جان الیوتسون کیست؟ پزشک لندنی، مسمریسم بیمارستانی و ماجرای خواهران اوکی
فهرست مطالب
جان الیوتسون (John Elliotson، ۱۷۹۱–۱۸۶۸) پزشک انگلیسی و استاد پزشکی کالج دانشگاهی لندن بود؛ مردی که در اوج کارش یکی از برجسته‌ترین پزشکان امپراتوری بریتانیا به شمار می‌رفت و از نخستین کسانی بود که در بریتانیا گوشی پزشکی را به کار برد و ترویج کرد. اما نام او بیش از همه با مسمریسم گره خورده است: او این روش جنجالی را به درون بیمارستان دانشگاهی برد، بر سر آن جایگاه دانشگاهی‌اش را از دست داد و تا پایان عمر از آن دفاع کرد.
داستان الیوتسون فصل مهمی از تاریخ هیپنوتیزم است؛ داستان برخورد یک پزشک نامدار با نهاد پزشکی، مطبوعات پزشکی و پرسش‌هایی درباره‌ی شواهد، نمایش و اخلاق رفتار با بیمار. در ادامه زندگی، آزمایش‌ها، جدل‌ها و میراث او را مرور می‌کنیم.
زندگی و تحصیل جان الیوتسون
جان الیوتسون در ۲۹ اکتبر ۱۷۹۱ در محله‌ی ساوت‌وارک لندن به دنیا آمد. پدرش داروساز و عطار مرفهی به همین نام بود. او از ۱۸۰۵ تا ۱۸۱۰ در دانشگاه ادینبرو پزشکی خواند و همان‌جا درجه‌ی دکترای پزشکی گرفت، سپس در انگلستان تحصیل را ادامه داد و در بیمارستان‌های سنت توماس و گایز لندن آموزش بالینی دید.
الیوتسون قدی کوتاه، حدود ۱۵۲ سانتی‌متر، داشت و پس از تصادف کالسکه در ۱۸۲۸ می‌لنگید؛ با این حال سخنرانی‌هایش به سبب نظم و شور نمایشی‌شان شهرت داشت و در مطبوعات پزشکی گسترده بازتاب می‌یافت. او در اوایل دهه‌ی ۱۸۳۰ استاد اصول و عمل پزشکی در دانشگاه لندن (کالج دانشگاهی امروزی) شد و در ۱۸۳۴ پزشک بیمارستان کالج دانشگاهی شد.
پزشکی پیشرو و نوآور در زمانه خود
الیوتسون همیشه در لبه‌ی نوآوری پزشکی ایستاده بود. او از نخستین پزشکان بریتانیا بود که گوشی پزشکی را به کار برد و ترویج کرد و از نخستین کسانی بود که طب سوزنی را آزمود. در اوج کارش نخستین رئیس انجمن سلطنتی پزشکی و جراحی شد، به عضویت کالج سلطنتی پزشکان و انجمن سلطنتی درآمد و یکی از پردرآمدترین مطب‌های خصوصی لندن را داشت.
علاقه‌ی او به ذهن و مغز از جمجمه‌شناسی (فرنولوژی) آغاز شد؛ نظریه‌ای که امروز شبه‌علم شمرده می‌شود اما در آن زمان طرفداران زیادی داشت. الیوتسون در ۱۸۲۳ انجمن جمجمه‌شناسی لندن را بنیان گذاشت و نخستین رئیس آن بود. همین نگاه مادی‌گرا به ذهن، که همه‌چیز را به ساختار مغز و نیروهای فیزیکی بازمی‌گرداند، بعدها چارچوب او برای فهم مسمریسم شد.
آشنایی الیوتسون با مسمریسم
مسمریسم یا «مغناطیس حیوانی» نظریه‌ای بود که فرانتس آنتون مسمر در سده‌ی هجدهم مطرح کرد و مدعی بود سیالی نامرئی در بدن جریان دارد که می‌توان با حرکت دست آن را هدایت کرد و بیماری را درمان کرد. کمیسیون سلطنتی فرانسه در ۱۷۸۴ این نظریه را بررسی و رد کرده بود، اما تمرین آن در اروپا ادامه داشت.
کنجکاوی الیوتسون نخست با نمایش‌های ریچارد شنویکس در ۱۸۲۹ برانگیخته شد و در ۱۸۳۷ با نمایش‌های بارون دوپوته دو سِنووا در لندن دوباره جان گرفت. او که چهره‌ای سرشناس و صاحب کرسی دانشگاهی بود، تصمیم گرفت مسمریسم را در بیمارستان خود و روی بیماران واقعی بیازماید؛ تصمیمی که مسیر زندگی‌اش را دگرگون کرد.
ماجرای خواهران اوکی و آزمایش‌های واکلی
در آوریل ۱۸۳۷ دو خواهر به نام الیزابت ۱۷ ساله و جین ۱۵ ساله اوکی برای درمان صرع در بیمارستان کالج دانشگاهی بستری شدند. الیوتسون آن‌ها را سوژه‌ی آزمایش‌های مسمری کرد و در نمایش‌هایی عمومی درون بیمارستان، آنچه را «حالت‌های برتر» مسمریسم می‌نامید نشان داد؛ از جمله ادعای روشن‌بینی، دیدن با انگشتان، انتقال فکر و حس مشترک میان مسمرکننده و سوژه. به گزارش ویکی‌پدیا، او در ۱۸۳۷ در حالی که الیزابت در خلسه بود، سوزن بزرگی را از پوست گردن او گذراند، بی‌آنکه دختر درد یا حتی آگاهی از آن را نشان دهد.
الیوتسون باور پیدا کرد که الیزابت توان «روشن‌بینی پزشکی» دارد، یعنی می‌تواند درون بدن بیماران را ببیند و بیماری‌شان را تشخیص دهد؛ تا جایی که او را نیمه‌شب به بخش‌های بیمارستان می‌برد تا برای بیماران تشخیص و درمان پیشنهاد کند. در اوت ۱۸۳۸ توماس واکلی، سردبیر نشریه‌ی پزشکی «لنست»، در حضور چند شاهد آزمایش‌هایی روی دو خواهر انجام داد تا ببیند آیا آن‌ها آب «مسمری‌شده» را از آب معمولی تشخیص می‌دهند یا نه. چون نتوانستند به‌طور پیوسته چنین کنند، واکلی آن‌ها را فریبکار و مسمریسم را یکسره نادرست اعلام کرد؛ هرچند به گزارش ویکی‌پدیا این آزمایش‌ها به‌تنهایی نه فریبکاری دختران را ثابت می‌کرد و نه نادرستی همه‌ی ادعاهای مسمریسم را.
استعفا از کالج دانشگاهی لندن در ۱۸۳۸
فشار بر الیوتسون از درون دانشگاه هم بالا گرفت. رابرت لیستون، استاد جراحی بالینی همان کالج و از سریع‌ترین جراحان زمانه، به‌شدت با «آلوده کردن» بیمارستان با نمایش‌های مسمری مخالف بود. سرانجام شورای کالج در ۲۷ دسامبر ۱۸۳۸ مصوب کرد که کمیته‌ی بیمارستان برای جلوگیری از اجرای مسمریسم یا مغناطیس حیوانی در بیمارستان اقدام کند. الیوتسون پس از خواندن این مصوبه بی‌درنگ از همه‌ی سمت‌هایش استعفا داد.
واکلی پس از آن نیز سال‌ها در لنست به الیوتسون تاخت و آثاری با نام مستعار علیه او منتشر شد. از نگاه امروز، ماجرای خواهران اوکی پرسش‌های جدی اخلاقی را نیز پیش می‌کشد: دو نوجوان بیمار که برای درمان صرع بستری شده بودند، به سوژه‌ی نمایش‌های عمومی تبدیل شدند و تشخیص پزشکی بیماران دیگر به ادعاهای روشن‌بینی سپرده شد.
نشریه زوئیست و خطابه هاروی
الیوتسون پس از جدایی از بیمارستان دست از مسمریسم نکشید. او همراه ویلیام کالینز اِنگِلدو نشریه‌ی «زوئیست» را بنیان گذاشت؛ فصلنامه‌ای درباره‌ی «فیزیولوژی مغزی و مسمریسم» که از ۱۸۴۳ تا ژانویه‌ی ۱۸۵۶ بی‌وقفه منتشر شد. زوئیست گزارش‌های پزشکان و مسمرکنندگان آماتور از سراسر بریتانیا و مستعمراتش را گرد می‌آورد و بر کاربرد مسمریسم برای تسکین درد و جراحی بی‌درد، به‌ویژه قطع عضو، تأکید داشت؛ گزارش‌هایی که با کار جراحانی مانند جیمز اسدیل در هند پیوند داشت.
در ۱۸۴۶، با وجود تلاش‌های گسترده برای جلوگیری از سخنرانی‌اش، الیوتسون خطابه‌ی سالانه‌ی هاروی را در کالج سلطنتی پزشکان ایراد کرد. لنست او را «مطرود حرفه» خوانده بود. او در این خطابه یادآوری کرد که ویلیام هاروی نیز با مقاومت پزشکان روبه‌رو شده بود و از همکارانش خواست ادعاهای مسمریسم را آرام و بی‌طرفانه بررسی کنند. در ۱۸۴۹ نیز «درمانگاه مسمری لندن» را بنیان گذاشت.
سال‌های پایانی، دیکنز و تاکری
الیوتسون در محافل ادبی بسیار محترم بود. او دوست چارلز دیکنز بود و دیکنز را با مسمریسم آشنا کرد. ویلیام میکپیس تاکری رمان «پندنیس» را به او تقدیم کرد، زیرا الیوتسون در بیماری خطرناک او در ۱۸۴۹ از او مراقبت کرده بود. ویلکی کالینز نیز او را «یکی از بزرگ‌ترین فیزیولوژیست‌های انگلستان» خواند و در رمان «ماه‌سنگ» به نمونه‌ای از کتاب فیزیولوژی انسانی او استناد کرد.
اما شهرت مسمری‌اش بهای سنگینی داشت. مطب پررونقش از دست رفت و او در ۲۹ ژوئیه‌ی ۱۸۶۸ در فقر، در خانه‌ی یکی از همکاران پزشکش در لندن درگذشت.
میراث الیوتسون در تاریخ هیپنوتیزم و پزشکی
الیوتسون مسمریسم را با معیارهای امروزی اثبات نکرد و بسیاری از ادعاهایی که از آن دفاع می‌کرد، مانند روشن‌بینی و انتقال فکر، هرگز در آزمایش‌های کنترل‌شده تأیید نشد. با این حال مورخ ادبیات فرد کاپلان در ۱۹۸۲ سه سهم مهم برای او برشمرد: تأکید بر پایه‌ی فیزیکی پدیده‌های مسمری و کاربرد آن در بیماری‌های عصبی و بیدردی در جراحی؛ نخستین تلاش برای جدا کردن این فرایند از اراده‌ی آگاهانه‌ی بیمار و درمانگر، که به گفته‌ی او راه را برای توجه بعدی به ناهشیار هموار کرد؛ و فراهم کردن مشروعیت و انگیزه‌ای که جیمز برید، جراح منچستری، را به صورت‌بندی نظریه‌اش درباره‌ی نقش تلقین و خودتلقینی کشاند.
زوئیست نیز امروز سندی ارزشمند از دوره‌ای سیزده‌ساله در شکل‌گیری روان‌شناسی ویکتوریایی به شمار می‌رود، هرچند باید گزارش‌هایش را با احتیاط و جدا از لحن دفاعی‌اش خواند. بدین ترتیب الیوتسون حلقه‌ای میان مسمریسم سده‌ی هجدهم و هیپنوتیزم علمی‌تر برید است.
جمع‌بندی
جان الیوتسون پزشکی نوآور و سرشناس بود که گوشی پزشکی را در بریتانیا رواج داد، اما با بردن مسمریسم به بیمارستان کالج دانشگاهی لندن و آزمایش‌های جنجالی روی خواهران اوکی، در ۱۸۳۸ همه‌ی سمت‌هایش را از دست داد. او با نشریه‌ی زوئیست، خطابه‌ی هاروی و درمانگاه مسمری تا پایان عمر از مسمریسم دفاع کرد و در فقر درگذشت. بسیاری از ادعاهای او تأیید نشد و شیوه‌اش در رفتار با بیماران از نگاه امروز پرسش‌برانگیز است، اما تلاش‌هایش به گشوده ماندن بحث علمی درباره‌ی خلسه و بیدردی کمک کرد و زمینه را برای کار جیمز برید و پیدایش هیپنوتیزم فراهم ساخت.
منابع
- John Elliotson – Wikipedia
- The Zoist – Wikipedia
- Animal magnetism – Wikipedia
- James Braid (surgeon) – Wikipedia
سؤالات متداول
پزشک انگلیسی (۱۷۹۱–۱۸۶۸) و استاد پزشکی کالج دانشگاهی لندن که از نخستین مروجان گوشی پزشکی در بریتانیا بود و با دفاع از مسمریسم به جنجالی‌ترین پزشک زمانه‌اش تبدیل شد.
پس از نمایش‌های مسمری روی خواهران اوکی و آزمایش‌های توماس واکلی، شورای کالج در ۲۷ دسامبر ۱۸۳۸ اجرای مسمریسم در بیمارستان را ممنوع کرد و الیوتسون بی‌درنگ از همه‌ی سمت‌هایش کناره گرفت.
الیزابت و جین اوکی دو نوجوان مبتلا به صرع بودند که الیوتسون در ۱۸۳۷ و ۱۸۳۸ آن‌ها را سوژه‌ی نمایش‌های مسمری و ادعاهای روشن‌بینی کرد؛ واکلی با آزمایش آب مسمری‌شده آن‌ها را فریبکار خواند.
فصلنامه‌ای درباره‌ی مسمریسم و جمجمه‌شناسی که الیوتسون و ویلیام اِنگِلدو از ۱۸۴۳ تا ۱۸۵۶ منتشر کردند و گزارش‌های کاربرد مسمریسم در تسکین درد و جراحی را گرد می‌آورد.
به گفته‌ی مورخان، شهرت و فعالیت‌های مسمری الیوتسون انگیزه و زمینه‌ای فراهم کرد که جیمز برید نظریه‌ی خود درباره‌ی نقش تلقین را صورت‌بندی کند و واژه‌ی هیپنوتیزم را رواج دهد.
خیر؛ ادعاهایی مانند روشن‌بینی پزشکی و انتقال فکر در آزمایش‌های کنترل‌شده تأیید نشدند، هرچند گزارش‌های بیدردی در جراحی بعدها با پژوهش درباره‌ی هیپنوتیزم ادامه یافت.
