ارزش‌های شخصی چیست؟ فهرست ارزش‌ها و تمرین ۵ مرحله‌ای کشف آن‌ها
فهرست مطالب
ارزش‌های شخصی اصولی هستند که برای شما واقعاً مهم‌اند و مثل قطب‌نما تصمیم‌ها، رفتار و اولویت‌های زندگی‌تان را جهت می‌دهند؛ مثل صداقت، آزادی، خانواده، یادگیری یا مهربانی. شناختن ارزش‌های شخصی کمک می‌کند انتخاب‌های سخت را راحت‌تر بگیرید و وقتی زندگی‌تان با آن‌ها هماهنگ نیست، دلیل نارضایتی را بفهمید. ساده‌ترین راه کشف آن‌ها انتخاب از یک فهرست ارزش‌ها، کوتاه کردن آن به پنج ارزش اصلی و تعریف هر کدام با کلمات خودتان است.
در این مقاله می‌خوانید ارزش‌های شخصی دقیقاً چیست و با هدف و باور چه فرقی دارد، نظریه‌ی ده ارزش پایه‌ی شوارتز چه می‌گوید، یک فهرست ارزش‌ها برای شروع، تمرین پنج‌مرحله‌ای کشف ارزش‌ها و راه زندگی هماهنگ با آن‌ها. این بحث بخشی از مسیر خودشناسی است.
ارزش‌های شخصی چیست؟
ارزش‌های شخصی کیفیت‌ها و اصولی هستند که شما برای چگونه زیستن مهم می‌دانید؛ چیزهایی که اگر زیر پا گذاشته شوند ناراحت می‌شوید و اگر با آن‌ها زندگی کنید احساس معنا و رضایت دارید.
ارزش‌ها به سؤال «چه چیزی برایم مهم است؟» جواب می‌دهند. برای یک نفر صداقت آن‌قدر مهم است که حتی به قیمت از دست دادن یک فرصت، دروغ نمی‌گوید. برای دیگری آزادی و استقلال اولویت دارد و کار با ساعت ثابت و رئیس سخت‌گیر برایش آزاردهنده است. ارزش‌ها را از خانواده، فرهنگ، دین، تجربه‌ها و آدم‌های الهام‌بخش زندگی می‌گیریم، اما در بزرگسالی می‌توانیم آگاهانه آن‌ها را بازبینی کنیم و انتخاب کنیم کدام را نگه داریم.
- ارزش‌ها جهت هستند، نه مقصد؛ هیچ‌وقت «تمام» نمی‌شوند.
- ارزش‌ها شخصی‌اند؛ ارزش خوب یا بد مطلق وجود ندارد، اما ارزش‌ها می‌توانند با هم تعارض داشته باشند.
- ارزش‌ها در طول زندگی جابه‌جا می‌شوند؛ اولویت‌های بیست‌سالگی با پنجاه‌سالگی یکی نیست.
تفاوت ارزش با هدف، باور و نیاز چیست؟
هدف چیزی است که به دست می‌آید و تمام می‌شود، اما ارزش جهتی است که همیشه ادامه دارد؛ باور درباره‌ی درست یا غلط بودن چیزهاست و نیاز کمبودی است که باید برطرف شود.
| مفهوم | تعریف کوتاه | مثال |
|---|---|---|
| ارزش | جهتی که می‌خواهید زندگی‌تان در آن حرکت کند | یادگیری مداوم |
| هدف | نتیجه‌ای مشخص که تیک می‌خورد | گرفتن مدرک کارشناسی ارشد |
| باور | برداشت شما از درستی یک چیز | «تحصیلات آینده را تضمین می‌کند» |
| نیاز | کمبودی که باید برطرف شود | امنیت مالی، استراحت |
| اصل اخلاقی | قاعده‌ای عمومی برای رفتار درست | به دیگران آسیب نزن |
این تفاوت در عمل مهم است. کسی که فقط هدف دارد، پس از رسیدن به آن احساس پوچی می‌کند. اما کسی که می‌داند هدفش در خدمت ارزش «یادگیری» است، پس از گرفتن مدرک هم مسیر بعدی را پیدا می‌کند. برای همین در کنار نمودار ایکیگای یا هر برنامه‌ریزی شغلی، روشن کردن ارزش‌ها قدم اول است.
نظریه‌ی ده ارزش پایه‌ی شوارتز چه می‌گوید؟
روان‌شناس اجتماعی شالوم شوارتز ارزش‌های انسانی را در ده گروه پایه دسته‌بندی کرده که در فرهنگ‌های مختلف تکرار می‌شوند و برخی با هم سازگار و برخی در تضادند.
شوارتز در دهه‌ی ۱۹۹۰ با پژوهش روی ده‌ها کشور نشان داد که ارزش‌های مردم، با همه‌ی تفاوت فرهنگی، در ده گروه اصلی جا می‌گیرند. این گروه‌ها روی یک دایره چیده می‌شوند: ارزش‌های کنار هم با هم سازگارند و ارزش‌های روبه‌روی هم معمولاً با هم کشمکش دارند. توضیح کامل‌تر این نظریه را می‌توانید در ویکی‌پدیا بخوانید.
- خودرهبری: استقلال فکر و عمل، خلاقیت و کنجکاوی
- برانگیختگی: هیجان، تازگی و چالش
- لذت‌جویی: خوشی و لذت بردن از زندگی
- موفقیت: شایستگی و دستاورد شخصی
- قدرت: جایگاه اجتماعی، نفوذ و منابع
- امنیت: ثبات، سلامت و نظم برای خود و خانواده
- همنوایی: پرهیز از رفتاری که به دیگران آسیب بزند یا هنجارها را بشکند
- سنت: احترام به آداب و باورهای فرهنگی و دینی
- خیرخواهی: مهربانی و کمک به نزدیکان
- جهان‌شمولی: عدالت، مدارا و حفاظت از طبیعت و همه‌ی انسان‌ها
مثلاً «خودرهبری» و «همنوایی» در دو سوی دایره قرار دارند؛ کسی که هر دو را بسیار مهم بداند، احتمالاً در تصمیم‌های زندگی کشمکش درونی بیشتری حس می‌کند. آگاهی از این تعارض به‌خودی‌خود بخشی از خودشناسی است.
فهرست ارزش‌های شخصی برای شروع
فهرست زیر را آرام بخوانید و کنار هر ارزشی که دلتان را تکان می‌دهد علامت بزنید؛ لازم نیست ارزش‌های «درست» را انتخاب کنید، فقط آن‌هایی که واقعاً برای شما مهم‌اند.
| حوزه | نمونه ارزش‌ها |
|---|---|
| رابطه‌ها | خانواده، دوستی، وفاداری، عشق، صمیمیت، احترام |
| رشد فردی | یادگیری، کنجکاوی، خرد، شجاعت، اصالت، رشد معنوی |
| کار و دستاورد | مسئولیت‌پذیری، کیفیت، خلاقیت، رهبری، استقلال، موفقیت |
| جامعه | عدالت، خدمت، سخاوت، همدلی، حفاظت از طبیعت |
| درون | آرامش درونی، سلامتی، تعادل، قدردانی، سادگی، صداقت |
| تجربه | ماجراجویی، آزادی، زیبایی، شادی، تازگی |
چگونه ارزش‌های شخصی خود را کشف کنیم؟
یک تمرین پنج‌مرحله‌ای کافی است: انتخاب از فهرست، کوتاه کردن به ده ارزش، رسیدن به پنج ارزش اصلی، تعریف هر ارزش با کلمات خود و سنجیدن اینکه زندگی فعلی‌تان چقدر با آن‌ها هماهنگ است.
۱. علامت زدن از فهرست
از فهرست بالا یا هر فهرست دیگر، همه‌ی ارزش‌هایی را که برایتان مهم است علامت بزنید؛ معمولاً ۲۰ تا ۳۰ مورد می‌شود.
۲. کوتاه کردن به ده ارزش
ارزش‌های نزدیک به هم را کنار هم بگذارید، مثلاً «آزادی» و «استقلال»، و از هر گروه یک نام انتخاب کنید تا به حدود ده ارزش برسید.
۳. رسیدن به پنج ارزش اصلی
از خود بپرسید: «اگر فقط می‌توانستم پنج ارزش را نگه دارم، کدام‌ها می‌ماندند؟» این مرحله سخت است و همین سختی نشان می‌دهد واقعاً چه چیزی اولویت دارد.
۴. تعریف با کلمات خود
برای هر ارزش یک جمله بنویسید: «برای من خانواده یعنی هفته‌ای یک شب بدون گوشی کنار هم باشیم.» تعریف شخصی، ارزش را از یک کلمه‌ی زیبا به راهنمای عمل تبدیل می‌کند. نوشتن این جمله‌ها در دفتر ژورنال‌نویسی بعدها مرور را آسان‌تر می‌کند.
۵. سنجش هماهنگی
به هر ارزش از ۱ تا ۱۰ نمره بدهید: «در یک ماه گذشته چقدر مطابق این ارزش زندگی کرده‌ام؟» فاصله‌ی زیاد میان اهمیت یک ارزش و نمره‌ی زندگی‌تان، جایی است که بیشتر نارضایتی از آن می‌آید.
سه پرسش کمکی برای کشف ارزش‌ها
اگر انتخاب از فهرست برایتان سخت بود، به لحظه‌های اوج زندگی، چیزهایی که خشمگینتان می‌کند و آنچه دوست دارید دیگران پس از شما بگویند فکر کنید.
- لحظه‌های اوج: سه لحظه‌ای را به یاد بیاورید که بیشترین رضایت را داشتید. در آن لحظه چه چیزی حاضر بود؟ آزادی؟ کمک به دیگری؟ خلق کردن؟
- خشم و رنجش: چه چیزی بیشتر از همه عصبانی‌تان می‌کند؟ بی‌عدالتی، دروغ یا بی‌احترامی؟ خشم اغلب نشانه‌ی ارزشی است که زیر پا گذاشته شده است.
- میراث: دوست دارید نزدیکانتان در هشتادسالگی درباره‌ی شما چه بگویند؟ پاسخ این سؤال ارزش‌های بلندمدت را روشن می‌کند.
برای پرسش‌های بیشتر می‌توانید از فهرست سوالات خودشناسی هم کمک بگیرید.
وقتی ارزش‌ها با هم تعارض دارند چه کنیم؟
تعارض ارزش‌ها طبیعی است؛ به‌جای انتخاب همیشگی یکی، اولویت را برای همان موقعیت روشن کنید، راه میانه بجویید و بپذیرید که هر انتخاب هزینه‌ای دارد.
فرض کنید «پیشرفت شغلی» و «خانواده» هر دو در پنج ارزش اصلی شما هستند و پیشنهاد کاری در شهری دیگر رسیده است. این‌جا هیچ پاسخ آماده‌ای وجود ندارد، اما چند پرسش کمک می‌کند: کدام ارزش در این مرحله از زندگی وزن بیشتری دارد؟ آیا راهی هست که هر دو تا حدی حفظ شوند، مثلاً کار دورکاری یا قرارداد موقت؟ پنج سال بعد از کدام انتخاب کمتر پشیمان می‌شوید؟ نوشتن پاسخ‌ها و گفت‌وگو با کسانی که از این تصمیم اثر می‌گیرند، تعارض را از یک کشمکش مبهم به انتخابی آگاهانه تبدیل می‌کند. اگر تعارض ارزش‌ها مدت‌ها شما را درگیر، مضطرب یا بی‌خواب کرده است، گفت‌وگو با یک مشاور یا روان‌شناس می‌تواند به روشن شدن مسیر کمک کند.
چگونه با ارزش‌های شخصی زندگی کنیم؟
هر هفته برای هر ارزش اصلی یک کار کوچک و مشخص برنامه‌ریزی کنید، تصمیم‌های مهم را با ارزش‌ها بسنجید و مرزهای لازم برای محافظت از آن‌ها را بکشید.
- کارهای کوچک: اگر سلامتی ارزش شماست، لازم نیست از فردا ماراتن بدوید؛ پیاده‌روی ۲۰ دقیقه‌ای سه بار در هفته کافی است.
- فیلتر تصمیم: پیش از قبول یک کار یا رابطه‌ی تازه بپرسید: «این انتخاب به کدام ارزشم کمک می‌کند و کدام را کم‌رنگ می‌کند؟»
- مرزگذاری: گاهی زندگی با ارزش‌ها یعنی «نه» گفتن؛ مقاله‌ی مرزهای شخصی در این باره راهنمای عملی دارد.
- مرور فصلی: هر سه ماه یک بار فهرست پنج ارزش را دوباره نگاه کنید؛ تغییر اولویت‌ها طبیعی است.
در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) هم ارزش‌ها نقشی محوری دارند: هدف این رویکرد حذف احساس‌های ناخوشایند نیست، بلکه حرکت به سمت ارزش‌ها حتی در حضور ترس و تردید است. ویکتور فرانکل هم در کتاب انسان در جستجوی معنا نشان می‌دهد که داشتن «چرا» زندگی، تحمل بسیاری از «چگونه»ها را ممکن می‌کند.
جمع‌بندی
ارزش‌های شخصی قطب‌نمای درونی شما هستند و شناختن آن‌ها تصمیم‌گیری را ساده‌تر و زندگی را معنادارتر می‌کند. خلاصه‌ی نکته‌ها:
- ارزش جهت است و هدف مقصد؛ اهداف را در خدمت ارزش‌ها بچینید.
- با تمرین پنج‌مرحله‌ای به پنج ارزش اصلی و تعریف شخصی هر کدام برسید.
- فاصله‌ی میان ارزش‌ها و زندگی فعلی، منبع اصلی نارضایتی است.
- هر هفته برای هر ارزش یک کار کوچک و مشخص برنامه‌ریزی کنید.
همین امروز ده دقیقه وقت بگذارید و از فهرست این مقاله پنج ارزش اصلی خود را انتخاب کنید.
پرسش‌های متداول درباره‌ی ارزش‌های شخصی
پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی کشف و زندگی با ارزش‌ها را در ادامه می‌خوانید.
عدد ثابتی وجود ندارد، اما بیشتر تمرین‌ها پیشنهاد می‌کنند به سه تا پنج ارزش اصلی برسید. فهرست کوتاه در تصمیم‌گیری روزمره کاربردی‌تر است.
هدف نتیجه‌ای مشخص است که به دست می‌آید و تمام می‌شود، مثل گرفتن مدرک. ارزش جهتی همیشگی است، مثل یادگیری، که اهداف در خدمت آن قرار می‌گیرند.
بله. ارزش‌ها با سن، تجربه‌ها و نقش‌های تازه‌ی زندگی جابه‌جا می‌شوند. به همین دلیل بهتر است هر چند ماه یک بار فهرست ارزش‌های خود را مرور کنید.
صداقت، خانواده، آزادی، یادگیری، مهربانی، عدالت، سلامتی، خلاقیت، امنیت، شجاعت و آرامش درونی از رایج‌ترین ارزش‌های شخصی هستند.
اولویت هر ارزش را برای همان موقعیت مشخص کنید، دنبال راه میانه بگردید و پیامد بلندمدت هر انتخاب را بسنجید. اگر تعارض طولانی شد، گفت‌وگو با مشاور کمک می‌کند.
