مارتین اورن کیست؟ ویژگی‌های تقاضا، طرح شبیه‌ساز و پژوهش هیپنوتیزم
فهرست مطالب
مارتین اورن (Martin T. Orne، ۱۹۲۷–۲۰۰۰) روان‌پزشک و روان‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه پنسیلوانیا بود. او بیش از هر چیز با مفهوم «ویژگی‌های تقاضا» شناخته می‌شود؛ یعنی نشانه‌هایی در موقعیت آزمایش که به شرکت‌کننده می‌گوید پژوهشگر از او چه انتظاری دارد.
اورن در کنار روش‌شناسی پژوهش، یکی از مهم‌ترین پژوهشگران هیپنوتیزم در قرن بیستم بود. او روش‌هایی ابداع کرد تا اثر واقعی هیپنوتیزم را از اثر خواسته‌های موقعیت جدا کند، درباره‌ی خطر تحریف حافظه با هیپنوتیزم هشدار داد و در چند پرونده‌ی جنایی مشهور شهادت داد.
زندگی و تحصیلات مارتین اورن
اورن در ۱۶ اکتبر ۱۹۲۷ در وین به دنیا آمد. پدرش جراح و مادرش روان‌پزشک بود. خانواده برای فرار از الحاق اتریش به آلمان نازی، در سال ۱۹۳۸ به نیویورک مهاجرت کردند. اورن در دبیرستان علوم برانکس درس خواند و سپس وارد دانشگاه هاروارد شد. او در جنگ جهانی دوم به ارتش آمریکا پیوست و پس از بازگشت، در سال ۱۹۴۸ از هاروارد فارغ‌التحصیل شد.
او در سال ۱۹۵۵ دکترای پزشکی را از دانشکده‌ی پزشکی دانشگاه تافتس گرفت، دوره‌ی دستیاری روان‌پزشکی را در مرکز سلامت روان ماساچوست گذراند و در سال ۱۹۵۸ دکترای روانشناسی را از هاروارد دریافت کرد. اورن «واحد روان‌پزشکی تجربی» را در دانشگاه پنسیلوانیا بنیان گذاشت و ۳۲ سال در این دانشگاه استاد بود. او از ۱۹۶۱ تا ۱۹۹۲ سردبیر مجله بین‌المللی هیپنوتیزم بالینی و تجربی بود.
اورن در کنار پژوهش، روان‌درمانگر هم بود. یکی از مراجعان مشهورش آن سکستون، شاعر آمریکایی، بود که از ۲۸ سالگی نزد او درمان می‌شد. اورن جلسه‌ها را ضبط می‌کرد و از سکستون می‌خواست متن آن‌ها را بنویسد تا درباره‌ی خودش تأمل کند؛ او سکستون را به سرودن شعر هم تشویق کرد. پس از خودکشی سکستون در ۱۹۷۴، اورن نوارها را در اختیار زندگی‌نامه‌نویس او گذاشت. این تصمیم، با وجود رضایت سکستون پیش از مرگ و رضایت دخترش، بحث‌برانگیز شد و برخی آن را خلاف رازداری حرفه‌ای دانستند.
همسرش امیلی کاروتا اورن، روان‌شناس، در بسیاری از پژوهش‌ها همکار او بود. اورن در ۱۱ فوریه ۲۰۰۰ بر اثر سرطان در پائولی، پنسیلوانیا درگذشت.
ویژگی‌های تقاضا چیست؟
اورن در سال ۱۹۶۲ در مجله‌ی American Psychologist مقاله‌ای با عنوان «درباره‌ی روانشناسی اجتماعی آزمایش روان‌شناختی» منتشر کرد که یکی از پرارجاع‌ترین مقاله‌های روش‌شناسی در روانشناسی است. او نشان داد که شرکت‌کنندگان در آزمایش، منفعل نیستند؛ آن‌ها تلاش می‌کنند بفهمند هدف پژوهش چیست و معمولاً می‌خواهند «شرکت‌کننده‌ی خوبی» باشند و به پیشرفت علم کمک کنند.
اورن مجموعه‌ی نشانه‌هایی را که فرضیه‌ی پژوهش را به شرکت‌کننده منتقل می‌کند، از شایعه‌های دانشجویان درباره‌ی آزمایش تا دستورالعمل‌ها و رفتار پژوهشگر، «ویژگی‌های تقاضا» نامید. این نشانه‌ها می‌توانند رفتار شرکت‌کننده را تغییر دهند و نتیجه‌ی آزمایش را مخدوش کنند. امروز گاهی تمایل شرکت‌کننده به رفتار مطابق انتظار پژوهشگر را «اثر اورن» هم می‌نامند. اورن برای مهار این اثر روش‌هایی مانند پرسش‌گری پس از آزمایش و «شبه‌کنترل‌ها» را پیشنهاد کرد و در سال ۱۹۶۹ در فصلی از کتاب «مصنوعات در پژوهش رفتاری» آن‌ها را شرح داد.
این مفهوم برای پژوهش هیپنوتیزم اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا موقعیت هیپنوتیزم پر از انتظارهای فرهنگی است. افراد پیش از ورود به آزمایش تصوری از «رفتار یک فرد هیپنوتیزم‌شده» دارند و ممکن است ناخواسته مطابق همان تصور رفتار کنند.
طرح «هیپنوتیزم‌شده در برابر شبیه‌ساز»
اورن در سال ۱۹۵۹ در مقاله‌ی «ماهیت هیپنوتیزم: مصنوع و جوهر» پرسید کدام رفتارهای هیپنوتیزمی واقعاً ویژه‌ی هیپنوتیزم‌اند و کدام فقط پاسخ به خواسته‌های موقعیت. برای پاسخ، او روشی به نام «طرح شبیه‌ساز» ابداع کرد. در این روش، افراد کم‌هیپنوتیزم‌پذیر آموزش می‌بینند که وانمود کنند هیپنوتیزم شده‌اند و در کنار افراد بسیار هیپنوتیزم‌پذیر که واقعاً هیپنوتیزم می‌شوند، آزمایش می‌شوند؛ آزمونگر نمی‌داند هر فرد در کدام گروه است.
اگر رفتاری در هر دو گروه به یک اندازه دیده شود، نمی‌توان آن را نشانه‌ی ویژه‌ی هیپنوتیزم دانست. این روش به ابزاری مهم در پژوهش هیپنوتیزم تبدیل شد و نشان داد که بسیاری از رفتارهای چشمگیر هیپنوتیزمی را افراد غیرهیپنوتیزمی هم می‌توانند انجام دهند.
اورن همچنین پدیده‌ای را توصیف کرد که آن را «منطق خلسه» نامید: تمایل افراد هیپنوتیزم‌شده به پذیرفتن هم‌زمان ادراک‌ها یا افکار متناقض بدون آنکه تناقض آزارشان دهد؛ مثلاً دیدن هم‌زمان یک فرد واقعی و توهم همان فرد. اورن این را از تفاوت‌های احتمالی میان افراد هیپنوتیزم‌شده و شبیه‌سازها می‌دانست، هرچند پژوهش‌های بعدی درباره‌ی میزان ویژه بودن آن یکسان نبودند.
آیا هیپنوتیزم می‌تواند کسی را به رفتار ضداجتماعی وادار کند؟
یکی از پرسش‌های قدیمی درباره‌ی هیپنوتیزم این است که آیا می‌توان با آن کسی را به کاری خطرناک یا خلاف اخلاق وادار کرد. اورن و فردریک ایوانز در سال ۱۹۶۵ در مقاله‌ای در Journal of Personality and Social Psychology آزمایش‌های قدیمی‌تری را تکرار کردند که در آن‌ها افراد هیپنوتیزم‌شده مثلاً به سمت مار سمی دست دراز کرده یا اسید به سمت دستیار پژوهش پاشیده بودند.
تفاوت این بود که اورن و ایوانز گروه شبیه‌ساز و گروه کنترل هم داشتند. نتیجه نشان داد که افراد غیرهیپنوتیزمی هم این کارها را انجام می‌دادند، زیرا همه به این باور بودند که در یک آزمایش علمی خطر واقعی متوجه آن‌ها نیست. اورن نتیجه گرفت که این تصور عامه که هیپنوتیزم کنترل ویژه‌ای بر فرد ایجاد می‌کند و او را به کارهای ناپسند وادار می‌کند، باید رد شود.
به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، بخشی از بودجه‌ی پژوهش‌های اورن در این زمینه از طریق پروژه‌ی MKUltra سازمان سیا تأمین شد، بی‌آنکه جهت خاصی برای پژوهش تعیین شود. اورن معتقد بود ساختن «نامزد منچوری»، یعنی فردی که با هیپنوتیزم برای انجام جنایت برنامه‌ریزی شود، خیال‌پردازی است.
هیپنوتیزم، حافظه و دادگاه
بخش بزرگی از کار اورن به تحریف حافظه در هیپنوتیزم اختصاص داشت. او نشان داد که هیپنوتیزم می‌تواند افراد را به یادآوری جزئیات نادرست با اطمینان زیاد بکشاند؛ اطمینانی که در دادگاه بسیار گمراه‌کننده است. اورن و همکارانش در پژوهش‌هایی در دهه‌ی ۱۹۹۰ بررسی کردند که حتی افراد کم‌هیپنوتیزم‌پذیر هم از این خطر در امان نیستند.
اورن در چند پرونده‌ی مشهور شهادت داد. در سال ۱۹۷۹ در پرونده‌ی کنت بیانکی، که ادعا می‌کرد اختلال چندشخصیتی دارد، اورن با آزمون‌هایی نشان داد که او در حال تظاهر است؛ از جمله بیانکی با وکیلی خیالی که اورن تلقین کرده بود گفت‌وگو کرد و رفتارش با الگوی افراد واقعاً هیپنوتیزم‌شده هم‌خوانی نداشت. بیانکی در اکتبر ۱۹۷۹ به جرمش اعتراف کرد. اورن در سال ۱۹۷۶ نیز در دادگاه پتی هرست شاهد دفاع بود.
به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، دیوان عالی آمریکا در بیش از ۳۰ پرونده به آثار اورن استناد کرده و دستورالعمل‌هایی برای محدود کردن استفاده از شهادت پس از هیپنوتیزم در پرونده‌های جنایی پذیرفته شد. این میراث نشان می‌دهد که پژوهش آزمایشگاهی او چه اثر عملی بزرگی داشت.
جمع‌بندی
مارتین اورن روش‌شناسی پژوهش هیپنوتیزم و روانشناسی را عمیقاً تغییر داد. مفهوم ویژگی‌های تقاضا نشان داد که شرکت‌کنندگان در آزمایش فعالانه به انتظارهای پژوهشگر پاسخ می‌دهند و طرح شبیه‌ساز ابزاری فراهم کرد تا اثر واقعی هیپنوتیزم از اثر موقعیت جدا شود.
پژوهش‌های او درباره‌ی رفتار ضداجتماعی و حافظه، دو باور رایج را به چالش کشید: اینکه هیپنوتیزم می‌تواند کسی را به جنایت وادار کند و اینکه می‌تواند خاطره‌های دقیق را بازیابی کند. اورن نشان داد که هیچ‌کدام پشتوانه‌ی علمی ندارند.
منابع
- Martin Orne – Wikipedia
- Orne, M. T. (1962). On the social psychology of the psychological experiment: With particular reference to demand characteristics and their implications. American Psychologist
- Orne, M. T. (1959). The nature of hypnosis: Artifact and essence. Journal of Abnormal and Social Psychology
- Orne, M. T. & Evans, F. J. (1965). Social control in the psychological experiment: Antisocial behavior and hypnosis. Journal of Personality and Social Psychology
- Orne, E. C. et al. (1996). Memory liabilities associated with hypnosis: Does low hypnotizability confer immunity? International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis
سؤالات متداول
مارتین اورن (۱۹۲۷–۲۰۰۰) روان‌پزشک و روان‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه پنسیلوانیا بود که با مفهوم ویژگی‌های تقاضا و پژوهش‌های علمی هیپنوتیزم شناخته می‌شود.
نشانه‌هایی در موقعیت آزمایش، مانند دستورالعمل‌ها یا رفتار پژوهشگر، که هدف پژوهش را به شرکت‌کننده نشان می‌دهد و ممکن است باعث شود او مطابق انتظار پژوهشگر رفتار کند.
روشی که اورن ابداع کرد: افراد کم‌هیپنوتیزم‌پذیر وانمود می‌کنند هیپنوتیزم شده‌اند و در کنار افراد واقعاً هیپنوتیزم‌شده آزمایش می‌شوند تا معلوم شود کدام رفتارها واقعاً ویژه‌ی هیپنوتیزم است.
اصطلاحی که اورن برای تمایل افراد هیپنوتیزم‌شده به پذیرش هم‌زمان ادراک‌های متناقض، بدون ناراحتی از تناقض، به کار برد.
پژوهش اورن و ایوانز در ۱۹۶۵ نشان داد افراد غیرهیپنوتیزمی هم در آزمایش همان رفتارهای به‌ظاهر خطرناک را انجام می‌دهند؛ اورن نتیجه گرفت که هیپنوتیزم کنترل ویژه‌ای برای وادار کردن افراد به کارهای ناپسند ایجاد نمی‌کند.
اورن در سال ۱۹۷۹ با آزمون‌هایی نشان داد که بیانکی در ادعای اختلال چندشخصیتی و هیپنوتیزم شدن تظاهر می‌کند؛ بیانکی بعداً به جرمش اعتراف کرد.
