خلاصه کتاب پووا در بودیسم تبتی؛ انتقال آگاهی در لحظه مرگ، بخش‌به‌بخش

پاسخ کوتاه: کتاب «پووا در بودیسم تبتی: چگونه آگاهی را در لحظه‌ی مرگ انتقال دهیم» راهنمای عملی دو استاد مکتب نیینگما است برای تمرین پووا؛ یعنی انتقال آگاهی در لحظه‌ی مرگ. چاپ Inner Traditions ۲۴۰ صفحه دارد، در ۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده و هم برای تمرین‌کننده نوشته شده و هم برای کسی که کنار فرد در حال مرگ می‌ماند. بخشی از کتاب به مقدمات روزانه و گنجاندن پووا در مدیتیشن معمول می‌پردازد. این صفحه خلاصه‌ی کتاب است، نه متن سادهنا و نه جایگزین معلم یا مراقبت پزشکی.

در این خلاصه کتاب پووا، اول مشخصات کتاب و نویسندگان را می‌بینیم، بعد می‌گوییم پووا در سنت تبتی یعنی چه، سپس فهرست رسمی را بخش‌به‌بخش مرور می‌کنیم؛ از فصل «شناختن طبیعت راستین» که متنش در معرفی ناشر آمده، تا سادهنای لونگچن نینگتیک، پرسش‌وپاسخ و مراحل باردوی مردن. در پایان هم احتیاط‌هایی می‌آید که برای موضوع مرگ لازم است.

کتاب پووا در بودیسم تبتی درباره‌ی چیست؟

موضوع کتاب این است که چطور می‌توان لحظه‌ی مرگ را، به روایت سنت وجرایانه‌ی تبت، به گذری آگاهانه به‌سوی بیداری تبدیل کرد؛ نه فقط برای خودِ تمرین‌کننده، بلکه برای همراهی مهربانانه با کسی که در آخرین مرحله‌ی زندگی است.

عنوان اصلی کتاب The Tibetan Buddhist Practice of Phowa: How to Transfer Consciousness at the Time of Death است. ناشر Inner Traditions است، قطع کتاب حدود ۱۵ در ۲۳ سانتی‌متر، ۲۴۰ صفحه، ۴۸ تصویر سیاه‌وسفید، و شابک 9798888504581. تاریخ فروش ۶ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام شده است (صفحه‌ی کتاب در Inner Traditions؛ همین مشخصات در صفحه‌ی مرکز پادماسامباوا و در فهرست سایمون اند شوستر هم آمده است).

به نوشته‌ی ناشر، آموزش‌ها از دودمان پیوسته‌ی استادان نیینگما گرفته شده و پنج نوع اصلی پووا را، از جمله روش‌های ژوگچن و لونگچن نینگتیک، گام‌به‌گام شرح می‌دهد. تأکید کتاب بر جدایی‌ناپذیری بدن، گفتار و ذهن است و بر نقش کارما و باردوها در سفر زندگی و مرگ. ابزارهای اصلی‌ای که معرفی ناشر نام می‌برد تجسم، تکرار مانترا و تکنیک‌های بدن لطیف (کانال‌ها و بادهای درونی) است. پووا در این کتاب فقط تمرین لحظه‌ی پایان نیست؛ مقدمات روزانه برای پرورش ارادت و «ذهن بودا» و راهنمایی برای گنجاندن پووا در مدیتیشن و مراقبه‌ی معمول هم آمده است.

عنوان اصلی	The Tibetan Buddhist Practice of Phowa
نویسندگان	کنچن پالدن شراب رینپوچه و کنپو تسه‌وانگ دونگیال رینپوچه
ناشر و سال	Inner Traditions، ۶ اکتبر ۲۰۲۶
حجم	۲۴۰ صفحه، ۴۸ تصویر سیاه‌وسفید
شابک	9798888504581
موضوع	پووا، انتقال آگاهی در لحظه‌ی مرگ، باردو، مراقبت معنوی از محتضر

نویسندگان کتاب چه کسانی هستند؟

نویسندگان دو برادرند: کنچن پالدن شراب رینپوچه (۱۹۳۸ تا ۲۰۱۰)، که ناشر او را لامای برجسته و استاد ژوگچن در مکتب نیینگما معرفی می‌کند، و کنپو تسه‌وانگ دونگیال رینپوچه، محقق و استاد شناخته‌شده‌ی وجرایانه که برای آموزش سفر می‌کند.

این دو مرکز بودایی پادماسامباوا را در شمال ایالت نیویورک بنیان گذاشتند؛ مرکزی که امروز شعبه‌هایی در جاهای دیگر هم دارد. از کتاب‌های پیشینشان ناشر دو عنوان را صریح نام می‌برد: «شش باردوی کتاب مردگان تبتی» و «یوگای رؤیای ژوگچن». خلاصه‌ی همین کتاب دوم، با املای «دزوگچن»، از قبل در ذنیران هست: کتاب یوگای رؤیای دزوگچن. برای زمینه‌ی گسترده‌تر یوگای رؤیا در سنت بودایی تبت هم می‌توان کتاب یوگای رویای بودایی را دید که نویسنده‌اش نامخای نوربو است، نه این دو برادر.

سال‌ها قبل‌تر، همین نویسندگان جلد دومی به نام Essential Journey of Life and Death, Volume 2: Using Dream Yoga and Phowa as the Path (۲۰۱۲) منتشر کرده بودند که متن کامل سادهنای «پووای لونگچن نینگتیک: بودا شدن بدون مدیتیشن» را هم در خود داشت. کتاب ۲۰۲۶ را نباید با آن جلد یکی گرفت؛ این یکی کتابی جدا و جدید از همان دودمان و همان موضوع است که Inner Traditions آن را به‌عنوان راهنمای عملی پووا و مراقبت معنوی منتشر کرده است.

پووا چیست و این کتاب آن را چطور معنا می‌کند؟

پووا (تبتی: འཕོ་བ་، نویسه‌گردانی ویلی: ‘pho ba) در سنت تبتی به انتقال آگاهی در لحظه‌ی مرگ گفته می‌شود. مدخل پووا در ویکی‌پدیای انگلیسی آن را انتقال جریان ذهن، تمرین مردن آگاهانه، یا «بیداری بدون مدیتیشن» هم معنا می‌کند و می‌گوید این تمرین هم در «شش یوگای ناروپا» آمده و هم در دودمان‌ها و نظام‌های دیگری از بودیسم تبتی.

به روایت همان مدخل، در باور وجرایانه پووا می‌تواند آگاهی را در لحظه‌ی مرگ به‌سوی یک قلمرو بودا ببرد و بخشی از تجربه‌های معمول پس از مرگ را دور بزند؛ همچنین متخصصانی هستند که این آیین را پس از مرگ، به‌نیابت از درگذشته، انجام می‌دهند. در ژوگچن، یکی از معناهای پووا مراقبه بر کمال بزرگ است؛ در این نگاه، چیزی برای انتقال و جایی برای انتقال باقی نمی‌ماند. این‌ها توضیح سنت است، نه یافته‌ی آزمایشگاهی، و باید آن‌ها را از ادعاهای خود کتاب جدا خواند.

نویسندگان این کتاب پووا را در کنار تومو، یوگای رؤیا و تمرین باردو، از تمرین‌های «با نقطه‌ی تمرکز» می‌دانند؛ در حالی که مراقبه‌ی ژوگچن را آرمیدن در لحظه‌ی حال، بدون نقطه‌ی تمرکز، معرفی می‌کنند. تومو همان آتش درونی یوگای تبتی است که در ذنیران جداگانه آمده: تنفس تومو. اگر با بحث تجربه‌ی نزدیک به مرگ هم آشنا هستید، باید مرز را نگه داشت: تجربه نزدیک به مرگ گزارش و پژوهش پدیده‌ای پس از ایست قلبی یا خطر مرگ است؛ پووا یک تمرین دینی با معلم، سادهنا و مقدمات است، نه معادل علمی آن پدیده.

ساختار کتاب

فهرست رسمی ناشر این ترتیب را دارد: سپاسگزاری؛ مقدمه‌ی ویراستاران درباره‌ی آموزش‌های مرگ و مردن؛ پیش‌گفتار؛ شناختن طبیعت راستین؛ چه، کجا، کی، چگونه و چیستی پووا؛ مقدمات پووا؛ پنج نوع پووا؛ تمرین در لحظه‌ی مرگ؛ پانزده نکته‌ی تمرین پووا؛ شرح سادهنای پووای لونگچن نینگتیک؛ عمیق‌تر کردن فهم؛ سادهنای پووای لونگچن نینگتیک با عنوان «بودا شدن بدون مدیتیشن»؛ اهدای خیر؛ «داکا یشه‌دو، مراقبه بر حکمت مطلق: سوترای لحظه‌ی مرگ»؛ پرسش و پاسخ؛ مراحل باردوی مردن؛ سپس واژه‌نامه، نمایه، درباره‌ی نویسندگان، فهرست کتاب‌های دو رینپوچه و معرفی مرکز پادماسامباوا.

از میان این بخش‌ها، متن کامل فصل «شناختن طبیعت راستین» به‌عنوان نمونه در صفحه‌ی ناشر آمده است. بقیه‌ی مرور زیر بر اساس همین فهرست، معرفی ناشر، و نکات کاربردی‌ای است که از کتاب نقل شده؛ جزئیات مناسک و مانتراها را عمداً بازنویسی نمی‌کنیم.

مرور بخش‌به‌بخش کتاب پووا

کتاب بعد از سپاسگزاری و دو متن آغازین، وارد آموزش اصلی می‌شود. در این مرور، همان ترتیب فهرست را نگه می‌داریم و هر بخش را تا جایی که منبع اجازه می‌دهد باز می‌کنیم.

سپاسگزاری، مقدمه‌ی ویراستاران و پیش‌گفتار

کتاب با سپاسگزاری شروع می‌شود و بعد به «مقدمه‌ی ویراستاران درباره‌ی آموزش‌های مرگ و مردن» می‌رسد. از روی عنوان پیدا است که ویراستاران، پیش از ورود نویسندگان به تمرین، زمینه‌ی آموزش مرگ و مردن را می‌چینند؛ متن این مقدمه در معرفی ناشر نیامده و نباید محتوای آن را حدس زد. پیش‌گفتار هم جایگاه سنتی خود را دارد: ورود نویسندگان به موضوع، پیش از فصل نخست.

فصل «شناختن طبیعت راستین»

این فصل، که ناشر متنش را به‌عنوان نمونه منتشر کرده، شالوده‌ی کل کتاب را می‌گذارد: چرا پووا اصلاً ممکن است، و این تمرین در کدام نقشه‌ی بزرگ‌تر وجرایانه جا می‌گیرد.

نویسندگان از بودا شاکیامونی شروع می‌کنند و می‌گویند از آموزش‌های هینه‌یانه تا ژوگچن، بودا همه چیز را موهوم دانسته؛ مثل جادو، رؤیا، ابر، پژواک و برق. به گفته‌ی آن‌ها، این مثال‌ها برای این است که چنگ زدن کم شود و ذهن دوگانه‌بینِ منجمد آب شود تا آدم به طبیعت راستین خودش برگردد.

سپس دو مرحله‌ی کلی «یوگای ایزد» را شرح می‌دهند. مرحله‌ی آفرینش: یک یا چند ایزد تجسم می‌شود؛ نویسندگان تأکید می‌کنند که این ایزدها چیزی جز کیفیت‌های درونی حکمت خود فرد نیستند. بعد مانترای همان ایزد تکرار می‌شود. مرحله‌ی تکمیل یا انحلال: تجسم حل می‌شود، به‌صورت نور حکمت به درون بازمی‌گردد، و ذهن در گستردگی آرام می‌گیرد. به نوشته‌ی آن‌ها، تجسم بدن و گفتار حکمت را روشن می‌کند و مرحله‌ی تکمیل مستقیماً به ذهن حکمت وصل می‌شود. «این‌ها بنیاد همه‌ی تمرین‌های وجرایانه‌اند، از جمله تمرین پووا.»

در همین فصل، نویسندگان می‌گویند وقتی طبیعت راستین پیدا می‌شود، الگوهای دوگانه و تردید دیگر مزاحم نیستند. طبیعت راستین را عشق، شفقت، هوش و حکمت می‌نامند و «تمرین» را بیرون آوردن همین کیفیت‌های درونی قلب می‌دانند، نه افزودن چیزی از بیرون. منشأ تجسم را آگاهی حکمتِ «خودزاد» می‌دانند که فراتر از تصور، عادت، قاعده و دستورالعمل است و در مرکز قلب جای دارد.

درباره‌ی مانترا هم تصویر روشنی می‌دهند: تکرار مانترا را حرارت عشق و شفقت و حکمتی می‌دانند که یخ دوگانگی را آب می‌کند. می‌گویند این صدا از یک نقطه‌ی موضعی در بدن شروع نمی‌شود، بلکه در کانال‌ها، بادها و کل فضای درونی، و حتی در کل جهان، موج می‌زند. در پایان این مرور کلی، صریح می‌نویسند که این کتاب به‌ویژه بر تمرین‌های مرحله‌ی تکمیل پووا «با ویژگی» (با نقطه‌ی تمرکز) تأکید دارد. هدف همه‌ی این تکنیک‌ها را رها کردن تصورات دوگانه و انرژی باد به کانال مرکزی، یا به آگاهی حکمت، می‌دانند. تومو، بدن واهی، نور روشن، یوگای رؤیا، پووا و باردو را در این نگاه تمرین‌هایی با یک ماهیت می‌شمارند: شادی‌ـ‌وضوح‌ـ‌تهی‌بودگی بزرگ ذهن.

فصل با نقل قولی از تنتره‌ی هِوَجره تمام می‌شود: حکمت اصلی درست در همین بدن جای دارد، از تصور و آلودگی آزاد است، و با این‌که در «بدن وجرا» ساکن است، بدن آن را به دنیا نیاورده است. بدن مرکب است و هر چیز مرکب رو به کاستی می‌رود؛ اما طبیعت ازلی وضوح‌ـ‌تهی‌بودگی‌ـ‌شادی، به گفته‌ی نویسندگان، مرکب نیست و برای همین «خودزاد» و «ذاتاً موجود» خوانده می‌شود. همه‌ی این‌ها ادعای سنت و نویسندگان است، نه چیزی که در آزمایش مستقل سنجیده شده باشد.

«چه، کجا، کی، چگونه و چیستی پووا» و مقدمات

بعد از شالوده‌ی فلسفی، کتاب به پرسشی کاربردی می‌رسد: پووا چیست، کجا و کی انجام می‌شود و چگونه. عنوان این بخش نشان می‌دهد نویسندگان می‌خواهند تعریف، مکان، زمان، روش و ماهیت تمرین را روشن کنند. معرفی ناشر همین‌جا به دو نکته‌ی مهم وصل می‌شود: پووا فقط برای لحظه‌ی پایان نیست و باید مقدمات روزانه برای پرورش ارادت و ذهن بودا را هم داشت؛ و پووا را می‌توان در مراقبه‌ی معمول هم گنجاند.

فصل «مقدمات پووا» دقیقاً جای همین آمادگی است. بدون متن کامل فصل نمی‌توان فهرست دقیق تمرین‌های مقدماتی را از قول کتاب نوشت؛ اما از معرفی ناشر معلوم است که بحث بر سر پروراندن ارادت، ذهن بودا، و آماده کردن بدن و ذهن پیش از ورود به انواع پووا و تمرین لحظه‌ی مرگ است. این ترتیب با منطق وجرایانه هم می‌خواند: اول زمین، بعد تکنیک.

پنج نوع پووا

یکی از فصل‌های محوری کتاب «پنج نوع پووا» است. ناشر می‌گوید نویسندگان پنج نوع اصلی را گام‌به‌گام شرح داده‌اند و از میان آن‌ها صریحاً روش‌های ژوگچن و لونگچن نینگتیک را نام می‌برد. خودِ فهرست پنج‌تایی در متن معرفی نیامده است. در سنت‌های مختلف بودیسم تبتی طبقه‌بندی‌های گوناگونی برای پووا هست؛ نسبت دادن یک فهرست خاص از منابع دیگر به این کتاب درست نیست. آنچه با اطمینان می‌توان گفت این است که کتاب یک فصل مستقل را به انواع پووا اختصاص داده و دو روش ژوگچن و لونگچن نینگتیک در آن برجسته‌اند.

تمرین در لحظه‌ی مرگ و پانزده نکته‌ی تمرین

فصل «تمرین در لحظه‌ی مرگ» همان جایی است که کتاب از بحث مقدماتی به خودِ گذر می‌رسد. ناشر می‌گوید نویسندگان برای خانواده‌ها و مراقبان توصیه دارند: ساختن محیطی آرام، شناختن نشانه‌های نزدیک شدن مرگ، و به کار بستن تمرین‌های آیینی و مراقبه‌ای برای همراهی، پیش از مرگ، هنگام مرگ و پس از آن. این توصیه‌ها را باید در کنار مراقبت پزشکی و پرستاری خواند، نه به‌جای آن.

بلافاصله بعد، فصل «پانزده نکته‌ی تمرین پووا» می‌آید؛ یکی از بخش‌هایی که در معرفی‌های کاربردی کتاب صریحاً برجسته شده است. عنوان نشان می‌دهد نویسندگان نکات را شماره‌گذاری کرده‌اند تا تمرین‌کننده یا مراقب بتواند آن‌ها را مرور کند. متن این پانزده نکته در منابع آزاد نیست و در این خلاصه بازسازی نمی‌شود.

شرح و متن سادهنای لونگچن نینگتیک

چند بخش پیاپی کتاب به سادهنای پووای لونگچن نینگتیک برمی‌گردد: اول شرح متن تمرین، بعد «عمیق‌تر کردن فهم»، سپس خودِ سادهنا با عنوان «بودا شدن بدون مدیتیشن»، و در پایان «اهدای خیر». لونگچن نینگتیک یکی از چرخه‌های اصلی آموزش نیینگما است. عنوان «بودا شدن بدون مدیتیشن» با تعبیر سنتی پووا به‌عنوان «بیداری بدون مدیتیشن» همخوان است؛ یعنی در این نگاه، اگر تمرین درست و در زمان درست انجام شود، حتی کسی که در زندگی فرصت مراقبه‌ی زیاد نداشته، در لحظه‌ی مرگ راهی مستقیم پیش رو دارد. این ادعای سنت است و نباید آن را تضمین ترجمه کرد.

قرار گرفتن «اهدای خیر» درست بعد از متن سادهنا هم در کتاب‌های تمرین تبتی رایج است: نتیجه‌ی تمرین به دیگران تقدیم می‌شود. «عمیق‌تر کردن فهم» هم، از روی عنوان، جایی است برای دقیق‌تر شدن در همان سادهنا، نه ورود به موضوعی تازه.

سوترای لحظه‌ی مرگ، پرسش و پاسخ، و مراحل باردوی مردن

کتاب پس از سادهنا، متنی به نام «داکا یشه‌دو، مراقبه بر حکمت مطلق: سوترای لحظه‌ی مرگ» می‌آورد. بودن این سوترا در فهرست یعنی نویسندگان می‌خواسته‌اند آموزش پووا را به یک متن کهن درباره‌ی لحظه‌ی مرگ هم وصل کنند، نه این‌که کتاب فقط شرح استادان معاصر باشد. جزئیات ترجمه و بندهای سوترا در معرفی ناشر نیست.

فصل «پرسش و پاسخ» از بخش‌های کاربردی کتاب است؛ جایی برای تردیدها و پرسش‌های معمول تمرین‌کننده یا مراقب. بعد از آن، «مراحل باردوی مردن» می‌آید. باردو در این سنت به فاصله‌های میانی زندگی، مردن و پس از مرگ گفته می‌شود. نویسندگان، به گفته‌ی ناشر، نقش کارما و باردوها را در شکل دادن سفر زندگی و مرگ برجسته می‌کنند. این فصل را باید در کنار برداشت‌های عمومی از نیروانا و دارما خواند، با این فرق که اینجا بحث مشخصاً مراحل مردن در نگاه نیینگما است، نه اصطلاحات عام بودایی.

واژه‌نامه، نمایه و پیوست‌های پایانی

پایان کتاب ابزار رجوع است: واژه‌نامه، نمایه، درباره‌ی نویسندگان، فهرست آثار دو رینپوچه، و معرفی مرکز پادماسامباوا. برای خواننده‌ای که با اصطلاحات تبتی مثل سادهنا، باردو، لونگچن نینگتیک یا کانال و باد آشنا نیست، واژه‌نامه بخش مهمی از همین کتاب ۲۴۰ صفحه‌ای است، نه زائده‌ای تزئینی.

پیام‌ها و نکات کاربردی کتاب

اگر بخواهیم پیام کتاب را در چند جمله جمع کنیم، به گفته‌ی نویسندگان و ناشر این‌ها برجسته‌ترند: مرگ می‌تواند فرصتی برای بیداری باشد، نه فقط خاموشی؛ پووا هم تمرین روزانه می‌خواهد و هم آمادگی برای لحظه‌ی پایان؛ بدن، گفتار و ذهن از هم جدا نیستند؛ کارما و باردوها مسیر را شکل می‌دهند؛ و خانواده و مراقب هم نقش دارند، با محیط آرام، شناخت نشانه‌های نزدیک شدن مرگ، و همراهی پیش، هنگام و پس از مرگ.

برای کسی که از فرد در حال مرگ مراقبت می‌کند، کتاب صریحاً مخاطب جداگانه‌ای در نظر گرفته است. این را نباید با راهنمای سوگ روان‌شناختی یکی کرد؛ آن بحث جای خودش را دارد، از جمله در صفحه‌ی سوگ. این‌جا سخن از چارچوب دینی نیینگما است: حضور، محیط، آیین و مراقبه، در کنار مراقبت معمول.

احتیاط‌ها و محدودیت‌های این خلاصه

این صفحه آموزش اجرای پووا نیست. متن سادهنا، مانتراها، تجسم دقیق و نکات پانزده‌گانه در این‌جا نیامده، و نباید از روی یک خلاصه، تمرین انتقال آگاهی را روی خود یا کسی که در حال مرگ است پیاده کرد. در سنت بودایی تبت، پووا معمولاً از معلم واجد شرایط آموخته می‌شود. لاما توبتن یشه، در آموزشی جدا از این کتاب، هشدار داده است که زمان انتقال آگاهی را باید درست انتخاب کرد؛ انجام آن در زمان نادرست در این سنت معادل خودکشی دانسته می‌شود. این هشدار را این‌جا می‌آوریم چون موضوع، مرگ و بدن است، نه برای نسبت دادنش به نویسندگان این کتاب.

مراقبت پزشکی، تسکینی و پرستاری از فرد در حال مرگ مقدم است. توصیه‌های کتاب درباره‌ی محیط آرام و همراهی معنوی جایگزین دارو، اکسیژن، تصمیم‌های درمانی یا حمایت روانی حرفه‌ای نمی‌شود. ادعاهای سنت درباره‌ی قلمرو بودا، باردو، یا «بودا شدن بدون مدیتیشن» باور دینی است و در این مقاله به‌عنوان سخن نویسندگان و سنت نقل شده، نه به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده. خودِ کتاب هم تازه در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده و این خلاصه بر معرفی ناشر، فهرست رسمی، نمونه‌ی فصل اول و زندگی‌نامه‌ی اعلام‌شده‌ی نویسندگان استوار است، نه بر مرور خط‌به‌خط همه‌ی ۲۴۰ صفحه.

جمع‌بندی

کتاب پووا در بودیسم تبتی، نوشته‌ی کنچن پالدن شراب رینپوچه و کنپو تسه‌وانگ دونگیال رینپوچه، راهنمایی ۲۴۰ صفحه‌ای از دودمان نیینگما است برای تبدیل مرگ به گذری آگاهانه. فصل اول دو مرحله‌ی آفرینش و تکمیل را شرح می‌دهد؛ بعد کتاب به تعریف و مقدمات، پنج نوع پووا، تمرین لحظه‌ی مرگ، پانزده نکته، سادهنای لونگچن نینگتیک، سوترای لحظه‌ی مرگ، پرسش‌وپاسخ و مراحل باردوی مردن می‌رسد و برای مراقبان هم توصیه‌هایی جدا دارد. خواندنش برای شناخت این سنت مفید است؛ اجرا کردن تمرین‌هایش از روی خلاصه، و جایگزین کردن آن با مراقبت پزشکی، درست نیست.

منابع و مطالعه‌ی بیشتر

مشخصات کتاب و نمونه‌ی فصل اول از صفحه‌ی ناشر Inner Traditions آمده است. همان معرفی در مرکز پادماسامباوا و مشخصات انتشار در سایمون اند شوستر هم هست. برای تعریف عمومی پووا در سنت‌های مختلف، مدخل Phowa در ویکی‌پدیای انگلیسی و برای مکتب نویسندگان مدخل نیینگما را ببینید. هشدار زمان نادرست تمرین، از آموزش لاما توبتن یشه در مجموعه‌ی Life, Death and After Death است که در همان مدخل پووا نقل شده است.