نتیجه گرفت این خاطره‌ها ناخودآگاه نیستند، بلکه «نهفته‌اند» و وقتی فرد دوباره به حالتی خواب‌آلود می‌رود، فعال می‌شوند.
دیدگاه برنهایم در این مناقشه پیروز شد و امروز هیپنوتیزم پدیده‌ای بهنجار و مبتنی بر تلقین‌پذیری دانسته می‌شود؛ پایه‌ای که هیپنوتیزم کلاسیک و تلقین مستقیم بر آن استوار است.
از هیپنوتیزم تا روان‌درمانی
برنهایم به‌تدریج از هیپنوتیزم به تلقین در حالت بیداری روی آورد. او در ۱۸۸۶ اصطلاح «کنش روان‌درمانی» را از دانیل هک توک، پزشک انگلیسی، گرفت و در ۱۸۹۱ واژه‌ی «روان‌درمانی» را در عنوان کتابش، «هیپنوتیزم، تلقین، روان‌درمانی»، به‌عنوان مترادف درمان با تلقین به کار برد.
برنهایم در ۱۹۰۳ گفت نمی‌توان هیپنوتیزم را از تلقین‌پذیری جدا کرد و نوشت: «تلقین از دل هیپنوتیزم کهن زاده شد، همان‌گونه که شیمی از دل کیمیا.» به گفته‌ی منابع فرانسوی، در حدود ۱۹۰۰ برنهایم بزرگ‌ترین روان‌درمانگر اروپا به شمار می‌رفت، اما ده سال بعد تقریباً به‌کلی فراموش شده بود. او در ۱۹۱۹ در پاریس درگذشت و در گورستان پرلاشز به خاک سپرده شد.
برنهایم و فروید
برنهایم بر زیگموند فروید اثری جدی گذاشت. فروید کتاب ۱۸۸۶ برنهایم را در ۱۸۸۸ به آلمانی ترجمه کرد و در ۱۸۸۹ به نانسی رفت و شاهد آزمایش‌های او بود؛ هرچند پیش‌تر در پاریس نزد شارکو، رقیب برنهایم، آموخته بود. فروید بعدها نوشت: «تماشاگر آزمایش‌های شگفت‌انگیز برنهایم بر بیماران بیمارستانش بودم و عمیق‌ترین تأثیر را از این امکان گرفتم که فرایندهای ذهنی نیرومندی وجود دارند که با این حال از آگاهی انسان پنهان می‌مانند.» فروید خود را شاگرد برنهایم می‌نامید.
خاطره کاذب و نقدهای کار برنهایم
یکی از نخستین گزارش‌های «خاطره‌ی کاذب» القاشده از سوی درمانگر، از خود برنهایم در دهه‌ی ۱۸۸۰ است. او به بیماری به نام ماری تلقین کرد که شاهد یک جنایت بوده است و پس از جلسه گفت: «این خواب نیست؛ رؤیایی نیست که در خواب هیپنوتیزمی به تو داده‌ام؛ خود حقیقت است.» سه روز بعد، دوستی از برنهایم درباره‌ی ماجرا از ماری پرسید و او جزئیات کامل رویداد ساختگی، از جمله نام‌ها، تاریخ، ساعت و مکان را به یاد آورد.
این آزمایش امروز هشداری مهم است: تلقین، به‌ویژه در حالت هیپنوتیزم، می‌تواند خاطره‌هایی کاملاً ساختگی اما باورپذیر بسازد. به همین دلیل، استفاده از هیپنوتیزم برای «بازیابی» خاطره‌ها، چه در درمان و چه در دادگاه، از نظر علمی پذیرفته نیست.
برنهایم همچنین به این دلیل نقد شده که نقش «رابطه» میان هیپنوتیزم‌گر و هیپنوتیزم‌شونده را، که پیر ژانه برجسته کرده بود، نادیده گرفت؛ همان عنصری که فروید بعدها مفهوم انتقال را از آن پروراند.
جمع‌بندی
هیپولیت برنهایم پزشکی از استراسبورگ بود که پس از جنگ ۱۸۷۱ به نانسی رفت و با الهام از لیبو، مکتب نانسی را به مرکز جهانی پژوهش تلقین تبدیل کرد. او با نشان دادن اینکه هیپنوتیزم حاصل تلقین است، نه بیماری عصبی، بر نظریه‌ی شارکو چیره شد، به مفهوم اثر دارونما پرداخت، واژه‌ی روان‌درمانی را رواج داد و بر فروید اثری ماندگار گذاشت. آزمایش خاطره‌ی کاذب او نیز، شاید ناخواسته، یکی از نخستین شواهد خطر تلقین در بازسازی خاطره بود. برنهایم که در ۱۹۰۰ مشهورترین روان‌درمانگر اروپا بود، امروز بیشتر به‌عنوان یکی از پدران نظریه‌ی تلقین و روان‌درمانی شناخته می‌شود.
منابع
- Hippolyte Bernheim – Wikipedia
- Hippolyte Bernheim – Wikipédia
- Hippolyte Bernheim – Encyclopædia Universalis
- Nancy School – Wikipedia
سؤالات متداول
پزشک و عصب‌شناس فرانسوی (۱۸۴۰–۱۹۱۹) و چهره‌ی اصلی مکتب نانسی که هیپنوتیزم را حاصل تلقین می‌دانست.
گروهی از پژوهشگران در نانسی فرانسه، شامل برنهایم، لیبو، لیژوا و بونی، که هیپنوتیزم را پدیده‌ای بهنجار و مبتنی بر تلقین می‌دانستند؛ در برابر مکتب سالپتریر شارکو.
شارکو هیپنوتیزم را حالتی بیمارگونه و ویژه‌ی بیماران هیستریک می‌دانست، اما برنهایم نشان داد پدیده‌های آن حاصل تلقین‌اند؛ دیدگاه برنهایم پذیرفته شد.
او در ۱۸۹۱ واژه‌ی «روان‌درمانی» را در عنوان کتابش برای درمان با تلقین در حالت بیداری به کار برد و به‌تدریج هیپنوتیزم را کنار گذاشت.
فروید کتاب برنهایم را در ۱۸۸۸ به آلمانی ترجمه کرد، در ۱۸۸۹ به نانسی رفت و خود را شاگرد او می‌نامید.
برنهایم در هیپنوتیزم به بیمارش تلقین کرد که شاهد جنایتی بوده و او سه روز بعد جزئیات کامل این رویداد ساختگی را بازگو کرد؛ از نخستین گزارش‌های خاطره‌ی کاذب القاشده.
