شمن چیست؟ شمنیزم، شمن در ایران و آموزه‌های شمنیزم تولتک

مردی با کلاه حصیری و پیراهن آبی روشن از پشت سر به هرم پلکانی باستانی در انتهای مسیری سنگی در مکزیک زیر آسمان آبی آفتابی نگاه می‌کند؛ یادآور سرزمین شمنیزم تولتک‌ها

فهرست مطالب

پاسخ کوتاه: شمنیزم کهن‌ترین سنت معنوی شناخته‌شده بشر است که در فرهنگ‌های گوناگون، از سیبری تا آمریکای شمالی و جنوبی، دیده می‌شود. شمن کسی است که با رفتن به حالت‌های تغییریافته آگاهی، برای شفا، راهنمایی و برقراری تعادل میان انسان و طبیعت تلاش می‌کند. در این مقاله که بر شمنیزم تولتک‌های مکزیک کهن تمرکز دارد، شمنیزم راهی برای بالا بردن کیفیت زندگی روزمره معرفی می‌شود، نه فرار از دنیای مادی.

چرا شمنیزم؟ معنویت یعنی بالا بردن کیفیت زندگی

پاسخ مستقیم: در نگاه شمنیزم تولتک، معنویت واقعی یعنی بالا بردن کیفیت همین زندگی مادی و روزمره، نه فاصله گرفتن از آن؛ و چون جهان‌بینی شمنی برای ما ناآشناست، کمک می‌کند ذهن کمتر تفسیر کند و حقیقت را بی‌واسطه‌تر لمس کنیم.

چرا به دنبال شمنیزم هستیم؟ این‌که بگوییم «به دنبال آگاهی هستیم و می‌خواهیم معنوی شویم» را کنار بگذارید؛ این بحث‌ها اغلب ما را از معنویت واقعی دور می‌کند و به سمت کسی می‌برد که دنیایش تاریک شده و فکر می‌کند خیلی آدم معنوی است.

مهم‌ترین هدف و بهترین تعریف معنویت یا آگاهی: بالا بردن کیفیت دنیای مادی است. همین زندگی روزمره که داریم اگر معنویت یا چیزی که ما فکر می‌کنیم معنویت است ما را به سمتی ببرد که قرار باشد از دنیای مادی خود فاصله بگیریم و نسبت به آن و نسبت به آن بی‌توجه شویم، آن معنویت دروغین است و واقعی نیست، اگر قرار باشد مادیات را فراموش کنیم (مرتاض شویم) در این صورت معنویت دروغین است و واقعی نخواهد بود.

چرا سیستم شمنیزم؟ برای تغییر زاویه نگاه. وقتی از سیستم هندی یا یک عرفان شرقی حرف می‌زنیم، ذهن ما سریع آن را با دانسته‌های خود تطبیق می‌دهد، تفسیرش می‌کند و فکر می‌کنیم موضوع را فهمیده‌ایم. شمنیزم یک جهان‌بینی کاملاً جدید و متفاوت می‌دهد؛ چون این دیدگاه برای ما ناآشناست و از فرهنگ ما دور است (به فرهنگ مکزیک باستان مربوط می‌شود)، ذهن نمی‌تواند به‌راحتی آن را تفسیر کند.

ذهن ما حقیقت بیرون را برای ما تفسیر می‌کند و اجازه نمی‌دهد آن را مستقیم لمس کنیم. وقتی در دیدگاهی تازه قرار می‌گیریم، قدرت تفسیرگر ذهن کم می‌شود و اغلب لمس عمیق‌تری از حقیقت به دست می‌آوریم. به همین دلیل در دوره کندالینی ذنیران هم بخش‌هایی از شمنیزم تطبیق داده شد؛ برای مثال گفته شد معادل کندالینی در فرهنگ چین «شست‌وشوی مغز استخوان» است و در شمنیزم هم معادلی دارد.

شمن چیست؟ شمن‌ها چه کسانی هستند و واژه شمن یعنی چه؟

پاسخ مستقیم: شمن (Shaman) در معنای امروزی، درمانگر و راهنمای آیینی یک جامعه است که با رفتن به حالت‌های تغییریافته آگاهی، مثل خلسه با ریتم طبل، میان مردم و جهان ارواح و طبیعت واسطه می‌شود و برای شفا، راهنمایی و برقراری تعادل کار می‌کند. واژه‌ی «شمن» از زبان تونگوزی (اِوِنکی) مردمان سیبری آمده؛ امروز به چنین نقشی در بسیاری از فرهنگ‌های بومی، از سیبری و مغولستان تا آمریکای شمالی و جنوبی، گفته می‌شود.

شمن‌ها معمولاً این کارها را بر عهده دارند:

  • رهبری آیین‌ها و مراسم جمعی
  • درمان و شفای سنتی بیماران و کمک به آرام‌سازی جامعه
  • سفر شمنی به جهان‌های دیگر برای گرفتن راهنمایی (سفر شمنی چیست؟)
  • ارتباط با ارواح، حیوانات قدرت و طبیعت
طرح سیاه‌قلم قرن هفدهمی از شمن تونگوز سیبری با کلاه شاخ‌دار و طبل در کنار چادرهای مخروطی
طرحی از قرن هفدهم میلادی از یک شمن تونگوز (اونک) سیبری با طبل و کلاه شاخ‌دار؛ واژه‌ی «شمن» از زبان همین مردم آمده است

در نگاهی گسترده‌تر، می‌توان حکیمان و عارفان بومی هر سرزمین را «شمن‌های» آن منطقه دانست؛ با این نگاه مولانا و خیام را شمن‌های ایران و بوداها و یوگی‌ها را شمن‌های هند می‌نامند. در هر منطقه جغرافیایی، از روسیه و مصر تا چین و ژاپن، سنت شمنی وجود دارد.

اما آنچه در زبان فارسی با نام شمنیزم رایج شده، شمنیزم مکزیک کهن یا همان قوم تولتک‌ها است؛ دلیل آن بیشتر کتاب‌های کارلوس کاستاندا و ترجمه‌های مهران کندری از این کتاب‌هاست که این برداشت را در ایران جا انداخت.

شمن در ایران؛ آیا در ایران شمن وجود داشته است؟

پاسخ مستقیم: شواهد باستان‌شناسی و مردم‌شناسی ایران، وجود آیین شمنی را در ایران باستان یا امروز تأیید نمی‌کند؛ اما برخی پژوهشگران از واژگان و روایت‌های اوستایی (گیاهان خلسه‌آور، پرواز جادویی با پر لاشخور، سفر روح) نشانه‌های احتمالی یک شمنیسم ایرانی را استخراج کرده‌اند. این نظریه بحث‌برانگیز است و همه‌ی پژوهشگران آن را نپذیرفته‌اند (منبع: مقاله‌ی «Shamanism» در دانشنامه‌ی ایرانیکا، نوشته‌ی فیلیپ ژینیو).

واژه‌ی «شمن» در ادب فارسی

در متون کلاسیک فارسی «شمن» معنای امروزی را ندارد. بر پایه‌ی لغت‌نامه‌ی دهخدا و فرهنگ معین، این واژه از سنسکریت «سرمن» (زاهد و تارک‌دنیا) گرفته شده و در شعر فارسی، از رودکی و فردوسی تا منوچهری و مولوی، بیشتر به معنای راهب بودایی، بت‌پرست و خادم بتکده به‌کار رفته است. بنابراین «شمن» در شعر فارسی با شمن به معنای درمانگر بومی سیبری فرق دارد.

آیا شمنیسم ایرانی وجود داشته است؟

  • دلیل‌های موافقان: به نوشته‌ی ایرانیکا، واژه‌هایی در اوستا (مثل بنگ، هوم و «ویفرا» با ریشه‌ی «لرزیدن») به پدیده‌هایی از نوع شمنی اشاره می‌کنند و ایران هم با همسایگانش در ارتباط بوده است.
  • نمونه‌ی روایت اوستایی: ایرانیکا روایتی از آبان‌یشت را بررسی می‌کند که در آن «ویفرا»ای به‌طور جادویی به هوا پرتاب می‌شود و پس از سه شبانه‌روز اناهیتا او را به زمین بازمی‌گرداند؛ این روایت را برخی با «پرواز جادویی» شمنی مقایسه کرده‌اند.
  • مخالفان: نیبرگ گاتاها را نشانه‌ی شمنیسم ایرانی می‌دانست، اما هنینگ نوشت که وجود شمنیسم میان ایرانیان و هندوآریاییان «هرگز ثابت نشده است». بحث هنوز پایان نیافته است.
  • پژوهش فارسی: کتاب «شمنیسم ایرانی» (سهند آقایی) اسطوره‌ها و حماسه‌های ایرانی، از جمله شاهنامه، را با روش میرچا الیاده از دیدگاه شمنی تحلیل می‌کند (معرفی کتاب در اوپارس)؛ این یک تفسیر پژوهشی است، نه سند باستانی.
  • آسیای مرکزی: پژوهش‌ها نشان می‌دهند در آسیای مرکزی، هم میان مردم ایرانی‌زبان و هم ترک‌زبان، عناصری از شمنیسم پس از اسلام هم باقی مانده است (Islamic Shamanism Among Central Asian Peoples، Diogenes، ۱۹۹۲).

اگر کسی امروز در ایران خود را «شمن» معرفی می‌کند، معمولاً به آموزه‌های تولتک و کتاب‌های کاستاندا (که در همین مقاله توضیح داده شده) یا تمرین‌هایی مثل سفر شمنی و رویابینی اشاره دارد، نه به یک سنت ایرانی مستند. پیش از پرداخت هزینه یا سپردن تصمیم‌های مهم به چنین افرادی احتیاط کنید؛ شمنیسم جایگزین درمان پزشکی نیست.

شمنیزم تولتک و سه دوره تاریخی آن

پاسخ مستقیم: منظور از شمنیزم در این مقاله جهان‌بینی شمنیزم تولتک است که بنا بر روایت این سنت سه دوره دارد: دوره کهن با محور جابه‌جایی انرژی، دوره‌ای که آیین‌ها و گیاهان روان‌گردان به آن اضافه شد، و دوره کنونی که دوباره به سادگی دوره اول برمی‌گردد.

  1. دوره اول: بنا بر روایت این سنت، به حدود بیست هزار سال پیش برمی‌گردد و هدف آن «جابه‌جایی و انتقال انرژی» بوده است. هر بار که به چیزی فکر می‌کنیم یا با کسی گفت‌وگو می‌کنیم، انرژی جابه‌جا می‌شود؛ با این دید عرفانی همه فعالیت‌های روزمره جابه‌جایی انرژی است و هدف، تسلط بر این فعالیت‌هاست.
  2. دوره دوم: مجموعه‌ای از آداب و رسوم و استفاده از گیاهان و مواد روان‌گردان به سیستم شمنیزم اضافه شد که از ابتدا در آن وجود نداشت.
  3. دوره سوم: دوره کنونی است و بازگشت به همان دوره اول؛ یعنی آیین‌ها و چیزهایی که بعداً اضافه شده‌اند، حذف می‌شوند. اگر نزد یک استاد واقعی یوگا در هند بروید و بگویید می‌خواهید برای پیشرفت معنوی مواد مخدر مصرف کنید، به شما می‌خندد؛ چون خودش هرگز برای رسیدن به آن درجه مصرف نکرده است.

توجه کنید که تولتک‌های تاریخی تمدنی در مرکز مکزیک در حدود قرن دهم تا دوازدهم میلادی بودند؛ قدمت بیست‌هزارساله، روایت درونی این سنت است و نه یک یافته باستان‌شناختی.

مجسمه‌های سنگی بلند جنگجویان تولتک (آتلانت‌ها) روی هرم B در محوطه‌ی باستانی تولا در مکزیک زیر آسمان آبی
آتلانت‌های تولا؛ مجسمه‌های سنگی جنگجویان روی هرم B در تولا، پایتخت تولتک‌های تاریخی در مرکز مکزیک

دیدگاه شمن‌ها درباره مرگ

پاسخ مستقیم: شمن‌ها مرگ را پایان زندگی نمی‌دانند، بلکه آن را حضوری زنده می‌بینند که همیشه «به فاصله یک دست در سمت چپ ما» است؛ درک این حضور به «ناامنی لحظه حال» می‌رسد، یعنی آمادگی و هوشیاری در هر لحظه بدون اضطراب درباره آینده.

اولین دیدگاهی که ذهنیت ما را تغییر می‌دهد و کمک می‌کند کیفیت زندگی مادی‌مان را بالا ببریم، نگاه به مرگ است. در دیدگاه رایج شرقی، مرگ پایان زندگی است.

  • اوشو (از دیدگاه سیستم هندی): «زندگی سفر مرگ است که با مردن ما، سفر مرگ به پایان می‌رسد.»
  • سهراب سپهری: «و نترسیم از مرگ، مرگ پایان کبوتر نیست. مرگ وارونه یک زنجیر نیست، مرگ در ذهن اقاقی جاری است.» در این شعر از مفهومی زنده از مرگ صحبت می‌شود، نه اتفاقی در آینده.

اما شمن‌ها مرگ را جریانی پیوسته می‌دانند. آن‌ها عقیده دارند مرگ موجودی زنده است که به فاصله یک دست در سمت چپ ما حضور دارد، همیشه هست و به ما نگاه می‌کند؛ زمانی که می‌میریم، مرگ از همین فاصله شانه ما را لمس می‌کند.

ناامنی لحظه حال چیست؟

وقتی این حضور همیشگی را درک می‌کنیم، به مفهومی می‌رسیم که «ناامنی لحظه حال» نام دارد. ناامنی همیشه بد نیست؛ ناامنی جنگ و بمباران زندگی را ناممکن می‌کند، اما ناامنی لحظه حال بسیار خوب است، چون به ما آمادگی لحظه‌ای می‌دهد.

هر لحظه ممکن است زلزله بیاید یا اتفاقی غیرمنتظره رخ دهد؛ با این حال با خیال راحت زندگی می‌کنیم، چون در توهمی از امنیت به سر می‌بریم. ناامنی لحظه حال یعنی در هر لحظه آماده باشیم تا واکنشی به‌جا داشته باشیم.

این ناامنی اضطراب نمی‌آورد. آنچه استرس می‌دهد، فکر کردن به ناامنی در آینده است. امنیت لحظه حال یک‌جور توهم است و ناامنی آینده هم توهم است، چون آینده هنوز نیامده و وجود ندارد. سیستم شمنیزم اجازه نمی‌دهد با دیدگاه شرقی که از کودکی در آن بزرگ شده‌ایم تحلیل کنیم و ما را به زاویه دیگری برای نگاه به حقیقت می‌برد.

مفاهیم پایه شمنیزم تولتک

پاسخ مستقیم: سه مفهوم پایه شمنیزم تولتک عبارت‌اند از: تونال و ناوال (آنچه قابل بیان است و آنچه نیست)، پیله انرژی (میدان تخم‌مرغی‌شکل دور بدن) و پیوندگاه (نقطه‌ای که ادراک ما از جهان را ثابت نگه می‌دارد).

تونال و ناوال (معادل یین و یانگ)

در شمنیزم همه چیز به دو بخش تقسیم می‌شود: تونال و ناوال. تونال هر چیزی است که می‌بینیم؛ کل عادت‌ها، رفتارها و احساسات ما تونال است. به‌طور کلی هر چیزی که بتوانیم درباره‌اش صحبت کنیم و آن را بیان کنیم تونال است و هر چیزی که نتوانیم بیانش کنیم ناوال است. این تقسیم را می‌توان با یین و یانگ در اندیشه چینی مقایسه کرد.

پیله انرژی

پیله انرژی هاله‌ای به شکل تخم‌مرغ وارونه است که دور بدن ما وجود دارد. شمن‌ها فقط به همین یک بُعد انرژی اعتقاد دارند، در حالی که در سیستم‌های هندی و شرقی از چندین کالبد (مثلاً هفت بدن) صحبت می‌شود و این هاله تخم‌مرغی جزء هیچ‌کدام از آن هفت بدن نیست. برای مقایسه، مقاله «هاله انرژی چیست؟» را ببینید.

تمام انرژی‌هایی که در ذهن، افکار و احساسات ما جریان دارند در این محدوده‌اند و بعضی بخش‌های آن مهم‌ترند. در شمنیزم گفته می‌شود اگر انرژی در جاهایی (لبه‌ها) بماسد، به دیواره‌ها بچسبد و راکد شود، فرد دچار مشکل می‌شود. سالک باید پیله انرژی را در تعادل نگه دارد و برای این کار حرکات فیزیکی (حرکات جادویی) و تمرین‌هایی وجود دارد.

پیوندگاه (Assembly Point)

پیوندگاه در توضیح این دوره ناحیه‌ای بین دو کتف و کمی عقب‌تر از بدن است که تنظیم‌کننده پیله انرژی است و کارش ثابت نگه داشتن ما در این دنیاست. اشتباه رایج این است که فکر کنیم پیوندگاه یا سمت راست است یا سمت چپ (چون سمت راست به تونال و سمت چپ به ناوال مربوط است)؛ در حالی که پیوندگاه در میانه است و فقط کمی به چپ یا راست متمایل می‌شود.

پیوندگاه چگونه ما را ثابت نگه می‌دارد؟ در این دیدگاه هر مکان، هر زمان و هر موقعیت می‌تواند یک «دنیای موازی» جداگانه باشد؛ پس دنیای موازی فقط جهانی دیگر در جایی دیگر نیست و ما همین حالا میان بی‌شمار دنیای موازی زندگی می‌کنیم. پیوندگاه ما را روی یکی از این دنیاها نگه می‌دارد تا گم نشویم.

گاهی پیوندگاه جابه‌جا می‌شود؛ مثلاً وقتی خواب می‌بینیم وارد دنیای رؤیا می‌شویم و آن را باور می‌کنیم، یا در لحظه‌ای که ناگهان چیزی به ما الهام می‌شود. هدف سالک این است که روی پیوندگاه کنترل پیدا کند و هر وقت اراده کرد آن را جابه‌جا کند؛ به این کار «سیال کردن پیوندگاه» می‌گویند. برای این کار باید چیزهایی را «درک» کنیم، نه فقط «بفهمیم»؛ توانایی درک کردن را از کودکی داریم و توانایی فهمیدن را بعدها به دست می‌آوریم.

خصوصیات یک شمن

پاسخ مستقیم: شمن کسی است که در این سیستم کار می‌کند و باید عمل‌گرا، شجاع، باهوش، محتاط، ماهر و از نظر جسمانی آماده باشد؛ از میان این‌ها، عمل‌گرایی و مهارت مهم‌ترند.

  1. عمل‌گرا باشد: مهم‌ترین خصوصیت است؛ اگر به چیزهایی که یاد گرفته‌ایم عمل نکنیم، به هیچ دردی نمی‌خورد. عمل‌گرایی جایی سخت‌تر می‌شود که از بعد فیزیکی خارج می‌شویم و می‌خواهیم روی ذهنیت خود کار کنیم.
  2. شجاع باشد: بتواند با ناشناخته‌ها و ترس‌های خود روبه‌رو شود.
  3. باهوش باشد: باهوش بودن تا حدی ارثی است، اما تا حد زیادی اکتسابی و قابل تمرین است.
  4. محتاط باشد: شمن با وجود شجاعت، بی‌پروا نیست و محتاط عمل می‌کند.
  5. ماهر باشد: یعنی دست‌کم در یک کار بهترین باشد. بسیاری از ما توهم مهارت داریم؛ ماهر مطلق وجود ندارد، اما باید برای ماهر شدن تلاش کنیم.
  6. وضعیت جسمانی خوبی داشته باشد: برخی تمرین‌ها به آمادگی جسمانی نیاز دارند و اگر عضلات ضعیف باشند و توان تحمل نداشته باشند، فرد دچار مشکل می‌شود.

مفاهیم کلیدی دیگر در شمنیزم

پاسخ مستقیم: مفاهیم مهم دیگر این سنت عبارت‌اند از: تفاوت ساحر و سالک، دون و ناوال، سه دقت (شناخته، ناشناخته، ناشناختنی)، کمین و شکار، مرور، عشق عام و خاص، و قصد.

ساحر و سالک

هر دو ممکن است از دید یک فرد عادی توانایی‌های عجیبی داشته باشند، اما ساحر (جادوگر) از توانایی‌هایش برای منافع شخصی استفاده می‌کند و سالک تحت هیچ شرایطی چنین نمی‌کند. با این تعریف، کسی که اصلاً شمنیزم نمی‌داند اما از مقام و پستش برای تهدید دیگران استفاده می‌کند، یا بدنسازی که در خیابان دعوا راه می‌اندازد، «ساحر» است.

دون و ناوال

گاهی از اصطلاح «دون» و گاهی از «ناوال» استفاده می‌شود؛ این ناوال با ناوالِ «تونال و ناوال» فرق دارد. دون به معلم مسیر سلوک گفته می‌شود و ناوال کسی است که به آخر مسیر رسیده است. مثلاً کاستاندا استاد خود را «دون خوان» خطاب می‌کند، اما دون خوان استادان خود را «ناوال الیاس» و «ناوال خولیان» می‌نامید.

سه دقت: شناخته، ناشناخته و ناشناختنی

ادبیات شمنیزم به سه بخش کلی تقسیم می‌شود:

دقتقلمروتوضیح
دقت اولشناخته (تونال)هر چیزی که می‌شناسیم؛ از کهکشان راه شیری تا کوه، یخ و صندلی
دقت دومناشناختهچیزهایی که هنوز نمی‌شناسیم اما می‌توانیم بشناسیم، مثل گونه جانوری تازه؛ تا ناشناخته است جزء ناوال است و وقتی شناخته شد جزء تونال می‌شود
دقت سومناشناختنی (ناوال)چیزهایی که هرگز نمی‌توانیم بشناسیم، مثل ازل (بی‌آغاز) و ابد (بی‌پایان) که ذهن قادر به فهمشان نیست

همان‌طور که گفتیم، هر چیزی که بتوانیم درباره‌اش صحبت کنیم تونال است و هر چیزی که نتوانیم، ناوال.

درمان در شمنیزم

شمنیزم روش‌های درمانی‌ای دارد که بیشتر روی متعادل کردن بدن انرژی کار می‌کنند و بخش زیادی از تمرکز آن‌ها روی دور کردن «غیرارگانیک‌ها» و رفع مشکلات ناشی از آن‌هاست. شمن‌ها شمنیزم را در این زمینه از قوی‌ترین سیستم‌ها می‌دانند؛ با این حال این روش‌ها جنبه معنوی دارند و جایگزین درمان پزشکی یا روان‌درمانی نیستند.

کمین و شکار

از دید شمن‌ها دنیا یک مبارزه است؛ انگار در رینگ بوکس هستیم، با این تفاوت که برد و باخت اهمیتی ندارد و فقط مهم است خوب مبارزه کنیم. زندگی یک «مبارزه مقدس» است.

در آموزه کمین و شکار، ما مدام در حال شکار شدن هستیم: هر وقت عصبانی می‌شویم یا کاری می‌کنیم که برایش برنامه نداشته‌ایم، شکار شده‌ایم. می‌خواهیم بر کمین و شکار مسلط شویم، نه برای این‌که شکارچی دیگران شویم، بلکه برای این‌که شکارچی ماهری شویم که دیگر شکار نمی‌شود.

مرور کردن

از دید شمنیزم، در هر خاطره‌ای که در آن خوشحال یا ناراحت شده‌ایم، بخشی از انرژی‌مان جا مانده است. برای حرکت در مسیر سلوک به همه انرژی خود نیاز داریم، پس باید برگردیم و آن انرژی را بازگردانیم؛ کار تمرین مرور همین است. مهم‌ترین نکته این است که هنگام مرور نباید درگیر احساسات شویم؛ اگر خاطره بدی را مرور کنیم و عصبی شویم، انرژی بیشتری در گذشته جا می‌گذاریم. نوشتن خواب‌ها هم بخشی از این کار است. مرور به روش سنتی پروسه‌ای شش‌ تا هفت‌ساله است.

مراحل مرور کردن:

  1. فهرست کسانی را که می‌شناسید بنویسید.
  2. خاطره‌های مرتبط با هر فرد را فهرست کنید؛ اول زمان می‌برد، اما به‌مرور سریع‌تر می‌شود.
  3. بار احساسی هر خاطره را مشخص کنید تا یک دفترچه خاطره کامل داشته باشید.
  4. از خاطره‌هایی که بار منفی یا مثبت کمی دارند شروع کنید تا انرژی بگیرید و به خاطره‌های سنگین‌تر برسید.
  5. خاطره‌های مثبت را بعد از منفی‌ها مرور کنید؛ ذهن از خاطره منفی فرار می‌کند و به خاطره مثبت کشش دارد.
دیاگرام پنج مرحله‌ی مرور کردن در شمنیزم: فهرست افراد، فهرست خاطره‌ها، سنجش بار احساسی، شروع از خاطره‌های سبک و مرور مثبت‌ها بعد از منفی‌ها
تمرین مرور کردن در پنج مرحله؛ خاطره‌های آسیب‌زا را به‌تنهایی دنبال نکنید و از روان‌درمانگر کمک بگیرید.

اگر خاطره‌ای آسیب‌زا (تروما) دارید که مرورش شما را به هم می‌ریزد، آن را به‌تنهایی دنبال نکنید و از یک روان‌درمانگر کمک بگیرید.

عشق عام و عشق خاص

عشق خاص، عشق کامل به یک فرد، یک کار یا یک چیز است و با «دوست داشتن» فرق دارد. عشق عام یعنی اگر نسبت به چیزهای مختلف عشق خاص داشته باشیم، در طول مسیر به عشقی عام نسبت به همه آن‌ها می‌رسیم.

قصد (Intent)

مفهوم قصد در شمنیزم با دیدگاه شرقی کاملاً متفاوت است. در نگاه رایج، قصد (اراده، تصمیم یا نیت) از درون ما می‌آید؛ اما در شمنیزم قصد ماهیتی بیرونی دارد و ما با رفتارمان آن را «فرا می‌خوانیم» تا به ما کمک کند به هدف برسیم.

مهم‌ترین تغییر، از بین بردن اهمیت نتیجه است. اگر با اراده و نیت بخواهیم ماشینی بخریم و نتوانیم، ناراحت می‌شویم؛ اما اگر قصد کنیم، رسیدن به آن خوب است و نرسیدن هم مهم نیست. در این حالت نتیجه اهمیتش را از دست می‌دهد و ما نیروی قصد را فراخوانده‌ایم.

چرا آموزه‌های شمنیزم محرمانه بوده است؟

پاسخ مستقیم: شمن‌ها ترجیح می‌دادند آموزه‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شود؛ کاستاندا هم با وجود انتشار دوازده کتاب، بخش‌های کلیدی، به‌ویژه معنای حرکات جادویی، را در کتاب‌هایش نگفت و در جزوه‌های محرمانه مؤسسه‌اش نگه داشت.

دکتر یانگ جوینگ مینگ، استاد و نویسنده کتاب‌های چی‌کونگ، می‌گوید محرمانگی چی‌کونگ در جزئیاتی مثل «زبان به کام»، تنظیم تنفس، تانتین و عضلات بوده است. در شمنیزم هم همین را داریم، اما خیلی جدی‌تر.

وقتی کاستاندا با دون خوان آشنا شد، دوازده کتاب منتشر کرد و این سیستم را معرفی کرد، اما بخش عمده‌ای را نگفت. او مؤسسه‌ای تأسیس کرد که در آن جزوه‌هایی محرمانه دست‌به‌دست می‌شد که در هیچ‌کدام از کتاب‌هایش نیست. کتاب‌های کاستاندا بیشتر جنبه داستانی دارند و بخش‌های کلیدی کاملاً محرمانه مانده‌اند.

حرکات جادویی (Magical Passes)

کاستاندا کتابی درباره حرکات به نام «حرکات جادویی» (Magical Passes) دارد. حرکاتی هم هست که در کتاب نیامده اما فیلمشان در اینترنت موجود است؛ بهتر است برای ورود به حرکات کتاب از این حرکات شروع کنیم، چون ساده‌ترند و آمادگی بیشتری ایجاد می‌کنند. حتی کاستاندا در کتابش نمی‌گوید هر حرکت دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد.

اگر فقط ظاهر حرکات را یاد بگیریم و تقلید کنیم، به نتیجه‌ای نمی‌رسیم؛ باید مفهوم پشت هر حرکت را بدانیم. کسی که فقط از روی کتاب حرکات را تکرار می‌کند، در بهترین حالت کمی شمنیزم را تجربه کرده است. برای شمن شدن واقعی باید راه و سبک خود را در حرکات پیدا کنیم و حتی بعدها به حرکات اختصاصی خود برسیم؛ لازمه این کار، ساختن پایه‌ای قوی است.

باتری‌های انرژی

یکی از مفاهیم این حرکات «باتری‌های انرژی» است. در شمنیزم پنج ناحیه مهم وجود دارد که کارشان نگه‌داری انرژی است: ناحیه V گردن، کبد، طحال، کلیه و فوق کلیه. فرض کنید از صبح سر پا بوده‌اید و کوه رفته‌اید و دیگر نای راه رفتن ندارید؛ اگر ناگهان گرگی ببینید پا به فرار می‌گذارید. در این دیدگاه آن انرژی از همین پنج باتری می‌آید.

مشکل این است که به گفته این سنت، سیستم انرژی ما به دلیل تغییراتی که در آن رخ داده تخم‌مرغی‌شکل شده، در حالی که باید کروی باشد؛ به همین دلیل بدن تمایل دارد انرژی را از باتری‌ها دور کند و اجازه شارژ شدن ندهد. با برخی حرکات، آگاهانه این باتری‌ها را شارژ می‌کنیم. همچنین مراقبه‌هایی وجود دارد که جزء بخش‌های محرمانه است و در کتاب‌های کاستاندا جز در تمرین‌های تنفسی اثری از آن‌ها نیست؛ شمن‌ها اسمی به نام مدیتیشن (meditation) نمی‌شناختند، اما آن را انجام می‌دادند.

رویابینی آگاهانه و برون‌فکنی در شمنیزم

پاسخ مستقیم: رویابینی آگاهانه یعنی در خواب بفهمیم که خواب می‌بینیم و رؤیا را هدایت کنیم؛ برون‌فکنی تجربه مشابهی در حالت بیداری است که در آن فرد احساس می‌کند آگاهی‌اش از بدن جدا شده است. در شمنیزم، تمرین مرور و حرکات جادویی به‌طور غیرمستقیم به هر دو کمک می‌کنند.

در سیستم رویابینی آگاهانه شمنیزم، راه‌های نامتعارفی وجود دارد؛ مثلاً تمرین مرور را انجام می‌دهیم و رویابینی‌مان بهتر می‌شود، یا حرکاتی انجام می‌دهیم که ظاهراً ربطی به رویابینی ندارند، اما به‌طور غیرمستقیم بر آن اثر می‌گذارند.

رویابینی آگاهانه (Lucid Dreaming) یعنی وقتی خواب هستیم و رؤیا می‌بینیم، متوجه شویم که خواب می‌بینیم، فضای رؤیا را باور نکنیم و بتوانیم آن را کنترل کنیم و تغییر دهیم؛ می‌توانیم هر چه دوست داریم در رؤیا خلق کنیم یا چیزی را تمرین کنیم. این بخش مهمی از شمنیزم است.

برون‌فکنی یعنی جدا شدن آگاهی (کالبد) از جسم؛ تجربه‌ای شبیه رویابینی اما در حالت بیداری که در آن فرد دراز می‌کشد یا می‌نشیند و احساس می‌کند از بدن بیرون آمده، جسم خود را می‌بیند و با محدودیت‌های بسیار کمتری حرکت می‌کند. شمن‌ها این کار را به شیوه خاص خود انجام می‌دهند. یکی از مفاهیم عمیق در این زمینه «تغییر نژاد» است: یکی از مهم‌ترین اهداف ابتدای مسیر این است که از نظر انرژیک «نژادمان را تغییر دهیم»؛ در این آموزه از دو نژاد بندپایان و طنابداران صحبت می‌شود.

برای آشنایی علمی‌تر با این تجربه، مقاله‌های «رویای شفاف و برون‌فکنی» و «روش‌های برون‌فکنی» را بخوانید. اگر می‌خواهید برون‌فکنی را به‌صورت اصولی و قدم‌به‌قدم تمرین کنید، دوره آستانه ذنیران برای همین طراحی شده است.

دو حرکت جادویی ساده برای شروع

پاسخ مستقیم: حرکت اول با یک دم و دو بازدم و ضربه پشت دست، برای «تغییر فرکانس» است و حرکت دوم با خم کردن آرام زانوها و نگاه به پشت پلک‌ها، برای تقویت توانایی‌های فراروانی و چشم سوم.

عمده‌ترین کار حرکات جادویی، جابه‌جایی و انتقال انرژی در این سیستم است. این دو حرکت را می‌توانید امتحان کنید:

حرکت اول: تغییر فرکانس

در این دیدگاه، انسان موجودی چندبعدی است که از صدها فرکانس ساخته شده؛ دقیقاً مثل رادیویی که پیچ فرکانسش جابه‌جا می‌شود، می‌توانیم فرکانس لحظه‌ای خود را تغییر دهیم. مهم‌ترین کاربرد این تمرین زمانی است که با مشکلی مربوط به یک «غیرارگانیک» (مثلاً ترسی که داریم) روبه‌رو می‌شویم.

در این آموزه گفته می‌شود بیشتر غیرارگانیک‌هایی که اطراف ما هستند ماهیت‌هایی فکری‌اند؛ مثل آرزوها و ترس‌هایی که از فکر ما تغذیه می‌کنند و بعد ماهیتی مستقل پیدا می‌کنند. برخلاف ما که چندفرکانسی هستیم، غیرارگانیک‌ها تک‌فرکانسی‌اند و وقتی به ما وصل می‌شوند که فرکانس غالب ما با فرکانس آن‌ها هماهنگ باشد. با تغییر فرکانس غالب، جلوی چشم آن‌ها نامرئی می‌شویم.

  1. بایستید و دست‌ها را مشت کنید.
  2. با دم (ترجیحاً از بینی)، مشت‌ها را جلوی پیشانی بیاورید؛ پشت دست رو به بیرون.
  3. با بازدم اول کمی نشست کنید و با پشت دست یک ضربه رو به جلو بزنید.
  4. با بازدم دوم یک ضربه کمی عقب‌تر بزنید و تنفس را پیوسته ادامه دهید.

حرکت دوم: تقویت توانایی‌های فراروانی

این حرکت روی توانایی‌هایی کار می‌کند که هندی‌ها به آن چشم سوم می‌گویند. انجامش خیلی ساده است، اما یک نکته مهم دارد: نگاه کردن به پشت پلک‌ها را جدا از حرکت انجام ندهید.

  1. بایستید و خیلی آرام پاها را به نوبت از زانو به عقب خم کنید.
  2. هم‌زمان چشم‌ها را ببندید و به پشت پلک‌ها نگاه کنید (کاری که همه در کودکی می‌کردیم و رنگ‌ها را می‌دیدیم).
  3. پنج دقیقه ادامه دهید؛ هر وقت وارد خیال‌بافی شدید، دوباره به پشت پلک‌ها برگردید.

کم‌کم همان رنگ‌های شگفت‌انگیز کودکی را می‌بینید. این حرکت‌ها تمرین‌هایی معنوی‌اند؛ اگر ترس، اضطراب یا مشکل جسمی جدی دارید، آن‌ها را در کنار درمان تخصصی انجام دهید، نه به جای آن.

برای پژوهشگرانی که درباره‌ی شمنیسم نوشتند، میرچا الیاده و مایکل هارنر را ببینید.

جمع‌بندی

شمنیزم تولتک با نگاهی متفاوت به مرگ، انرژی، قصد و ادراک، به ما کمک می‌کند ذهنیت خود را تغییر دهیم و ترس‌ها را کنار بگذاریم؛ اما مهم‌ترین عامل، اجرای حرکات و تمرین و تکرار آن‌هاست. کاستاندا پیش از مرگش مؤسسه کلیرگرین (Cleargreen) را برای آموزش حرکات جادویی تأسیس کرد.

برای ادامه مسیر، مقاله‌های «سفر شمنی چیست؟» و «حیوان قدرت در شمنیزم» را بخوانید یا با دوره شمنیزم ذنیران این مسیر را عملی شروع کنید.

سوالات متداول

شمنیزم چیست؟

شمنیزم مجموعه‌ای از باورها و تمرین‌های معنوی است که در آن شمن با ورود به حالت‌های خاص آگاهی، برای شفا و راهنمایی با طبیعت و جهان نامرئی ارتباط برقرار می‌کند.

شمن کیست؟

شمن در فرهنگ‌های سنتی، فردی آموزش‌دیده است که نقش درمانگر، راهنمای معنوی و واسطه میان جامعه و طبیعت را بر عهده دارد.

شمنیزم تولتک چیست؟

شمنیزم تولتک به سنت معنوی مکزیک کهن اشاره دارد که با کتاب‌های کارلوس کاستاندا و نویسندگانی مانند دون میگوئل روئیز در جهان شناخته شد.

آیا شمنیزم یک دین است؟

شمنیزم بیشتر مجموعه‌ای از تمرین‌ها و جهان‌بینی‌هاست تا یک دین سازمان‌یافته، و در فرهنگ‌های مختلف شکل‌های متفاوتی دارد.

هدف از یادگیری شمنیزم چیست؟

از نگاه این مقاله، هدف اصلی بالا بردن کیفیت زندگی روزمره، آگاهی بیشتر از عادت‌ها و ارتباط متعادل‌تر با خود و جهان است.

شمن‌ها چه کسانی هستند؟

شمن‌ها درمانگران و راهنمایان آیینی جوامع بومی‌اند که با رفتن به حالت‌های تغییریافته آگاهی، مثل خلسه با ریتم طبل، میان مردم و جهان ارواح و طبیعت واسطه می‌شوند. واژه‌ی شمن از زبان تونگوزی مردمان سیبری آمده است.

شمن یعنی چه؟

شمن در معنای امروزی یعنی درمانگر و واسطه‌ی معنوی در فرهنگ‌های بومی. در شعر کلاسیک فارسی اما «شمن» معمولاً به معنای راهب بودایی، بت‌پرست یا خادم بتکده است (لغت‌نامه‌ی دهخدا).

شمن در ایران چه معنایی دارد؟

در ادب فارسی «شمن» بیشتر یعنی راهب بودایی و بت‌پرست. در معنای امروزی (درمانگر بومی)، شواهد باستان‌شناسی و مردم‌شناسی وجود شمنیسم در ایران را تأیید نمی‌کند، هرچند برخی پژوهشگران نشانه‌های احتمالی آن را در متون اوستایی دیده‌اند (ایرانیکا).

آیا شمنیسم ایرانی وجود داشته است؟

اثبات‌شده نیست و میان پژوهشگران اختلاف‌نظر هست. نیبرگ گاتاها را نشانه‌ی شمنیسم می‌دانست، اما هنینگ وجود آن را میان ایرانیان ثابت‌نشده خواند. برخی پژوهش‌های فارسی هم اسطوره‌ها و شاهنامه را از این دیدگاه تفسیر می‌کنند.

چگونه شمن شویم؟

در سنت‌های بومی، شمن معمولاً با فراخوان معنوی، دوره‌ی کارآموزی نزد شمنی باتجربه و پذیرش جامعه شناخته می‌شود؛ عنوانی نیست که با یک کتاب یا دوره به‌دست بیاید. در دنیای امروز می‌توان تمرین‌هایی مانند سفر شمنی، رویابینی و کار با حیوان قدرت را یاد گرفت.

روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!

میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0

هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

نویسنده: تیم تحریریه ذنیران

دیدگاه‌ها

    • پشتیبانی ذنیران میگوید:

      سلام وقت بخیر
      بحث دنیای موازی بحث خیلی مفصلی است. به غیر از مبحث شمنیزم در مقاله ویدیویی کارما هم در این زمینه از یک دیدگاه دیگر توضیح داده شده که به درک بهتر موضوع کمک می‌کند.

  1. کابوس میگوید:

    من درونم میبینم میتونم یه شمن بشم و نیاز دارم به کمک اولین بار اینجاتوضیح هایی ک خوندم به دلم نشست و درخاست کمک ازت دارم اگه واقعا سردرمیاری اموزگارم بشو

  2. محمد رضا کلانی میگوید:

    با سلام
    مدت ۱۰ سال به مطالعه وتحقیق در مورد واقعیت جهان پرداختم در این اواخر تنها امیدم به کمکی از خارج از این دنیا بود وفکر کنم بابت گفتن همان خواسته به طور با کتابهای کاستند آشنا شدم به تازگی کتابهای ایشون و تموم کردم وبی نهایت مشتاق ادامه راه هستم آیا راهنمایی یا کمکی به بنده می توانید بکنید

دیدگاهتان را بنویسید

ورود به سایت
نام کاربری / ایمیل / شماره موبایل خود را وارد کنید
بازیابی کلمه عبور
شماره موبایل یا پست الکترونیک خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
تغییر رمز عبور
یک رمز عبور برای اکانت خود تنظیم کنید
تغییر رمز با موفقیت انجام شد
ورود به سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
ثبت نام در سایت
شماره موبایل / ایمیل را تایید و اطلاعات را تکمیل کنید
ثبت نام در سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر