مدیتیشن چیست؟ تأثیرات، چالش‌ها، انواع سبک‌ها و آموزش شروع برای مبتدیان

زنی با پیراهن آبی روشن در دفتر کار پرنوری پشت میز سفید نشسته و با چشمان بسته مدیتیشن می‌کند و کنارش لپ‌تاپ بسته، فنجان چای و گلدان کاکتوس کوچکی دیده می‌شود

فهرست مطالب

پاسخ کوتاه: مدیتیشن یا مراقبه مجموعه‌ای از تمرین‌هاست که توجه را به لحظه حال، نفس یا یک موضوع مشخص برمی‌گرداند تا ذهن آرام‌تر و آگاه‌تر شود. بسیاری از افراد با تمرین منظم آن، کاهش استرس و تمرکز بهتر را گزارش می‌کنند. برای شروع کافی است روزانه چند دقیقه در جایی آرام بنشینید و به نفس‌هایتان توجه کنید؛ سبک‌های مختلفی هم وجود دارد که می‌توانید متناسب با هدف خود انتخاب کنید.

انجام تمرینات مدیتیشن و مراقبه تأثیرات طولانی مدت و گسترده‌ای را در زندگی شما می‌گذارد. برای مثال زمانی‌که روزانه 12 دقیقه (5 روز در هفته) مدیتیشن می‌کنید، سطح استرس شما کاهش و تمرکز شما افزایش می‌یابد. ارتباط بهتری با خود برقرار می‌کنید و در نتیجه آن دردهایتان را بهتر می‌شناسید و رفتار مهربان‌تری با خود دارید. و در همین راستا آرامش و ادراک شما نیز بهبود و افزایش می‌یابد.

مدیتیشن و مراقبه مختص به زمان و مکان خاصی نیست. شما هنگام پیاده‌روی، انتظار در مطب دکتر، دوچرخه سواری و حتی در میانه یک جلسه کاری مهم، می‌توانید مدیتیشن انجام دهید.

مراقبه

مدیتیشن چیست؟

پاسخ مستقیم: مدیتیشن یا مراقبه تمرینی برای آموزش توجه است؛ با برگرداندن مکرر توجه به نفس، بدن، یک کلمه یا خودِ لحظه حال، ذهن آرام‌تر و آگاه‌تر می‌شود. ریشه آن در سنت‌های معنوی هزاران‌ساله است و امروز بیشتر برای کاهش استرس و افزایش تمرکز انجام می‌شود.

مراقبه یا مدیتیشن از هزاران سال پیش وجود داشته و در اصل یکی از راه‌های درک بهتر و عمیق‌تر نیروهای معنوی و عرفانی زندگی بوده است. و امروزه به عنوان راهی برای آرامش عمیق و کاهش استرس انجام می‌شود. در طول مدیتیشن، شما افکار بهم ریخته خود را نظم می‌دهید و تمام چیزهایی که باعث شلوغی افکارتان شده را از بین می‌برید. این فرآیند در هر دو بعد جسمی و روحی شما تأثیر عمیقی می‌گذارد.

به عنوان مثال در مدیتیشن ذهن‌آگاهی، شما تلاش می‌کنید که تمام توجه‌تان را به دم و بازدم متمرکز کنید. هنگام این تمرین شما یاد می‌گیرید که چطور در زمان حال بمانید و از انحراف ذهن خود جلوگیری کنید.

چرا مدیتیشن یاد بگیریم؟

مدیتیشن تنها راه‌ درمان نیست. اما می‌تواند پایه‌های یک زندگی آرام را برای شما آماده کند. این تمام چیزی‌ست که ما برای خود، خانواده و جامعه نیاز داریم؛ که پیش‌نیاز آن کمی صبوری و مهربانی است.

ذهن ما مجموعه‌ای از قواعد را تعریف می‌کند، که این قوائد شامل هر چیزی‌ست که به ذهن ما هویت می‌دهد. در مراقبه و مدیتیشن بیشتر به سراغ این هویت‌ها که به نوعی شخصیت ماست می‌رویم. در واقع کنار آمدن با این موضوع برای ذهن سخت است و با منطق ما سازگار نیست.

 مدیتیشن و تأثیرات فیزیکی و روحی

تأثیرات فیزیکی و روحی مدیتیشن

پاسخ مستقیم: تمرین منظم مدیتیشن با کاهش استرس، بهبود تمرکز و خواب، کاهش فشار خون و ضربان قلب در شرایط استرس و افزایش خودآگاهی همراه است؛ مدیتیشن مکمل درمان است، نه جایگزین آن.

مدیتیشن جایگزین درمان نیست. اما می‌تواند مکمل مفیدی برای درمان شما باشد. کسانی که به‌طور منظم مدیتیشن می‌کنند معمولاً در برابر استرس آرام‌تر واکنش نشان می‌دهند و ضربان قلب استراحت آن‌ها اغلب پایین‌تر است.

برخی از تأثیرات فیزیکی و روحی مدیتیشن شامل موارد زیر است:

  • شناخت و درک دردها
  • کاهش استرس
  • ارتباط بهتر با خود
  • افزایش تمرکز
  • کاهش دغدغه‌های فکری
  • کسب دیدگاه‌های جدید در شرایط استرس‌زا
  • مدیریت استرس
  • افزایش خودآگاهی
  • تمرکز بر زمان حال
  • کاهش احساسات منفی
  • افزایش خلاقیت
  • افزایش صبر و تحمل
  • کاهش ضربان قلب زمان استرس
  • کاهش فشار خون زمان استراحت
  • بهبود کیفیت خواب (نگاه کنید به «مدیتیشن برای خواب عمیق»)

تأثیر مدیتیشن یا مراقبه در بهبود بیماری

مدیتیشن و بیماری

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که مدیتیشن در کنار درمان پزشکی می‌تواند به کاهش علائم یا بهبود کیفیت زندگی در این بیماری‌ها کمک کند (در مواردی مثل سرطان، آلزایمر و پارکینسون فقط به‌عنوان مکمل، نه درمان):

  • اضطراب
  • آسم
  • سرطان
  • دردهای مزمن
  • افسردگی
  • بیماری قلبی
  • فشار خون بالا
  • سندرم روده تحریک‌پذیر
  • مشکلات خواب
  • سردردهای عصبی
  • آلزایمر
  • پارکینسون
  • بی‌خوابی
  • اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD)

چالش‌های رایج مدیتیشن و راه برخورد با آن‌ها

پاسخ مستقیم: سرگردانی، بی‌حسی، هیجانی شدن، بی‌قراری، تلاش زیاد، خواب‌آلودگی، درد و ترس از چالش‌های طبیعی مدیتیشن‌اند؛ راه اصلی برخورد با همه آن‌ها مشاهده بدون قضاوت و برگشتن آرام به تمرین است.

احساس سرگردانی

مدیتیشن به دلیل اینکه کمک می‌کند تا ذهن کنار برود و بی‌واسطه به تجربه و درک زندگی پیرامون خود بپردازیم ممکن است باعث احساس سردرگمی و سرگردانی شود. اما نکته اینجاست که خود این احساس هم بخشی از روند رشد و تعالی ماست. گاهی بعد از مدیتیشن ممکن است احساس کنیم اهمیت دنیا و اتفاقات خیلی کمتر شده یا به بیانی کمتر جدی هستیم.

ممکن است هیچ حسی نداشته باشیم

این هم حالتی از تجربه مدیتیشن است. لزوما قرار نیست همه تجربه یکسان و مشابهی داشته باشند. گاهی ممکن است هیچ احساس خاصی نداشته باشید که البته در اکثر موارد موقتی است و با ادامه دادن تمرینات مدیتیشن به مرور تجربیاتی اتفاق خواهد افتاد. اما اگر هیچ تجربه‌ای هم اتفاق نیافتد باز هم مدیتیشن تأثیرات خود را می‌گذارد و نتایج آن بعد از مدتی آشکار خواهد شد.

احساساتی و عاطفی شدن

مدیتیشن می‌تواند باعث شود احساسات و عواطفی که درون ما وجود دارد به سطح بیایند و حالتی شبیه به برون‌ریزی اتفاق بیفتد یعنی شروع به تجربه و لمس احساسات و عواطف درونی خود کنیم. همچنین به صورت کلی می‌تواند باعث شود در زندگی شخصی عاطفی‌تر شویم و نسبت به اطرافیان احساسات متفاوت‌تری را تجربه کنیم.

بی‌قراری

این یک تجربه کاملا طبیعی در مدیتیشن است خصوصا در اوایل راه و آغاز تمرینات مدیتیشن معمولا مقاومت‌های ذهنی خود را به شکل بی‌قراری و بی‌تابی نشان می‌دهند. که با رها کردن و مشاهده، به مرور کمتر خواهد شد.

تلاش زیاد

یک اشتباه رایج در تازه‌کارها تلاش بیش از حد است. ماهیت مدیتیشن رهایی و راحتی است و تلاش زیاد مدیتیشن را به بیراهه می‌برد. زور زدن و تلاش باعث می‌شود عملا به جای مدیتیشن وقت تلف کنیم و نتیجه ای نگیریم! بهتر است از ابتدا رها بودن را در مدیتیشن تمرین کنید.

احساس خواب‌آلودگی

خواب‌آلودگی در بسیاری از مواقع نشانه آرام شدن بدن و آغاز تغییرات در مدیتیشن است (گاهی هم فقط یعنی کم خوابیده‌اید). در واقع این حالت یک جریان و احساس طبیعی به خاطر آسودگی و آرامش ایجاد شده ناشی از مدیتیشن است. به شکل دقیق تر می‌توان گفت مدیتیشن با بالا بردن سطح انرژی و آرامش کمک می‌کند بدن و روان ما در شرایط مناسب‌تری قرار بگیرد و در این موقعیت بدن شروع می‌کند به ترمیم خود یا به اصطلاح پر کردن چاله خالی‌ها، و برای این موضوع بهترین موقعیت خواب است؛ در نتیجه ما خواب آلود می‌شویم. معمولا با مدتی تمرین منظم و مستمر این احساس رخوت و خواب‌آلودگی جای خود را به شادابی می‌دهد.

احساس درد

دردها به دو شکل فیزیکی و ذهنی در مدیتیشن احساس می‌شوند. دردهای فیزیکی می‌تواند بخاطر بی‌حرکت ماندن بدن اتفاق بیفتد که به مرور با تمرین بیشتر حل خواهد شد و بدن عادت می‌کند. یا ممکن است برخی دردهای فیزیکی در اثر وضعیت نادرست و ناراحت بدن ایجاد شوند که باید توجه کنیم تا حین مدیتیشن بدن در وضعیت راحت و صحیحی قرار بگیرد. اما دردهای ذهنی به نوعی تنش‌ها و بهانه‌های ذهن هستند که با بی‌توجهی به آن‌ها رفع خواهند شد.

احساس ترس

گاهی ممکن است حس ترس تجربه شود که این هم به نوعی برون‌ریزی است و بهترین عمل هنگام این تجربه نظاره‌گری است. یعنی حس ترس و تجربه ترس را همان‌طور که هست ببینیم و اجازه دهیم این تجربه خالصانه اتفاق بیفتد و تمام شود. اگر این احساس بیش از حد بود می‌توانیم روی تنفس و جزئیات مدیتیشن متمرکز شویم تا توجه‌مان از ترس برداشته شود و کم کم این حس برطرف شود.

تأثیر مدیتیشن یا مراقبه

مدیتیشن چه تأثیری بر مغز و سلامتی دارد؟

پاسخ مستقیم: پژوهش‌های تصویربرداری نشان داده‌اند که در مراقبه‌گران باتجربه، ماده خاکستری بخش‌هایی از مغز که با توجه، تنظیم هیجان و خودآگاهی سروکار دارند متراکم‌تر است؛ مدیتیشن همچنین با کاهش ضربان قلب، تنفس و هورمون استرس همراه است.

با توجه به پیشرفت تکنولوژی، چگونگی تأثیر مدیتیشن بر مغز، توسط محققان و مشاوران بهداشت و سلامتی مشاهده و بررسی شده است. برای درک بهتر این تأثیر لازم است کمی درباره ساختار مغز بدانید.

در مغز شما حدود ۸۶ میلیارد نورون وجود دارد. این سلول‌ها از طریق سیگنال‌های الکتریکی و شیمیایی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. هر نورون به هزاران نورون دیگر متصل است و از این طریق در قسمت‌های مختلف مغز شبکه تشکیل می‌دهند. این شبکه‌ها که مربوط به قسمت‌های مختلف مغز است، وظیفه و کار متفاوتی را بر عهده دارند.

مطالعات نشان می‌دهد افرادی که به‌طور مداوم مدیتیشن می‌کنند، تفاوت‌های خاصی در ساختار مغزشان دارند. این تفاوت‌ها مربوط به بافت مغزی‌ برخی قسمت‌هاست که متراکم‌تر و یا بزرگ‌تر هستند؛ که نشانه ارتباطات بیشتر و قوی‌تر نورون‌های آن قسمت مغز است.

بخش‌های تحت تأثیر غالباً وظیفه مدیریت و کنترل حواس (بینایی، شنیداری و …)، توانایی تمرکز، پردازش احساسات و عواطف را بر عهده دارند. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند مغز کسانی که به‌طور منظم مدیتیشن می‌کنند با افزایش سن کمتر دچار کاهش حجم ماده خاکستری می‌شود. همچنین این افراد توانایی بیشتری برای مقابله با احساسات منفی از قبیل ترس، خشم و اندوه را دارند.

تأثیرات مراقبه در سلامتی

مدیتیشن، ضربان قلب، مصرف اکسیژن، تعداد دفعات تنفس، هورمون استرس، فعالیت عصبی (عکس‌العمل)، میزان متوسط فشار خون را کاهش می‌دهد.

همچنین در برخی مطالعات، افرادی که چند سال به‌طور منظم مدیتیشن کرده‌اند فشار خون استراحت پایین‌تری داشته‌اند. در پژوهش‌های قدیمی دهه ۱۹۷۰ روی مدیتیشن ماورایی گزارش شد که در دقایق اول مدیتیشن مصرف اکسیژن حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد و در طول خواب (در 4 یا 5 ساعت)، 8 درصد کاهش می‌یابد.

کسانی ‌که سال‌های متعددی مدیتیشن کرده‌اند، در برخی گزارش‌ها تعداد تنفس‌شان در مدیتیشن عمیق به چند بار در دقیقه کاهش می‌یابد و در امواج مغزی آن‌ها افزایش امواج آلفا (آرامش بیدار) و تتا دیده می‌شود. (دلتا موج خواب عمیق است و در مدیتیشن معمولی غالب نمی‌شود.)

با وجود اینکه شواهد کافی برای تأثیر مدیتیشن بر احساسات مثبت، تمرکز، عادات غذا خوردن، خوابیدن و وزن افراد وجود ندارد، مطالعاتی تأثیر مدیتیشن برای کنترل توجه و بهبود خودآگاهی را تصدیق می‌کنند. همچنین یک مطالعه در سال 2017 نشان داده که مدیتیشن بر همدلی، شفقت و رفتارهای مثبت اجتماعی تأثیرات قابل توجهی دارد.

طبقه‌بندی مدیتیشن

پاسخ مستقیم: رایج‌ترین طبقه‌بندی، مدیتیشن را به دو دسته متمرکز (توجه به یک نقطه مثل نفس یا مانترا) و باز (نظاره همه تجربه‌ها بدون قضاوت) تقسیم می‌کند؛ طبقه‌بندی‌های دیگری مثل متمرکز، زایشی، دریافتی و تفکری هم وجود دارد.

روش‌های متمرکز و باز

در غرب تکنیک‌های مدیتیشن اغلب در دو دسته کلی طبقه‌بندی می‌شوند که برای تمرین‌ها با هم ترکیب می‌شوند: مراقبه متمرکز و مراقبه باز (خودآگاهی).

روش‌های متمرکز شامل توجه به تنفس، ایده یا یک احساس (متا)، کوان (kōan)، مانترا (مراقبه با ذکر) و مراقبه تک نقطه‌ای (single point meditation) و روش‌های باز شامل ذهن آگاهی، شیکان‌تازا و دیگر روش‌های خودآگاهی می‌شود.

یکی از روش‌های پیشنهادی برای افراد مبتدی، اسکن بدن است که با کمک اسکن ذهنی هر قسمت، با بدن خود ارتباط برقرار می‌کنیم.

تصور کنید یک دستگاه فتوکپی به آرامی روی بدن ما حرکت می‌کند. و هر گونه احساسی از سر تا انگشتان پا را تشخیص می‌دهد. از این طریق بدون هیچ‌گونه تلاشی برای پیش‌داوری و یا تغییر، متوجه احساس (درد، تنش، راحتی، ناخوشایندی، سبکی و سنگینی) هر قسمت از بدن می‌شویم. طبق تحقیقات انجام شده، اسکن منظم بدن منجر به کاهش هورمون‌های استرس نیز می‌شود.

اسکن بدن

روش اسکن بدن

برای آموزش کامل‌تر این روش، «مدیتیشن اسکن بدن» را بخوانید.

چشمان خود را ببندید و تمام تمرکزتان را به قسمت بالای سر بیاورید و به آرامی شروع به اسکن کنید. حدود 20 ثانیه هر قسمت را بررسی و اسکن کنید و سپس سراغ قسمت بعدی (از سر به سمت ابروها، چشم‌ها، گوش‌ها، بینی، دهان، گلو، گردن، شانه‌ها، سینه، بازوها و … تا انگشتان پا) بروید. توجه داشته باشید که اگر در طول این تمرین حواستان به یک فکر یا صدا پرت شد، آن را باید رها کنید و توجهی نداشته باشید. مجددا تمرکز کنید و از آخرین قسمتی که اسکن شده، ادامه دهید. پس از اینکه اسکن کل بدن تمام شد چشم‌ها را باز کنید.

طبقه‌بندی مدیتیشن (انواع مراقبه)

دیگر طبقه‌بندی‌ها

نظریه‌های دیگری برای طبقه‌بندی و رویکردهای مراقبه وجود دارد که آن را به مدیتیشن متمرکز، زایشی، دریافتی و تفکری (بازتابی) تقسیم می‌کنند.

  • متمرکز: مانند مدیتیشن تمرکز عمیق، تنفس، TM(مدیتیشن ماورایی)، تجسم خلاق
  • زایشی: ایجاد ویژگی‌هایی مانند محبت، مهربانی و شفقت
  • دریافتی: مراقبه باز در این دسته قرار می‌گیرد
  • تفکری: بررسی‌های سیستماتیک و تفکر در این دسته قرار می‌گیرند
  • ایستا: یک جا ساکت می‌نشینیم و سعی می‌کنیم جلوی گفت‌و‌گوی درونی و ذهن را بگیریم
  • پویا: ذهن را وادار به فکر کردن می‌کنیم و جلوی آن را نمی‌گیریم

در سال ۲۰۱۹ پژوهشگران (ماتکو و سدلمایر) به دو دسته “تمرکز عمیق و مدیتیشن باز (نظارت باز)” انتقاداتی وارد کردند. آن‌ها با در نظر گرفتن دو بعد اصلی (فعالسازی و میزان جهت‌گیری بدن) برای مدیتیشن، آن را به 7 دسته تقسیم کردند: مشاهده ذهنی، مراقبه بدن محور، تمرکز بصری، تفکر، مدیتیشن متمرکز، مدیتیشن مانترا و مراقبه همراه با حرکت.

انواع و سبک‌های مدیتیشن

پاسخ مستقیم: مهم‌ترین سبک‌های مدیتیشن عبارت‌اند از: هدایت‌شده، مانترا، چی‌کونگ و تای‌چی، مدیتیشن ماورایی، یوگا، مراقبه معنوی، متمرکز، حرکتی، آرامش پیش‌رونده، محبت‌آمیز (متا) و تجسم. برای مقایسه ۱۰ روش رایج، «انواع مدیتیشن» را ببینید.

تکنیک‌های مختلفی برای مدیتیشن وجود دارد که هدف تمام آن‌ها آرامش درونی است. اما توجه داشته باشید که تمام این سبک‌ها برای همه افراد مناسب نیست و هر کدام از این شیوه‌ها به مهارت و ذهنیت‌های متفاوتی نیاز دارد. در این قسمت به برخی از این سبک‌ها اشاره می‌کنیم:

مدیتیشن هدایت شده

برای شروع این مدیتیشن‌ها می‌توانند بسیار کمک کننده باشند. در مراقبه هدایت شده معمولا شما با کمک یک معلم یا یک فایل صوتی مدیتیشن می‌کنید و همه مراحل را قدم به قدم انجام می‌دهید. البته از دستورالعمل‌های مرحله به مرحله مدیتیشن هم می‌توانید استفاده کنید. تنها نکته مهم این است که فقط نباید به این مدیتیشن‌ها بسنده کنید و لازم است به مرور، با خوداتکایی مدیتیشن را ادامه بدهید تا وابستگی به شخص یا فایل صوتی برای تمرین نداشته باشید. برای توضیحات بیشتر این نوع مدبتبشن می‌توانید به فایل مراقبه و آرامش ذهن رجوع کنید.

مانترا (مراقبه با ذکر)

مدیتیشن مانترا

مانتراها یا ذکرها در واقع کلماتی هستند که با تکرار آن‌ها یک ارتعاش صوتی ایجاد می‌شود که این ارتعاش می‌تواند تأثیرات مثبتی روی جسم، ذهن و روان ما بگذارد. مانتراهای بسیار زیادی وجود دارند که هرکدام کارکرد منحصر به‌فرد خود را دارند در نتیجه بر اساس شرایط و هدفی که دنبال می‌کنیم می‌توانیم از مانتراها استفاده کنیم.

مدیتیشن چی‌کونگ

چی‌کونگ

چی‌کونگ یک مجموعه کامل از تمرینات، نگرش‌ها، مدیتیشن‌ها و… است که به چند گروه کلی تقسیم می‌شوند. اصلی‌ترین چی‌کونگ ها شامل چی‌کونگ رزمی (تای‌چی، درنای سفید، شائولین) چی‌کونگ سلامتی( تمرینات سلامتی مثل: پنج حیوان، چهار فصل، هشت قطعه زربفت و…) چی‌کونگ معنوی (مراقبه‌ها و تمرینات ذهنی) چی‌کونگ مذهبی( قوانین و مناسک کهن) و… می‌شود.

مدیتیشن تای چی یا مراقبه فعال

تای‌چی

یکی از زیرمجموعه‌های چی‌کونگ است که بیشتر به بعد رزمی می‌پردازد اما همچنان بعد ذهنی و درونی محکمی دارد. تای‌چی به نسبت روشی مثل شائولین بخش ذهنی و تمرینات مدیتیشنی بیشتر و عمیق‌تری دارد.

ماهاراشی ماهاش یوگی بنیانگذار مراقبه ماورایی یا تی ام

مدیتیشن ماورایی (TM)

این سبک نوعی تکنیک برای ” رشد درونی” است که با “تمرکز عمیق و مدیتیشن باز” متفاوت است. در این روش هیچ‌گونه تلاشی برای حفظ شرایط انجام نمی‌شود. افراد پس از شروع این سبک تمرینات، به‌طور خودکار در فعالیت‌های خود فراتر می‌روند. و بعد از توقف، در صورت لزوم مجددا شروع می‌شود. این سبک در سایر تکنیک‌ها مانند “ذن و چی‌کونگ” توسط مراقبه‌گران با تجربه نیز انجام می‌شود. مدیتیشن تی‌ام به‌وسیله ذکر انجام می‌شود و این ذکرها کلمات به‌خصوصی هستند که توسط معلم به هر شاگرد داده می‌شود. همچنین در این روش قوانین سخت‌گیرانه‌ای درباره مکان مراقبه و زمان انجام آن وجود دارد. برای آشنایی بیشتر، مقاله «نگاهی گذرا به تاریخچه ذن» را هم بخوانید.

مدیتیشن یوگا، مراقبه در یوگا

یوگا

یوگا به زبان هندی به معنی راهی برای رشد و تعالی معنوی است. و هر تکنیک یا روشی که به این موضوع کمک کند به نوعی یوگا محسوب می‌شود. البته امروزه یوگا بیشتر با تمرینات بدنی و کششی شناخته می‌شود. به شکل سنتی، یوگا هشت مرحله دارد و شاگرد مراتب و مراحل را به مرور طی می‌کند تا روی بخش‌های مختلف مسلط شود. یوگا فقط حرکات بدنی یا آسانا نیست. بلکه شامل دیدگاه، تمرینات ذهنی، پاکسازی، تسلط روی بدن و… می‌شود. در همه مراحل و سبک‌های یوگا به مدیتیشن توجه ویژه‌ای وجود دارد و حتی در تمرینات ابتدایی و پایه که شامل همان حرکات کششی می‌شود به نوعی مدیتیشن صورت می‌گیرد.

مراقبه معنوی

این دسته مدیتیشن‌ها بیشتر روی درک و افکار ما تمرکز دارند و در این روش به سراغ باورهایی که داریم و همچنین افکار و قطعیت‌هایی که در ذهن ریشه دارند می‌رویم. مراقبه کردن روی یک مفهوم یا یک معقوله فلسفی و معنوی در این دسته قرار می‌گیرد.

مدیتیشن متمرکز

این گونه مراقبه‌ها شامل تمرکز عمیق و توجه مطلق می‌شوند. یعنی توجه و تمرکز کامل خود را به موضوعی خاص معطوف می‌کنیم و تلاش می‌کنیم اجازه ندهیم این تمرکز کاهش پیدا کند یا منحرف شود. به مرور و با تمرین میزان تمرکز افزایش پیدا می‌کند.

مدیتیشن حرکتی

مدیتیشن‌هایی که با تحرک و حرکت همراه هستند جزو مدیتیشن‌های حرکتی به حساب می‌آیند. مثل آساناهای یوگا و یا تمرینات تای‌چی. البته به غیر از این موارد هر مدیتیشنی که بصورت فعال و با حرکت باشد نیز تأثیر گذار است.

آرامش پیش‌رونده

ریلکسیشن یا آرامش پیش‌رونده برای مبتدیان می‌تواند شروع خوبی باشد اما در مراقبه‌گران پیشرفته بیشتر پیش‌نیاز و قدمی برای آمادگی جهت آغاز مراقبه اصلی است. به شکل کلی ریلکسیشن به دو نوع انجام می‌شود. حالت اول رها کردن قسمت به قسمت تمام بدن و حالت دوم منقبض کردن بخش‌های بدن و سپس رها کردن آن‌ها. در هر دو حالت تمام بخش‌ها و اندام‌ها به ترتیب شل و رها می‌شوند.

مراقبه محبت‌آمیز (متا)

مدیتیشن روی عشق، محبت، بخشش و… (نگاه کنید به «مدیتیشن متا»)؛ بدین شکل که روی خود این مفاهیم و احساسات و روی درک خودمان از آن‌ها مدیتیشن می‌کنیم. همچنین ایجاد این احساسات و باورها و فکرهایی که ما درباره آن‌ها داریم.

قدرت تجسم

مدیتیشن تجسم

مدیتیشن کردن می‌تواند همراه با تجسم و تصور باشد (نگاه کنید به «تجسم خلاق»). این تجسم‌ها هم به متمرکز شدن کمک می‌کند و هم می‌توانند در جهت رشد معنوی یا عمیق‌تر شدن مدیتیشن به کار گرفته شوند. در تجسم کردن ما هیچ محدودیتی نداریم پس می‌توانیم از بی‌نهایت ایده و تصور استفاده کنیم.

مراقبه و ذهن‌آگاهی

تفاوت مراقبه و ذهن‌آگاهی

درباره ذهن‌آگاهی و تمرین‌های ساده آن، «ذهن آگاهی چیست؟» را بخوانید.

پاسخ مستقیم: ذهن‌آگاهی (حضور ذهن) یعنی آگاهی بدون قضاوت از آنچه در همین لحظه می‌گذرد؛ مدیتیشن تمرینی ساختاریافته است که یکی از نتایجش پرورش همین ذهن‌آگاهی است. پس ذهن‌آگاهی یک کیفیت است و مدیتیشن یکی از راه‌های پرورش آن.

در بسیاری از مواقع دو کلمه “مدیتیشن و ذهن‌آگاهی” به جای یکدیگر استفاده می‌شوند. اما بهتر است تفاوت و تمایز بین آن‌ها را بدانید.

شاید بتوان گفت ترجمه درست‌تر “مایندفولنس” یا ذهن‌آگاهی، حضور ذهن است. حضور ذهن دقیقا همان مفهوم “مایندفولنس” است و می‌تواند معنا و مفهوم را بهتر منتقل کند.

ذهن‌آگاهی یا حضور ذهن، آگاهی بدون سرگردانی ذهن، قضاوت و انتقاد از آنچه که در زمان حال می‌گذرد است. در حالی که مدیتیشن نوعی تمرین و آموزش برای تمرکز و توجه (حضور واقعی در لحظه) می‌باشد که ذهن‌آگاهی را پرورش می‌دهد، تا در طول روز، به ویژه در موقعیت‌های دشوار، هوشیارتر باشیم.

مدیتیشن ماورایی (TM) که با تکرار ذهنی یک مانترا انجام می‌شود، با ذهن‌آگاهی فرق دارد: در TM توجه بی‌زحمت روی مانترا می‌ماند، اما در ذهن‌آگاهی همه تجربه‌های لحظه حال بدون قضاوت مشاهده می‌شوند. هدف TM رسیدن به آرامش عمیق در حالت بیداری است.

به بیان ساده‌تر ذهن‌آگاهی یا حضور ذهن حالت ساده شده مدیتیشن بوده و عملا صرف بودن در لحظه حال است اما مدیتیشن می‌تواند پیچیده‌تر و عمیق‌تر باشد.

چگونه مدیتیشن را شروع کنیم؟

اگر می‌خواهید مدیتیشن روزانه را شروع کنید، بهتر است ابتدا به این موارد توجه کنید:

  • تحقیق و بررسی: درباره مدیتیشن و روش‌های آن بیشتر مطالعه و تحقیق کنید.
  • با پزشک خود صحبت کنید: اگر دچار بیماری خاصی هستید حتما پیش از شروع تمرینات با پزشک خود مشورت کنید.
  • راهنمایی و مشورت تخصصی بگیرید: با شخصی که به‌طور تخصصی در این حوزه کار می‌کند صحبت کنید.
  • آنچه را که دوست دارید، یاد بگیرید: سبک‌ها و روش‌های مختلف مراقبه را بررسی و سبکی که متناسب شماست را انتخاب کنید. در این صورت برای ادامه مسیر مصمم‌تر خواهید بود.
  • زمان مناسب را در نظر بگیرید: برنامه روزانه خود را بررسی و مرتب کنید و یک زمان آزاد برای مدیتیشن در نظر بگیرید.
  • محیط اطراف خود را آماده کنید: محیطی که قصد دارید در آنجا مدیتیشن انجام دهید را آماده کنید تا در زمان مشخص شده، وقت خود را صرف مهیا و آماده کردن محیط نکنید.
  • از درخواست کمک اجتناب نکنید: هر زمان که در انجام تمرینات نیاز به کمک داشتید و یا سوالی برایتان پیش آمد، از افراد حرف‌ه‌ای این حوزه سوال بپرسید و درخواست کمک کنید. در این مواقع روی تیم ذنیران نیز می‌توانید کاملا حساب کنید.

مدیتیشن برای مبتدیان در ۷ قدم

پاسخ مستقیم: جای آرامی بنشینید، زمان کوتاهی (۲ تا ۵ دقیقه) تعیین کنید، بدن را راحت کنید، به نفس توجه کنید، از حواس‌پرتی نگران نباشید، با خودتان مهربان باشید و آرام تمرین را تمام کنید.

مدیتیشن تمرینی برای همه و بدون هیچ محدودیتی‌ست. با وجود اینکه انواع مختلفی دارد، ولی بسیار ساده‌تر از چیزی‌ست که فکر می‌کنید. در این بخش مراحل مدیتیشن مقدماتی که یکی از مدیتیشن‌های مناسب مبتدیان است را با هم بررسی می‌کنیم:

پیش از شروع مکان مناسبی را انتخاب کنید و مدت زمان مشخصی را در نظر بگیرید.

قدم ۱: در یک مکان آرام و ساکت بنشینید

(بهتر است نکات نشستن را رعایت کنیم: می‌توانید روی صندلی یا روی زمین بنشینید و تکیه دهید. ستون فقرات باید در نشستن کاملاً صاف باشد و سر در راستای ستون فقرات قرار ‌گیرد. گردن و شانه‌هایتان را رها کنید. دست‌ها و پاها را در حالتی که راحت‌تر هستید قرار دهید.)

نکات:

  • به ساکت بودن محیط بیش از حد حساس نشوید. در هر صورت به ندرت پیش می‌آید که هیچ‌گونه صدایی در محیط وجود نداشته باشد. در نتیجه مدیتیشن خود را بدون در نظر گرفتن صداهای اطراف شروع کنید و انجام دهید.
  • لباس‌ راحت برای انجام مراقبه بپوشید و کفش‌های خود را دربیاورید.

قدم ۲: زمان محدودی را مشخص کنید

اگر مبتدی هستید، مدت زمان 2 الی 5 دقیقه‌ای برای شما مناسب است.

قدم ۳: به آسودگی بدن خود توجه کنید

شما برای مدیتیشن می‌توانید روی صندلی، یا روی زمین بنشینید. پاهای خود را در حالت چهارزانو یا هر حالت دیگری قرار بدهید. فقط به این نکته توجه داشته باشید که در شرایطی بنشینید که برای مدت زمان مشخص شده در آن حالت بمانید.

قدم ۴: به تنفس‌تان توجه کنید

به دم و بازدم خود توجه داشته باشید.

قدم ۵: نگران حواس‌پرتی‌های هنگام تمرین نباشید

ممکن است در زمان تمرین ناخودآگاه تمرکزتان از تنفس بهم بریزد. هنگامی که متوجه این موضوع شدید، در چند ثانیه یا دقیقه فقط توجه خود را به تنفس بازگردانید.

قدم ۶: با خودتان مهربان باشید

خودتان را هنگامی حواس‌پرتی سرزنش و قضاوت نکنید. فقط باید توجه خود را مجددا متمرکز کنید.

قدم ۷: به آرامی مراقبه خود را تمام کنید

اگر چشمان‌تان بسته است، به آرامی چشم‌ها را باز و به صداهای اطراف توجه کنید. به افکار، احساسات و همین‌طور احساسات بدن‌تان در حال حاضر دقت کنید

این تمام یک مدیتیشن بود. توجه خود را متمرکز می‌کنید، حواس شما پرت می‌شود، مجددا تلاش می‌کنید تا متمرکز شوید و این روند ادامه دارد.

ممکن است در ابتدا شما هم مثل همه مشکلاتی داشته باشید و گمان کنید که مراحل مدیتیشن را درست انجام ندادید، ولی دقت کنید که این‌ها فقط فکر و تصور هستند. هیچ راه درست و غلطی وجود ندارد.

مهم‌ترین زمان در مدیتیشن، لحظه‌ایست که شما می‌نشینید و قصد شروع تمرین را دارید. چرا که در این لحظه شما به باور تغییر و مراقبت از سلامت روح و روان خود رسیده‌اید و می‌خواهید آن را (تمرکز، صبوری، مهربانی و …) عملی کنید.

ایده‌های دیگر برای مدیتیشن روزمره

یک ایده دیگر برای مدیتیشن، راه رفتن به سمت عقب (عقب‌عقب راه برویم) می‌باشد. در این حالت مجبوریم به چیزی فکر نکنیم و در لحظه حال باقی بمانیم.

ایده دیگر این است که کنار خیابان روی لبه جدول شروع به راه رفتن کنیم، در این حالت اگر یک لحظه ذهن ما درگیر شود تعادل ما از بین می‌رود و مجبوریم با تمام تمرکز روی جدول راه برویم.

اولین نکته راجع به تمرین و نتیجه گرفتن این است که سعی کنید از روزی چند دقیقه مراقبه و مدیتیشن را شروع کنید و آن را به روزی نیم ساعت برسانید. این مدت زمان می‌تواند پیوسته نباشد، یعنی شما می‌توانید در روز پنج تا ده دقیقه مدیتیشن انجام دهید ولی در واقع پنجاه دقیقه مراقبه می‌کنید.

مدیتیشن هدایت‌شده

مدیتیشن هدایت شده شکلی از مراقبه است که از تکنیک‌های مختلف برای دستیابی یا ارتقا حالت مراقبه استفاده می‌شود. این مدیتیشن ممکن است با راهنمایی

یک مراقبه‌گر حرفه‌ای، یا از طریق تصویر، ویدئو، موسیقی و سایر تکنیک‌ها انجام شود. این تمرین‌ها می‌تواند به صورت حضوری یا از طریق رسانه به صورت آموزش کلامی و یا همراه با موسیقی (موسیقی مدیتیشن و موسیقی‌های درمانی) انجام شود.

مراقبه در محل کار

مدیتیشن در محل کار

هدف اصلی مدیتیشن در محل کار کاهش استرس و بهبود واکنش به استرس می‌باشد. یکی از این تمرینات می‌تواند یک مدیتیشن کوتاه چند دقیقه‌ای در پشت میز کارتان باشد، مدیتیشن‌های ساده و موثر زیادی وجود دارند که برای محل کار مناسب هستند. حتی دو دقیقه نفس عمیق با توجه و حضور می‌تواند بازدهی شما را در محل‌کار تا حد زیادی افزایش دهد.

مدیتیشن در محل‌کار بسیار کمک کننده و لازم است. خصوصا در کارهایی که نیاز به تمرکز، آرامش، خلاقیت و بازدهی بالا دارند مدیتیشن می‌تواند کمک کند تا خیلی بهتر و با تمرکز بیشتر کار کنید.

ثروت و مدیتیشن

مدیتیشن و ثروت

مراقبه ثروت تکنیکی است که روی پول و جمع‌آوری دارایی تمرکز می‌کند و طرفدارانش معتقدند از این طریق فرد فرصت‌های بیشتری را می‌بیند. در این سبک، افکار مثبت منجر به تصمیمات بهتر، خلاقانه و هوشمندانه‌تر و همچنین احساس ثروتمندی فرد می‌شود. این نوع مراقبه معمولا یک الی دو بار در روز و صبح‌ها یا پیش از شروع کار انجام می‌شود. احساس ثروتمندی در آغاز یک روز کاری باعث می‌شود تا فرد از هیچ تلاشی برای دستیابی به رویاهای خود دریغ نکند.

برای شروع شخص در یک حالت راحت (چهارزانو روی زمین یا روی صندلی) می‌نشیند و برای آرام شدن ضربان قلب و تمرکز ذهن، چند نفس عمیق می‌کشد. سپس چشمان خود را می‌بندد و خود را همراه تصویر یا فیلمی از پول تجسم می‌کند. این مدیتیشن به مدت 10 الی 30 دقیقه در روز و یا تا زمانی که شخص بتواند ذهن خود را متمرکز کند، انجام می‌شود.

مدیتیشن ثروت الزاما مبتنی بر تفکر مثبت و قانون جذب نیست. بلکه روی تفکر فرد درباره پول و راه‌های رسیدن به پول، دیدگاه‌های فرد درباره ثروت، افراد ثروتمند، دستیابی به ثروت و… اثر می‌گذارد و کار می‌کند. بر همین اساس، مراقبه‌گر با متمرکز شدن روی هدف، بر نگرش خود و اطرافیان در دستیابی به اهدافش تأثیر می‌گذارد. به همین ترتیب، از خرج کردن بی‌رویه پول امتناع می‌کند و همچنین دیگران او را در رسیدن به اهدافش یاری می‌کنند.

در واقع تفکر مثبت، توانمندسازی ذهن برای تغییر را به دنبال دارد. و همین امر می‌تواند به هر کسی، فارغ از تحصیلات یا پیشینه، کمک کند تا با تصمیم‌های بهتر به اهداف مالی‌اش نزدیک‌تر شود؛ البته مدیتیشن جایگزین برنامه‌ریزی مالی و تلاش عملی نیست.

 پیاده‌روی و مدیتیشن

مدیتیشن هنگام راه رفتن

آموزش قدم‌به‌قدم این تمرین را در «مدیتیشن پیاده‌روی» بخوانید.

مدیتیشن پیاده‌روی بعد از مدیتیشن‌هایی مثل تنفس، تمرکز، اسکن بدن و … پیشنهاد می‌شود. یادگیری برخی از اصول برای مراقبه و پیاده‌روی به صورت همزمان بسیار مفید و حائز اهمیت است.

مدیتیشن موقع راه رفتن تکنیک ساده و اثرگذاری است که کمک می‌کند از زمان‌های مرده هم به عنوان مدیتیشن استفاده کنیم. مراقبه راه رفتن به سادگی قابل انجام است فقط کافیست با حضور و آگاهی راه رفتن را انجام بدهیم. موقع راه رفتن تمرکز و توجه خود را فقط به راه رفتن معطوف کنید و به همه عضلات و اندام‌های بدن که حرکت می‌کنند توجه کنید. بدین ترتیب با توجه کامل راه می‌روید.

غذا خوردن و مدیتیشن یا مراقبه غذا خوردن

مدیتیشن در غذا خوردن

یکی دیگر از تمرین‌های مراقبه، غذا خوردن آگاهانه است. برای این تمرین زمان و مکان مناسبی انتخاب کنید تا تمام توجه شما به غذا خوردن متمرکز شود. این مراقبه را از غذاهای ساده مانند خوردن یک سیب یا هر زمان که برای وعده غذایی تنها هستید، شروع کنید.

غذا خوردن آگاهانه نه تنها یک تمرین ارزشمند و لذت‌بخش است، بلکه تجربیات و حس‌های جدیدی را به شما نشان می‌دهد. برخی مطالعات نشان داده‌اند، زمانی‌که شما بیشتر به میزان گرسنگی خود و چیزی که می‌خورید توجه می‌کنید، غذای کمتری می‌خورید. به همین دلیل غذا خوردن آگاهانه می‌تواند به کنترل وزن کمک کند.

چگونه آگاهانه غذا بخوریم؟

برای شروع و تجربه این مراقبه، زمانی را به غذا خوردن و بررسی واکنش‌های خود اختصاص دهید.

  • هنگامی که برای صرف غذا سر سفره می‌نشینید چه احساسی دارید؟ آیا گرسنه هستید؟ آب دهانتان راه می‌افتد؟
  • از نزدیک به غذا نگاه کنید و آن را به دقت بررسی کنید. گرم است یا سرد؟ چه بویی است؟ چه رنگی دارد؟
  • زمانی‌که اولین لقمه را می‌خواهید در دهان بگذارید چه واکنشی دارید؟ ترشح بیشتر بزاق؟ آیا از قبل به لقمه بعدی فکر می‌کنید؟
  • وقتی غذا به زبان شما می‌خورد چه حسی دارید؟ آیا بیشتر تمایل به جویدن غذا دارید یا می‌خواهید زودتر آن را قورت دهید و لقمه بعدی را در دهان بگذارید؟
  • وقتی غذا را می‌جوید چه احساسی دارید؟ آیا می‌توانید آن را زمان قورت دادن حس کنید؟

زمانی‌که یک لقمه را به‌طور کامل میل کردید، سراغ لقمه بعدی بروید و سعی کنید به هر آنچه که می‌توانید تجربه کنید (مزه‌ها، بوها، احساسات فیزیکی، واکنش‌ها و …)، توجه داشته باشید.

چگونه مدیتیشن را به یک عادت تبدیل کنیم؟

پاسخ مستقیم: هدفتان را از مدیتیشن مشخص کنید، از چند دقیقه در روز شروع کنید و محیط را طوری بچینید که شروع تمرین آسان باشد (مثلاً بالشتک مدیتیشن جلوی چشم)؛ تکرار روزانه مهم‌تر از طولانی بودن جلسه است.

انگیزه و هدف خود را از مدیتیشن و مراقبه مشخص کنید. این کار باعث می‌شود تا در طول تمرینات دچار شک، خستگی و بی‌حوصلگی نشوید و مسیر خود را ادامه دهید. هدف شما از مراقبه می‌تواند شادتر بودن، آرام‌تر بودن، متمرکز بودن یا کم کردن استرس باشد.

بخش بزرگی از رفتارهای روزانه ما (برخی برآوردها تا ۹۵ درصد) به‌صورت پیش‌فرض و خودکار انجام می‌شود. شبکه‌های عصبی زیر بنای تمامی عادات ما هستند و میلیون‌ها ورودی حسی (در هر ثانیه) را توسط میانبرها مدیریت می‌کنند. همین سیگنال‌های مغزی باعث می‌شوند که ما پیش از به یاد آوردن هدف و انگیزه خود به صورت پیش‌فرض به رفتارهای قدیمی رو بیاوریم.

ذهن‌آگاهی دقیقا برعکس این فرآیندهای پیش‌فرض است و رفتارها و تصمیم‌گیری‌های ما را در مقابل این پیش‌فرضیات کنترل می‌کند. این کار نیاز به تمرین مداوم دارد و هر زمان که ما کاری را به صورت عمدی انجام می‌دهیم، انعطاف‌پذیری عصبی را تحریک و شبکه‌های کنترل آگاهانه مغز را تقویت می‌کنیم.

“طراحی رفتار” یکی از راه‌هایی‌ست که می‌توانیم برای کنترل فرآیندهای پیش‌فرض به کار بگیریم. در ابتدا باید رفتارها و عکس‌العمل‌های خود را به مغز عمدی بسپاریم و موانع موجود بر سر راه آن را کم و در مقابل موانع موجود بر سر راه مغز پیش‌فرض را افزایش دهیم و از ارائه میانبرهای آن جلوگیری کنیم.

چگونه به رفتارهای عمدی قدرت ببخشیم؟

  1. اگر قصد انجام یوگا یا مدیتیشن دارید، تشک یوگا یا بالشتک مدیتیشن خود را وسط اتاق قرار دهید تا هنگام راه رفتن بتوانید آن را ببینید.
  2. یادداشت‌هایی را به صورت یادآوری در نقاط مختلف خانه برای خودتان قرار دهید. ولی توجه داشته باشید که باید مرتبا آن‌ها را تغییر دهید و یادداشت‌های جدیدی برای خودتان بنویسید. چرا که بعد از یک هفته مغز شما به آن‌ها عادت می‌کند و خیلی ساده از کنارشان می‌گذرید.
  3. الگوهای جدیدی از رفتارهای عمدی برای تقویت ذهن‌آگاهی خلق و استفاده کنید. برای مثال، اگر تلفن زنگ خورد، پیش از پاسخ دادن یک نفس عمیق بکشید.

پیشینه و تاریخچه مدیتیشن

پاسخ مستقیم: قدیمی‌ترین اشاره‌های مکتوب به مدیتیشن در متون هندی مثل اوپانیشادها آمده است؛ بعدها در بودیسم، جینیسم، تائوئیسم و سنت‌های عرفانی دیگر گسترش یافت و در قرن بیستم به غرب رسید.

تاریخچه مدیتیشن به نوعی به زمینه‌های مذهبی آن متصل است. بسیاری از سنت‌های معنوی، توانایی تمرکز عمیق را راهی برای رشد آگاهی انسان دانسته‌اند.

همچنین اولین اشارات به مدیتیشن که توسط گاوین فلود مطرح شده، (” انسان پس از تمرکز و آرام شدن، خود را در درون خود درک می‌کند”) در اوپانیشادهای میانی و مهابهاراتا یافت شده است. به همین ترتیب، مدیتیشن عصر جدید اغلب تحت تأثیر فلسفه شرقی، عرفان، یوگا، هندوئیسم و بودیسم و گاها غرب است.

مدیتیشن در مکاتب و آیین‌های مختلف

با وجود اینکه مدیتیشن ریشه‌ در فلسفه‌های باستانی، مذاهب و مکاتب دارد، اما برای انجام آن لازم نیست که شما حتما یک شخص مذهبی باشید. برای گسترش اطلاعات شما در این حوزه، در ادامه به روش‌های آن در مکاتب و مذاهب مختلف اشاره خواهیم کرد.

مجسمه بودا

مدیتیشن در آیین بودایی

بسیاری از روش‌های مراقبه از بودیسم که یک فلسفه و آیین است، برگرفته شده‌اند. برای مثال مدیتیشن تراوادا بیشتر در جنوب و جنوب شرق آسیا، به‌ویژه سریلانکا، تایلند و میانمار رایج است. مدیتیشن ذن بودایی (ذن‌بودیسم) نیز در چین شروع و دیگر روش‌های آن در سایر کشورها تکامل یافته است (مانند ذن در ژاپن).

در همین راستا، مدیتیشن تانتریک بودایی (تانترا یا تنترا) از هند به تبت رسید و امروز بیشتر در بودیسم تبتی (وجرایانه) دیده می‌شود.

مدیتیشن در آیین بودایی در دو دسته ساماتا (آرام ماندن) و ویپاسانا (بینش و بصیرت) قرار می‌گیرد. ذهن‌آگاهی یا مدیتیشن تمرکز، شکلی از تمرکز عمیق است که به آرام شدن ذهن کمک می‌کند.

ذهن آرام با بررسی تجارب (فاکتورهای زودگذر و در حال تغییر)، تفکر، خودآگاهی متمرکز و کشف ماهیت واقعی ذهن می‌تواند واقعیات را بررسی کند.

مدیتیشن در آیین مسیح

در آیین مسیح تفکر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و عبادت را نوعی مدیتیشن (مراقبه) می‌دانند. چرا که در عبادات شما عمیقا درباره خدا یا مفاهیم مذهبی تمرکز و تفکر می‌کنید.

معبد اوشو

مدیتیشن در دیدگاه اوشو

در مکتب اوشو مدیتیشن‌های متفاوت و بسیاری به کار گرفته می‌شوند که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به ذن، تانترا و مراقبه‌های پویا اشاره کرد.

مدیتیشن پویای اوشو (Dynamic Meditation) یک ساعت طول می‌کشد و پنج مرحله دارد: تنفس سریع و بی‌نظم از بینی، تخلیه هیجانی، پریدن با صدای «هو»، توقف و سکون کامل، و رقص و جشن.

مدیتیشن در مکتب صوفی

مکتب صوفی یکی از مکاتب عرفانی است و مراقبه یکی از تمرینات رایج در بین پیروان آن می‌باشد. در تصوف روش‌های مختلف از مدیتیشن استفاده می‌شود. رقص سماع خود نوعی مدیتیشن به حساب می‌آید، همچنین خلوت نشینی، چله نشستن و… همگی به نوعی مدیتیشن هستند یا مراقبه را در خود جای داده‌اند.

مدیتیشن در مکتب تائو

تائویسم نیز مانند بودا یک فلسفه و آیین محسوب می‌شود و از چین منشا گرفته است. در تائو مدیتیشن بسیار مورد توجه است و به آن پرداخته می‌شود. در واقع تائو ریشه روش‌هایی مثل چی‌کونگ و تای‌چی محسوب می‌شود که همین روش‌ها شامل مدیتیشن‌های متنوع و مختلفی می‌شوند. همچنین بخشی از ریشه ذن در مکتب تائو است.

مدیتیشن در هند

مدیتیشن ماورایی، ویپاسانا و یوگا سبک‌هایی هستند که از هند می‌آیند. در مدیتیشن ماورایی افراد روی مانتراهایی (کلمه یا عبارات مشخص) تمرکز و آن را با صدای بلند و یا در ذهن خود تکرار می‌کنند. یوگا نیز نوعی مدیتیشن فیزیکی‌ست که شامل اخلاقیات (یاما، نیاما)، آسانا (حرکات بدنی) و پرانایاما (تمرینات تنفسی) است.

مدیتیشن‌های کهن

مدیتیشن جین

هدف اصلی این مدیتیشن دانایی مطلق است. مراقبه جین که به دو دسته دارما دیانا و شوکلا دیانا تقسیم می‌شود، به عنوان راهی برای رهایی تلقی می‌شود.

این مراقبه از سه بخش اصلی تشکیل شده است: ادراک و ایمان صحیح، علم صحیح و رفتار صحیح. مدیتیشن در جینیسم به دنبال تحقق نفس، رسیدن به رستگاری و رهایی روح است که در این حالت، روح در ناب‌ و خالص‌ترین وضعیت به دور از هرگونه دلبستگی و بیزاری است. در واقع مراقبه‌گر تلاش می‌کند که یک دانا بینا باشد.

مدیتیشن یا مراقبه کهن بودیدارما در تمرین ذاذن

ذاذن و بودیدارما

آموزش مراقبه نشسته ذن را در «مدیتیشن ذن (زازن)» بخوانید.

در آیین بودا مدیتیشن را مسیری به سوی بیداری و نیروانا می‌دانند. نزدیک‌ترین واژه‌ها به مدیتیشن در زبان‌های بودایی کلاسیک عبارتند از: بهاوانا/bhāvanā (توسعه)، تمرین‌های تفکر بدن، آناپاناساتی/Anapanasati (آگاهی به تنفس/ مدیتیشن تنفس) که به جهنا/دیانا یا سامادی ختم می‌شود.

مدیتیشن‌های کهن بودایی (مدیتیشن تنفس و تمرین‌های مربوط به تفکر بدن) غالبا در مدارس و توسط مراقبه‌گران و راهنمایان به دانش‌آموزان منتقل می‌شد و این شیوه‌ها از طریق انتقال شفاهی به دانش‌آموزان و متون در تمامی سنت‌های بودایی حفظ و با توجه تفاسیر متمایز تکمیل شده‌اند.

بودیدارما، راهب هندی قرن پنجم یا ششم میلادی (حدود هزار سال پس از بودا)، این روش‌ها را با خود به چین برد و در آنجا تحت تأثیر تائو این روش‌ها را تکمیل کرد؛ و در نتیجه آن ذاذن پیدا شد.

مدیتیشن یا مراقبه کهن دیانا

دیانا (جهانا)

دیانا (به پالی: جهانا) نام یکی از حالت‌های اصلی مراقبه در تعالیم «گوتاما بودا»، بنیان‌گذار بودیسم، است که بر تمرکز عمیق تأکید دارد. با توجه به کتاب‌های کهن بودا (متون تراوادا و تفسیرهای بوداگوسا)، دیانا روشی برای گسترش آرامش و ذهن‌آگاهی (حضور ذهن) از طریق مراقبه تنفس (بدون هیچ گونه تلاش برای تنظیم) می‌باشد.

از آنجایی‌که به این اهداف در بوجهانگا تحت عنوان “هفت عامل بیداری” یاد شده، می‌توان آن را جز برنامه‌های اصلی و اولیه بهاوانای بودایی دانست. به گفته وتر، دیانا یک تحول طبیعی از محدودیت‌های حسی و اخلاقی‌ست که توسط سنت بودایی تجویز شده است.

مدیتیشن کهن ویپاسانا

ساماتا و ویپاسانا

برای آشنایی عملی با این روش و دوره ده‌روزه آن، «مدیتیشن ویپاسانا چیست؟» را ببینید.

بودا دو ویژگی ذهنی مهم که حاصل مراقبه معنوی یا باوانا ست را ساماتا (آرامش و آسایش خاطر) و ویپاسانا (بصیرت) می‌داند. همان‌طور که دیانا به تمرکز، سنت در حال توسعه و گسترش به بصیرت رهایی‌بخش تأکید کردند، ساماتا و ویپاسانا نیز به دو تکنیک متمایز برای مراقبه تقسیم شدند.

در این تکنیک‌ها ساماتا ذهن را تثبیت، متمرکز و متحد می‌کند، در حالی‌که ویپاسانا فرد را قادر می‌سازد تا خوب ببیند، کاوش کند و تشخیص دهد.

هندوئیسم (مجسمه پاتانجالی در حال تمرین دیانا در پادما آسانا یا مراقبه)

مدیتیشن هندو؛ دیانا در یوگای پاتانجلی

یوگا و دیانا در هندوئیسم سنتی و مدرن به عنوان دو تکنیک برای “آگاهی و هوشیاری مطلق” ذهن انجام می‌شدند. در Advaita Vedanta jivatman، خود برتر بینی یک توهم است و احساس دوگانگی یا جدایی از جهان و انسان‌های دیگر هم توهم است. ولی در واقع آن آگاهی و درک خالص از حقیقت است که به رهایی از توهم کمک می‌کند. در مکتب یوگای دوگانه یا سامخیا، خود (پوروشا) هوشیاری و آگاهی مطلقی‌ست که توسط طبیعت از بین نرفته و آن را آزادی یا رهایی (موکشا، ویموکتی یا کایوالیا) می‌دانند.

مدیتیشن کهن سیکیسم (نام جاپو)

سیکیسم (نام جاپنا)

در آیین سیک، سیمران (مراقبه) و اعمال نیک هر دو برای رسیدن به اهداف معنوی عابد ضروری هستند؛ در واقع بدون اعمال نیک، مراقبه بیهوده است. هدف اصلی سیک‌ها از مراقبه، احساس حضور خدا و ظهور در نور الهی است. مدیتیشن”نام جاپنا/Nām Japnā” نیز شامل تمرکز عمیق بر اسم‌ها یا صفات بزرگ خداوند است.

مدیتیشن تائوئیستی

مراقبه تائوئیست شامل تکنیک‌هایی از جمله تمرکز، تجسم، پرورش، تفکر و مراقبه‌های ذهن‌آگاهی را می‌باشد. مدیتیشن‌های سنتی و کهن دائوئیستی از حدود قرن پنجم تحت تأثیر بودیسم چینی قرار گرفت و بر طب سنتی چین و هنرهای رزمی چینی نیز تأثیر گذاشت

مدیتیشن‌های دائو به سه دسته اصلی “تمرکز، بینش و تجسم” تقسیم می‌شوند. “دینگ 定” که در لغت به معنای “تصمیم‌گیری، استقرار و تثبیت” است بر تمرکز عمیق، تفکر و جذب معنویات تأکید دارد. در حالی‌که مدیتیشن گووآن 觀 (مشاهده و بررسی) به دنبال ادغام و وحدت با دائو است؛ و از طریق مدیتیشن بودایی “تیانتای” از ویپاسانا (بینش و حکمت) توسعه یافته است.

کلام آخر

چه به دنبال کاهش استرس هستید و چه ارتقا معنوی، سبک و تمرینی در مدیتیشن برای شما وجود دارد. از اینکه از حاشیه امن خود دور شوید و روش‌های مختلف رو امتحان کنید، نترسید. چرا که بعد از کمی آزمون و خطا سبک و تمرین مناسب خود را پیدا خواهید کرد. برای بررسی و یادگیری این سبک‌ها و روش‌ها می‌توانید از دوره مستر کلاس مدیتیشن استفاده کنید.

مدیتیشن یک اجبار نیست. اگر آن را اجبار تلقی کنیم، به یک کار طاقت‌فرسا تبدیل می‌شود. در نتیجه برای انجام مراقبه باید ملایمت و نظم داشته باشیم تا در نهایت به یک تمرین و روتین پایدار و لذت‌بخش برسیم.

سوالات متداول

برای یک برنامه‌ی کوتاه و مشخص در ابتدای روز، مدیتیشن صبحگاهی را ببینید.

مدیتیشن چیست؟

مدیتیشن تمرینی ذهنی است که در آن توجه را به‌طور آگاهانه روی نفس، بدن، یک کلمه یا لحظه حال متمرکز می‌کنید تا ذهن آرام‌تر و آگاه‌تر شود.

مدیتیشن را چطور شروع کنیم؟

با جلسه‌های کوتاه چند دقیقه‌ای در مکانی آرام شروع کنید، روی نفس تمرکز کنید و هر بار که ذهن پرسه زد، بدون سرزنش توجه را برگردانید.

فرق مراقبه با ذهن‌آگاهی چیست؟

ذهن‌آگاهی یعنی توجه بدون قضاوت به لحظه حال و می‌تواند در هر کار روزمره‌ای تمرین شود؛ مراقبه معمولاً تمرینی ساختاریافته در زمانی مشخص است که یکی از راه‌های پرورش ذهن‌آگاهی است.

روزانه چقدر مدیتیشن کنیم؟

مدت ثابتی وجود ندارد؛ برای مبتدیان چند دقیقه در روز کافی است و مهم‌تر از طول جلسه، منظم بودن تمرین است.

آیا مدیتیشن جایگزین درمان پزشکی است؟

خیر؛ مدیتیشن می‌تواند در کنار درمان به آرامش و مدیریت استرس کمک کند، اما جایگزین تشخیص و درمان پزشک یا روان‌درمانگر نیست.

روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!

میانگین امتیاز 1.5 / 5. امتیاز: 2

هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

نویسنده: تیم تحریریه ذنیران

دیدگاه‌ها

  1. 129066608130 میگوید:

    سلام و احترام به استاد عزیز و همکاران گرامی
    من مدتی هست که در گوش چپم صدای فرکانس (یک صدایی شبیه اوووم با لرزشی خاص) میشنوم
    مخصوصا توی شبها این صدا بیشتر هست
    البته اصلا آزار دهنده نیست و برعکس لذت بخشه
    دلیل این موضوع چیست

دیدگاهتان را بنویسید

ورود به سایت
نام کاربری / ایمیل / شماره موبایل خود را وارد کنید
بازیابی کلمه عبور
شماره موبایل یا پست الکترونیک خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
تغییر رمز عبور
یک رمز عبور برای اکانت خود تنظیم کنید
تغییر رمز با موفقیت انجام شد
ورود به سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
ثبت نام در سایت
شماره موبایل / ایمیل را تایید و اطلاعات را تکمیل کنید
ثبت نام در سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر