چاراکا کیست؟ «چاراکا سمهیتا»، سه دوشه و پایه‌های آیورودا؛ تاریخ و نقدها
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: چاراکا (Charaka) طبق ویکی‌پدیا پزشکی است که «آگنیوشا سمهیتا» را بازنگری و به «چاراکا سمهیتا» بدل کرد؛ یکی از دو متن بنیادین بازمانده‌ی آیورودا. زمان زندگی‌اش بین حدود ۱۰۰ پیش از میلاد و ۲۰۰ میلادی حدس زده می‌شود و برخی می‌گویند «چاراکا» نام یک نفر نیست. نظام سه‌دوشه‌ای متن، به‌عنوان علت بیماری، از دید پزشکی علمی تأیید نمی‌شود و بسیاری از داروهای آیورودایی امروز فلز سمی دارند.
برای زمینه، سوشروتا (متن مکمل جراحی)، کریشناماچاریا (که آیورودا آموخت) و شیواناندا (با داروخانه‌ی آیورودایی) را ببینید.
چاراکا کیست؟ زمان و ارتباطات
پاسخ مستقیم: پزشکی که زمانش نامعلوم است و گاهی «چاراکا» را نام یک سلسله دانسته‌اند.
طبق ویکی‌پدیا، چاراکا «به‌نظر می‌رسد» در سده‌ی چهارم پیش از میلاد می‌زیسته ولی تاریخ دقیق نامعلوم است. میولنبلد پس از بررسی پژوهش‌ها نتیجه می‌گیرد او نمی‌تواند دیرتر از ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلادی و بسیار زودتر از ۱۰۰ پیش از میلاد زیسته باشد. سنت می‌گوید او پزشک دربار کانیشکای کوشانی بود و ویکی‌پدیا او را از کشمیر می‌داند و می‌گوید «به‌نظر برخی» با دانشگاه تاکسیلا هم پیوند دارد؛ سیلون لوی از دست‌نوشته‌های بودایی آسیای مرکزی به کشمیری‌بودن رسید. این‌ها ادعاهای محل بحث‌اند. چاتوپادهیای حدس می‌زند «چاراکا» (سرگردان) نام یک نفر نیست بلکه یک سلسله یا فرقه است؛ و ویکی‌پدیا می‌نویسد سنت پزشکان دوره‌گرد ریشه در «چرنَه‌وَیدیا»، شاخه‌ای از آتروودا، دارد.
چاراکا سمهیتا
پاسخ مستقیم: متنی با ۸ بخش و ۱۲۰ فصل که از آتریا و آگنیوشا گرفته و چاراکا و دریدهابله آن را ویراستند.
ویکی‌پدیا می‌نویسد متن می‌گوید محتوا نخست را آتریا آموخت، آگنیوشا در «آگنیوشا سمهیتا» تدوین کرد، چاراکا آن را بازنگری کرد و دریدهابله ویراست؛ دست‌نوشته‌های بازمانده بر نسخه‌ی دریدهابله استواراند، که می‌گوید یک‌سوم کتاب را چون گم شده بود خودش نوشت. میولنبلد بازنگری چاراکا را میان ۱۰۰ پیش از میلاد و ۲۰۰ میلادی و بازنگری دریدهابله را سده‌ی ششم میلادی می‌داند. ۸ بخش عبارت‌اند از: سوترا (اصول کلی، ۳۰ فصل)، نیدانا (علل بیماری، ۸ فصل)، ویمانا (تعیین ویژه، شامل آموزش و اخلاق پزشک، ۸ فصل)، شاریرا (کالبدشناسی و جنین‌شناسی، ۸ فصل)، ایندریا (پیش‌آگهی، ۱۲ فصل)، چیکیتسا (درمان، ۳۰ فصل)، کلپا (داروسازی و سم‌شناسی، ۱۲ فصل) و سیدهی (موفقیت درمان، ۱۲ فصل). ۱۷ فصل چیکیتسا و تمام کلپا و سیدهی را دریدهابله افزوده است. ویکی‌پدیا می‌نویسد «چاراکا سمهیتا» بیشتر شالوده‌ی پزشکی و «سوشروتا سمهیتا» شالوده‌ی جراحی است؛ متن چاراکا به عربی و لاتین هم ترجمه شد.
سه دوشه و روش درمان
پاسخ مستقیم: بیماری از به‌هم‌خوردن تعادل وات، پیتا و کاپها می‌آید و درمان با دارو، رژیم و شیوه‌ی زندگی آن را برمی‌گرداند.
ویکی‌پدیا می‌نویسد بدن به‌خاطر سه اصل کار می‌کند: حرکت (وات)، دگرگونی (پیتا) و روانکاری و پایداری (کاپها)؛ این‌ها به‌گفته‌ی ویکی‌پدیا با باد، صفرا و بلغم در اخلاط غربی تطبیق دارند. این دوشه‌ها از اثر دهاتوها (خون، گوشت، مغز) بر غذا پدید می‌آیند و برای هر بدن، با همان مقدار غذا، فرق می‌کنند. بیماری زمانی است که تعادل سه دوشه به‌هم بخورد؛ برای بازگرداندن آن دارو، رژیم، شیوه‌ی زندگی، ماساژ و پاک‌سازی تجویز می‌شد. متن بیش از ۱۵۰ ماده‌ی دارویی با منشأ حیوانی و صدها فرمول گیاهی-معدنی را شرح می‌دهد.
ویکی‌پدیا همچنین پایه‌های فلسفی متن را از ودا می‌داند: انسان همچون ریزجهان، شش عنصر، سه دوشه و سه گونه (ساتوا، راجاس و تاماس). به‌نقل Engler، مفاهیم ودایی «نقش مرکزی» در بنیان نظری دارند. برای مفاهیم مرتبط، یوگا چیست را ببینید.
اخلاق و آموزش پزشک
پاسخ مستقیم: متن از کهن‌ترین آیین‌نامه‌های اخلاق پزشک و پرستار است و چهار رکن درمان را می‌شمارد.
طبق ویکی‌پدیا، متن چهار رکن را برمی‌شمارد: بیمار، پزشک، پرستار و دارو. به‌گفته‌ی Curtin از نخستین متن‌هایی بود که اخلاقی برای پزشک و پرستار وضع کرد: کسب رضایت پیش از ورود به اتاق بیمار، همراهی یک مرد خانواده هنگام معاینه‌ی زن یا خردسال، تهدید نکردن برای دستمزد، سخن نرم و رازداری. پزشک باید مدام بیاموزد، و متن می‌گوید «دانش پزشکی را پایانی نیست». شاگرد باید استاد کم‌خشم و آزموده برگزیند، و استاد او را در حضور آتش به عهدهایی چون راستگویی، پرهیز از گوشت و خیرخواهی برای همه‌ی موجودات وامی‌دارد.
نقد و محدودیت‌ها
پاسخ مستقیم: بخش‌هایی از متن امروز نادرست است و نباید توصیه‌ی پزشکی تلقی شود.
ویکی‌پدیا می‌نویسد «چاراکا سمهیتا» ۳۶۰ استخوان در بدن می‌شمارد، سوپ گوشت را از ماه ششم بارداری توصیه می‌کند، و برای جذب سم نیش حشره یا خزنده گوشت تازه‌بریده را روی محل می‌گذارد. این‌ها محتوای یک متن باستانی‌اند و ما آن‌ها را توصیه نمی‌کنیم. نظریه‌ی سه دوشه هم نظریه‌ی سنتی است و در پزشکی علمی به‌عنوان علت بیماری پذیرفته نیست.
شواهد: فلز سمی در داروهای آیورودایی
پاسخ مستقیم: پژوهش JAMA ۲۰۰۸ در یک پنجم داروهای آیورودایی اینترنتی سرب، جیوه یا آرسنیک یافت.
Saper و همکاران (۲۰۰۸، JAMA) از ۲۵ تارنمای فروش داروهای آیورودایی ۲۳۰ دارو را تصادفی انتخاب و خریدند؛ ۱۹۳ مورد رسید و با طیف‌سنجی فلورسانس پرتو ایکس آزموده شد. ۲۰٫۷ درصد (بازه‌ی اطمینان ۱۵٫۲ تا ۲۷٫۱) سرب، جیوه یا آرسنیک قابل‌تشخیص داشتند: ۲۱٫۷ درصد در ساخت آمریکا و ۱۹٫۵ درصد در ساخت هند. داروهای «راسا شاسترا» که گیاه را با فلز، کانی و سنگ ترکیب می‌کنند، فراوانی بیشتر (۴۰٫۶ در برابر ۱۷٫۱ درصد) و غلظت بالاتر داشتند. همه‌ی محصولات آلوده از دست‌کم یک معیار مصرف روزانه‌ی ایمن فراتر رفتند، هرچند ۷۵ درصد آن‌ها ادعای «شیوه‌ی خوب ساخت» داشتند. این یافته‌ها فقط درباره‌ی محصولات سال ۲۰۰۵ است و درباره‌ی چاراکا نیست. اگر دارویی آیورودایی مصرف می‌کنید، با پزشک مشورت کنید.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا «چاراکا سمهیتا» متنی واقعی است؟ | بله؛ ۸ بخش و ۱۲۰ فصل، ویرایش دریدهابله |
| آیا چاراکا یک نفر بود؟ | محل بحث؛ برخی «سلسله» می‌دانند |
| آیا پزشک دربار کانیشکا بود؟ | سنت؛ تأییدپذیر نیست |
| آیا سه دوشه علت بیماری است؟ | نظریه‌ی سنتی؛ در پزشکی علمی تأیید نشده |
| آیا همه‌ی توصیه‌های متن امروز درست‌اند؟ | خیر؛ مانند ۳۶۰ استخوان و گوشت بر نیش مار |
| آیا داروهای آیورودایی ایمن‌اند؟ | ۲۰٫۷ درصد فلز سمی در نمونه‌ی ۲۰۰۵ (Saper) |
او را چطور بخوانیم؟
- چاراکا را «نام یک سنت ویرایشی و پزشکی» بخوانید: متن مستند است، ولی نویسنده‌ی واحد و تاریخ دقیق نامعلوم‌اند و بخش‌هایی را دریدهابله افزوده است.
- متن را «سند تاریخ پزشکی» بخوانید، نه راهنمای درمان؛ برخی توصیه‌ها امروز نادرست‌اند.
- داروهای آیورودایی را فقط با اطمینان از آزمون فلز سنگین و با آگاهی پزشک مصرف کنید، به‌خصوص ترکیب‌های «راسا شاسترا».
- اگر برای آرامش تمرین می‌کنید، آن را مکمل بدانید؛ برای تمرین توجه آستانه را ببینید.
برای دیدن چگونگی نظام‌یافتن همین متن‌ها در آیورودای کلاسیک، واگبهاتا و «اشتانگا هریدایا» را بخوانید.
برای چهره‌ی دینی و سنتی آیورودا که نامش بر متن‌های هم‌خانواده‌ی سوشروتا آمده، دنونتری را ببینید.
جمع‌بندی
چاراکا نام ویراستار یا سلسله‌ای است که «چاراکا سمهیتا» را پیش برد، متنی با ۸ بخش و ۱۲۰ فصل که از آتریا و آگنیوشا می‌آید. متن و ساختارش مستند و تاریخ و یگانگی نویسنده محل بحث‌اند. نظریه‌ی سه دوشه علمی تأیید نشده و برخی توصیه‌های متن امروز نادرست‌اند؛ پژوهش JAMA هم نشان داد یک پنجم داروهای آیورودایی اینترنتی فلز سمی داشتند.
منابع
- ویکی‌پدیا؛ Charaka و Charaka Samhita؛ با ارجاع به Meulenbeld، Engler، Curtin و Wujastyk.
- Saper RB و همکاران. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008.
- تصویر شاخص: طرح گرافیکی ذنیران؛ عکس معتبر و صریحاً آزادی برای استفاده نیافتیم.
طبق ویکی‌پدیا، چاراکا یکی از مهم‌ترین مشارکت‌کنندگان آیورودا و پزشکی است که «چاراکا سمهیتا» را ویراست کرد. زمان زندگی‌اش نامعلوم است: میولنبلد بازه‌ی ۱۰۰ پیش از میلاد تا ۱۵۰–۲۰۰ میلادی را برای او می‌دهد. «چاراکا» در سانسکریت یعنی «سرگردان»، و برخی پژوهشگران می‌گویند نام یک نفر نیست بلکه یک سلسله است.
طبق ویکی‌پدیا، متنی سانسکریت درباره‌ی آیورودا و یکی از دو متن بنیادین بازمانده‌ی آن (کنار سوشروتا سمهیتا). نسخه‌ی کنونی ۸ بخش (استهانه) و ۱۲۰ فصل دارد و بر پایه‌ی «آگنیوشا سمهیتا» با بازنگری چاراکا و تکمیل دریدهابله است. بخش‌هایی درباره‌ی رژیم غذایی، بهداشت، پیشگیری، آموزش پزشکی و همکاری پزشک، پرستار و بیمار دارد.
طبق ویکی‌پدیا، چاراکا بدن را دارای سه اصل می‌دانست: حرکت (وات)، دگرگونی (پیتا) و روانکاری و پایداری (کاپها). بیماری از به‌هم‌خوردن تعادل این سه می‌آید و درمان با دارو، رژیم، شیوه‌ی زندگی، ماساژ و پاک‌سازی تعادل را برمی‌گرداند. ویکی‌پدیا این‌ها را متناظر با اخلاط غربی (باد، صفرا، بلغم) می‌داند. این نظریه‌ی سنتی است و در پزشکی علمی امروز به‌عنوان علت بیماری پذیرفته نیست.
نمی‌توان یکسره گفت. Saper و همکاران (JAMA، ۲۰۰۸) ۱۹۳ داروی آیورودایی خریداری‌شده از اینترنت را آزمودند و ۲۰٫۷ درصد آن‌ها سرب، جیوه یا آرسنیک قابل‌تشخیص داشتند؛ در داروهای «راسا شاسترا» (ترکیب گیاه با فلز) ۴۰٫۶ درصد در برابر ۱۷٫۱ درصد بقیه. همه‌ی نمونه‌های آلوده از یک یا چند حد مصرف روزانه‌ی ایمن فراتر رفتند. این پژوهش برای محصولات اینترنتی ۲۰۰۵ است و هیچ‌چیز درباره‌ی متن چاراکا نمی‌گوید.
خیر. ویکی‌پدیا می‌نویسد متن ۳۶۰ استخوان در بدن می‌شمارد، سوپ گوشت را از ماه ششم بارداری توصیه می‌کند و گوشت تازه‌بریده را برای جذب سم روی نیش حشره و خزنده می‌گذارد. این‌ها محتوای یک متن باستانی‌اند و ما آن‌ها را توصیه نمی‌کنیم؛ برای هر بیماری یا مسمومیت به پزشک مراجعه کنید.
طبق ویکی‌پدیا، متن می‌گوید محتوا نخست را آتریا آموخت، آگنیوشا آن را به «آگنیوشا سمهیتا» تدوین کرد، چاراکا آن را بازنگری و «چاراکا سمهیتا» نامید و دریدهابله آن را ویراست. دریدهابله می‌گوید یک‌سوم کتاب را چون گم شده بود خودش نوشت و بخش پایانی را بازنویسی کرد. بنابراین نسخه‌ی کنونی کار چند نفر است و نمی‌توان همه‌ی آن را به یک «چاراکا» نسبت داد.
