فرانتس آنتون مسمر کیست؟ مغناطیس حیوانی، باکه و کمیسیون سلطنتی ۱۷۸۴
فهرست مطالب
فرانتس آنتون مسمر (Franz Anton Mesmer، ۱۷۳۴–۱۸۱۵) پزشک آلمانی بود که مدعی شد نیرویی طبیعی و نامرئی میان همه‌ی موجودات زنده و بی‌جان جریان دارد و آن را «مغناطیس حیوانی» نامید. نظریه‌ی او که بعدها «مسمریسم» خوانده شد، از حدود ۱۷۸۰ تا ۱۸۵۰ پیروان بسیاری یافت و زمینه‌ی پیدایش هیپنوتیزم شد؛ تا آنجا که واژه‌ی انگلیسی mesmerize هنوز به معنای «مسحور کردن» به کار می‌رود.
مسمر در وین و پاریس هم شیفتگان پرشور داشت و هم منتقدان سرسخت. در ادامه زندگی، نظریه، روش درمان، بررسی مشهور کمیسیون سلطنتی فرانسه در ۱۷۸۴ و جایگاه او در تاریخ هیپنوتیزم را مرور می‌کنیم.
زندگی و تحصیل مسمر در وین
مسمر در ۲۳ مه ۱۷۳۴ در روستای ایزنانگ در کرانه‌ی دریاچه‌ی کنستانس در منطقه‌ی شوابن آلمان به دنیا آمد. پدرش جنگلبان بود. او پس از تحصیل در دانشگاه‌های یسوعی دیلینگن و اینگولشتات، از ۱۷۵۹ در دانشگاه وین پزشکی خواند و در ۱۷۶۶ رساله‌ی دکترایش را با عنوان «درباره‌ی اثر سیارات بر بدن انسان» منتشر کرد. به گزارش ویکی‌پدیا، شواهدی که فرانک پتی گرد آورده نشان می‌دهد بخش بزرگی از این رساله از آثار دیگران، از جمله کتاب ریچارد مید، برگرفته شده بود؛ هرچند در آن زمان از رساله‌ها انتظار اصالت نمی‌رفت.
مسمر در ۱۷۶۸ با بیوه‌ای ثروتمند ازدواج کرد، در وین طبابت کرد و حامی هنر شد. او با هایدن و موتسارت دوست بود؛ گفته می‌شود اجرای اپرای یک‌پرده‌ای موتسارت نوجوان، «باستین و باستین»، در باغ او برگزار شد، هرچند زندگی‌نامه‌نویس موتسارت سندی برای آن نیافت. موتسارت بعدها در اپرای «کوزی فان توته» با شوخی به مسمر اشاره کرد.
آغاز مغناطیس حیوانی؛ از آهن‌ربا تا سیال نامرئی
در ۱۷۷۴ مسمر روی بیماری به نام فرانسیسکا اوسترلین آزمایشی انجام داد: به او ترکیبی حاوی آهن خوراند و آهن‌رباهایی را بر بخش‌های مختلف بدنش گذاشت تا به تعبیر خودش «جزر و مدی مصنوعی» در بدن او پدید آورد. بیمار گفت جریان سیالی مرموز را در بدنش حس می‌کند و نشانه‌هایش برای چند ساعت فروکش کرد. در همین سال مسمر با کشیش و ستاره‌شناس ماکسیمیلیان هل همکاری داشت.
اما مسمر نتیجه گرفت که آهن‌رباها به‌تنهایی عامل درمان نبوده‌اند و «مغناطیس حیوانی» انباشته در خود او به بیمار منتقل شده است؛ پس به‌زودی استفاده از آهن‌ربا را کنار گذاشت. در ۱۷۷۵ از او خواستند درباره‌ی جن‌گیری‌های کشیش درمانگر یوهان یوزف گاسنر نظر دهد. مسمر گفت گاسنر صادق است اما درمان‌هایش از مغناطیس حیوانی فراوان خودش ناشی می‌شود، نه نیروی مذهبی. به گفته‌ی مورخ هانری النبرگر، این رویارویی پایان کار گاسنر و آغاز «روان‌پزشکی پویا» بود.
ماجرای ماریا ترزیا پارادیس و رفتن به پاریس
رسوایی‌ای که پس از موفقیت ناقص مسمر در درمان نابینایی ماریا ترزیا پارادیس، نوازنده‌ی ۱۸ ساله، پدید آمد، او را در ۱۷۷۷ به ترک وین واداشت. در فوریه‌ی ۱۷۷۸ به پاریس رفت، در محله‌ای ثروتمندنشین ساکن شد و طبابت را از سر گرفت. پاریس به زودی دو دسته شد: کسانی که او را شیادی گریخته از وین می‌دانستند و کسانی که باور داشتند کشفی بزرگ کرده است.
مسمر کوشید تأیید رسمی آکادمی سلطنتی علوم یا انجمن سلطنتی پزشکی را به دست آورد، اما ناکام ماند. تنها پزشک سرشناسی که شاگردش شد شارل دسلون بود. در ۱۷۷۹ با تشویق دسلون رساله‌ای ۸۸ صفحه‌ای درباره‌ی «کشف مغناطیس حیوانی» نوشت و ۲۷ گزاره‌ی مشهورش را که نظریه‌اش را خلاصه می‌کرد به آن افزود.
نظریه و روش درمان مسمر
به روایت دسلون، مسمر سلامت را جریان آزاد فرایند زندگی در هزاران مجرای بدن می‌دانست و بیماری را حاصل مانع‌هایی در این جریان. برطرف کردن این مانع‌ها «بحران»هایی پدید می‌آورد که سلامت را بازمی‌گرداند و اگر طبیعت خودبه‌خود چنین نمی‌کرد، تماس با رسانای مغناطیس حیوانی لازم بود. برخی پژوهشگران امروز این ایده را با مفهوم «چی» در طب چینی مقایسه کرده‌اند.
مسمر در درمان فردی روبه‌روی بیمار می‌نشست، زانوهایش را به زانوهای او می‌چسباند، شست‌های بیمار را در دست می‌فشرد و به چشمانش خیره می‌شد. سپس دست‌هایش را از شانه‌ها تا بازوهای بیمار پایین می‌کشید (حرکت‌هایی که «پاس» نامیده شد) و انگشتانش را گاه ساعت‌ها زیر دنده‌های بیمار نگه می‌داشت. بسیاری از بیماران احساس‌های عجیب یا تشنج را تجربه می‌کردند که «بحران» درمانی شمرده می‌شد. مسمر اغلب درمان را با نواختن هارمونیکای شیشه‌ای به پایان می‌برد.
از حدود ۱۷۸۰ که شمار بیماران از توان درمان فردی بیشتر شد، مسمر درمان گروهی با «باکه» را راه انداخت؛ ظرفی بزرگ و دربسته که حدود بیست نفر دورش می‌نشستند و میله‌های آهنی خمیده‌ای از سوراخ‌های درش بیرون آمده بود تا بیماران آن‌ها را به بخش بیمار بدنشان بچسبانند؛ طنابی نیز بیماران را به هم پیوند می‌داد.
کمیسیون سلطنتی ۱۷۸۴؛ نخستین آزمون کنترل‌شده
در ۱۷۸۴ لویی شانزدهم، بی‌آن‌که مسمر خواسته باشد، کمیسیون‌هایی برای بررسی مغناطیس حیوانی تشکیل داد. در میان اعضای آن‌ها شیمی‌دان آنتوان لاووازیه، پزشک ژوزف ایگناس گیوتن، ستاره‌شناس ژان سیلون بایی و سفیر آمریکا بنجامین فرانکلین حضور داشتند. کمیسیون نه کار خود مسمر، بلکه کار شاگردش دسلون را بررسی کرد.
هدف تنها این نبود که بدانند درمان اثر دارد یا نه، بلکه این‌که آیا سیال فیزیکی تازه‌ای کشف شده است. اعضا از آزمون‌های «کور» استفاده کردند و چشم سوژه‌ها را بستند و دیدند که مسمریسم تنها وقتی اثر دارد که سوژه از آن آگاه باشد. نتیجه این بود که هیچ شاهدی برای وجود چنین سیالی نیست و هر سودی به «تخیل» نسبت داده شد. این یافته‌ها را نخستین مشاهده‌ی اثر دارونما می‌دانند. یکی از اعضا، گیاه‌شناس آنتوان لوران دو ژوسیو، با گزارش رسمی مخالفت کرد و دیدگاه جداگانه‌ای نوشت. خود دسلون نیز گفت تخیلی که به سوی تسکین رنج انسان هدایت شود، ابزاری ارزشمند برای پزشکی است.
تبعید، مرگ و شاگردان مسمر
مسمر کمی پس از این بررسی‌ها پاریس را ترک کرد و سال‌ها در فراونفلد سوییس طبابت کرد. او در ۵ مارس ۱۸۱۵ در مرسبورگ آلمان، نزدیک زادگاهش، درگذشت. نوشته‌های دیگرش از جمله «نظریه‌ی جهان و موجودات سازمان‌یافته» (۱۷۸۴) و «گزین‌گویه‌ها» (۱۷۸۵) است.
شاگرد نامدارش مارکی دو پویسگور در ۱۷۸۴ حالت آرام و خواب‌گونه‌ای را کشف کرد که «خواب‌گردی مصنوعی» نامید و پیروان بسیاری یافت. آبه فاریا در پاریس نقش انتظار و تلقین را برجسته کرد، جان الیوتسون مسمریسم را به بیمارستان‌های لندن برد و جیمز برید با کنار گذاشتن نظریه‌ی سیال، واژه‌ی «هیپنوتیزم» را رواج داد.
میراث مسمر؛ از شبه‌علم تا هیپنوتیزم
نظریه‌ی مغناطیس حیوانی امروز شبه‌علم شمرده می‌شود و هیچ شاهدی برای سیالی که مسمر توصیف کرد یافت نشده است. با این حال تاریخ‌نگاران به چند سهم غیرمستقیم او اشاره می‌کنند: توجه به اثر رابطه‌ی درمانگر و بیمار، پدیده‌هایی که بعدها در هیپنوتیزم بررسی شد، و انگیزه‌ای که بررسی کمیسیون ۱۷۸۴ برای نخستین آزمون‌های کور و شناخت اثر دارونما فراهم کرد. به گفته‌ی النبرگر، ماجرای مسمر و گاسنر سرآغاز روان‌پزشکی پویا بود؛ مسیری که سرانجام به روان‌درمانی‌های مدرن رسید.
جمع‌بندی
فرانتس آنتون مسمر پزشک آلمانی‌ای بود که با ادعای وجود «مغناطیس حیوانی»، سیالی نامرئی که با حرکت دست و تماس منتقل می‌شود، در وین و پاریس شهرت و جنجال آفرید. درمان‌های فردی و گروهی او پیرامون باکه، بیماران را به تشنج و «بحران» می‌کشاند. کمیسیون سلطنتی ۱۷۸۴ با آزمون‌های کور نشان داد اثرها از تخیل است، نه سیال؛ یافته‌ای که نخستین مشاهده‌ی اثر دارونما شمرده می‌شود. نظریه‌ی مسمر رد شد، اما شاگردانش از پویسگور تا برید راه را برای هیپنوتیزم و بررسی علمی نقش ذهن در درمان هموار کردند.
منابع
- Franz Mesmer – Wikipedia
- Animal magnetism – Wikipedia
- Royal Commission on Animal Magnetism – Wikipedia
- Hypnosis – Wikipedia
سؤالات متداول
پزشک آلمانی (۱۷۳۴–۱۸۱۵) که نظریه‌ی مغناطیس حیوانی را مطرح کرد و با درمان‌های جنجالی در وین و پاریس، زمینه‌ساز پیدایش هیپنوتیزم شد.
ادعای مسمر درباره‌ی سیالی نامرئی که در همه‌ی موجودات جریان دارد و درمانگر می‌تواند با تماس و حرکت دست آن را هدایت کند؛ هیچ شاهد علمی برای آن یافت نشده است.
ظرف بزرگ و دربسته‌ای برای درمان گروهی که حدود بیست بیمار دورش می‌نشستند و میله‌های آهنی بیرون‌آمده از آن را به بخش بیمار بدنشان می‌چسباندند.
کمیسیونی با حضور فرانکلین و لاووازیه با آزمون‌های چشم‌بسته نشان داد که سیال مغناطیسی وجود ندارد و اثرها از تخیل است؛ این را نخستین مشاهده‌ی اثر دارونما می‌دانند.
مسمریسم بر سیال مغناطیسی و نیروی درمانگر تکیه داشت؛ هیپنوتیزم که برید رواج داد، این حالت را پدیده‌ای روانی‌ـ‌فیزیولوژیک در خود سوژه می‌داند.
مسمر حامی هنر و دوست موتسارت بود؛ گفته می‌شود اپرای «باستین و باستین» در باغ او اجرا شد و موتسارت در «کوزی فان توته» به شوخی به او اشاره کرد.
