نیکلاس اسپانوس کیست؟ دیدگاه اجتماعی–شناختی به هیپنوتیزم
فهرست مطالب
نیکلاس اسپانوس (Nicholas P. Spanos، ۱۹۴۲–۱۹۹۴) روان‌شناس آمریکایی‌تبار، استاد روانشناسی و مدیر آزمایشگاه هیپنوتیزم تجربی دانشگاه کارلتون در اتاوای کانادا بود. او مهم‌ترین چهره‌ی دیدگاه «اجتماعی–شناختی» در هیپنوتیزم است؛ دیدگاهی که می‌گوید رفتار هیپنوتیزمی حاصل ورود به یک حالت ویژه‌ی ذهن نیست، بلکه از انتظار، نگرش، انگیزه و تفسیر فرد از موقعیت ساخته می‌شود.
اسپانوس در حدود سی سال کار پژوهشی، صدها آزمایش درباره‌ی فراموشی هیپنوتیزمی، بی‌دردی، «منطق خلسه»، بازگشت به زندگی گذشته و اختلال هویت تجزیه‌ای انجام داد. در ادامه زندگی، آزمایش‌های مهم، نقدهای وارد بر دیدگاه او و جایگاهش را در کنار تئودور ساربین و تئودور باربر مرور می‌کنیم.
زندگی‌نامه نیکلاس اسپانوس
اسپانوس در سال ۱۹۴۲ در آمریکا به دنیا آمد و مدرک کارشناسی و دکترای خود را از دانشگاه بوستون گرفت. پیش از ورود به دانشگاه، در بیمارستان دولتی مدفیلد در ایالت ماساچوست و همچنین با مؤسسه‌ی Boston Psychological Associates کار کرد. در همین دوره در بنیاد مدفیلد با تئودور باربر و جان چیوز همکاری داشت و نخستین پژوهش‌هایش درباره‌ی هیپنوتیزم را آغاز کرد.
حاصل این همکاری کتاب Hypnosis, Imagination, and Human Potentialities بود که باربر، اسپانوس و چیوز در سال ۱۹۷۴ منتشر کردند و یکی از متن‌های پایه‌ی رویکرد شناختی–رفتاری به هیپنوتیزم شد.
اسپانوس در سال ۱۹۷۵ به گروه روانشناسی دانشگاه کارلتون پیوست و تا پایان عمر آنجا ماند. او در این مدت ۱۸۳ مقاله‌ی علمی و ۱۹ فصل کتاب نوشت و برای مجله‌ی Skeptical Inquirer هم مطلب می‌نوشت. اسپانوس در ۶ ژوئن ۱۹۹۴ در سانحه‌ی سقوط یک هواپیمای تک‌موتوره درگذشت. کتاب جمع‌بندی‌کننده‌ی او، Multiple Identities & False Memories، در سال ۱۹۹۶ و پس از مرگش از سوی انجمن روانشناسی آمریکا منتشر شد.
دیدگاه اجتماعی–شناختی اسپانوس درباره هیپنوتیزم
اسپانوس معتقد بود رفتارها و تجربه‌هایی که «هیپنوتیزمی» نامیده می‌شوند، مطابق با بافت اجتماعی و انتظارهایی اجرا می‌شوند که هیپنوتیزم‌کننده و موقعیت تعریف کرده‌اند؛ حتی اگر خود فرد آن‌ها را غیرارادی تجربه کند. او این ایده را از نظریه‌ی نقش ساربین گرفت و با زبان روانشناسی شناختی و آزمایش‌های کنترل‌شده بسط داد.
نکته‌ی محوری در تحلیل او «تفسیر» بود. به نظر اسپانوس، یک تلقین هیپنوتیزمی معمولاً دو درخواست را در خود دارد: درخواستی برای انجام یک کار، و درخواستی ضمنی برای اینکه آن کار را غیرارادی و خودبه‌خودی تعبیر کنیم. مثلاً هیپنوتیزم‌کننده اول می‌گوید «عضلات پاهایت را شل کن» و کمی بعد «پاهایت سست و سنگین شده‌اند». کسی که فقط درخواست اول را می‌پذیرد کار را ارادی حس می‌کند؛ کسی که هر دو را می‌پذیرد، تجربه‌ای از «غیرارادی بودن» گزارش می‌دهد و سوژه‌ی خوب به نظر می‌رسد.
اسپانوس دو دلیل برای اینکه مردم تجربه‌ی خود را «حالت هیپنوتیزم» می‌دانند برمی‌شمرد: نخست اینکه رفتار خود را به عاملی بیرونی نسبت می‌دهند، و دوم اینکه آیین اجرای هیپنوتیزم با واژه‌ها و ترتیبی طراحی شده که همین برداشت را تقویت می‌کند.
آزمایش‌های مهم اسپانوس؛ از سفتی بازو تا آب یخ
در یکی از آزمایش‌هایی که اسپانوس بارها به آن استناد می‌کرد، به یک گروه از دانشجویان در یک سخنرانی گفته شد که «سفتی خودبه‌خودی بازو» از نشانه‌های هیپنوتیزم است و به گروه دیگر چنین چیزی گفته نشد. هنگام هیپنوتیزم، همان گروهی که این اطلاعات را شنیده بود، بدون اینکه تلقینی درباره‌ی بازو بشنود، سفتی بازو نشان داد. نتیجه این بود که آنچه افراد درباره‌ی هیپنوتیزم «می‌دانند» در رفتارشان ظاهر می‌شود.
در مطالعه‌ای دیگر درباره‌ی بی‌دردی، شرکت‌کنندگان دستشان را در آب یخ نگه می‌داشتند و شدت درد را گزارش می‌کردند. گروهی که می‌دانست بعداً هیپنوتیزم خواهد شد، در دور اول و بدون هیپنوتیزم درد بیشتری گزارش کرد و پس از هیپنوتیزم کاهش درد چشمگیری نشان داد؛ در حالی که گروه دیگر تفاوت زیادی نشان نداد. اسپانوس این را نشانه‌ی نقش انتظار و تمایل به نشان دادن خود به‌عنوان «سوژه‌ی خوب» دانست. موضوع گسترده‌تر را در مقاله‌ی بی‌دردی هیپنوتیزمی بخوانید.
اسپانوس در مقاله‌ی مروری مفصلی که در سال ۱۹۸۶ در مجله‌ی Behavioral and Brain Sciences منتشر کرد، فراموشی هیپنوتیزمی، بی‌دردی و پدیده‌ای به نام «منطق خلسه» (trance logic) را از همین منظر اجتماعی–روانی تحلیل کرد و هم‌زمان پاسخ‌های منتقدان را در همان شماره منتشر کرد.
برنامه آموزش مهارت کارلتون؛ آیا هیپنوتیزم‌پذیری قابل آموزش است؟
اگر هیپنوتیزم‌پذیری یک ویژگی ثابت و تقریباً ژنتیکی باشد، نباید با آموزش زیاد تغییر کند. اسپانوس و همکارش دونالد گوراسینی در سال ۱۹۸۶ برنامه‌ای به نام «برنامه‌ی آموزش مهارت کارلتون» (CSTP) طراحی کردند که به شرکت‌کنندگان کم‌پاسخ نگرش مثبت‌تر، اطلاعات درست درباره‌ی هیپنوتیزم و راهبردهای تخیلی برای تجربه‌ی تلقین‌ها را آموزش می‌داد.
در گزارش‌های اولیه‌ی این گروه، بخش قابل‌توجهی از افراد کم‌پاسخ پس از آموزش در آزمون‌های استاندارد نمره‌ی بالا گرفتند. منتقدان می‌گفتند بخشی از این تغییر ممکن است تطبیق رفتار با انتظار آزمایشگر باشد، نه تغییر واقعی تجربه. با این حال، CSTP یکی از پرارجاع‌ترین شواهد برای انعطاف‌پذیری هیپنوتیزم‌پذیری است و در بحث مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد همچنان مطرح می‌شود.
بازگشت به زندگی گذشته، تجربه‌های یوفو و حافظه
اسپانوس همین چارچوب را به پدیده‌هایی بیرون از آزمایشگاه هم برد. در پژوهشی که در سال ۱۹۹۱ منتشر شد، او و همکارانش نشان دادند «هویت‌های زندگی گذشته» که افراد در جلسه‌ی بازگشت هیپنوتیزمی می‌سازند، با اطلاعاتی که پیش از جلسه درباره‌ی این تجربه دریافت کرده‌اند و باورهای قبلی‌شان شکل می‌گیرد و جزئیات تاریخی آن‌ها اغلب نادرست است.
در مطالعه‌ای در سال ۱۹۹۳ درباره‌ی افرادی که از برخورد با یوفو خبر می‌دادند، گروه اسپانوس نشانه‌ای از آسیب‌شناسی روانی شدید در این افراد نیافت و نتیجه گرفت که باور پیشین به وجود موجودات فضایی و تفسیر تجربه‌های مبهم خواب و بیداری، در شکل‌گیری این روایت‌ها نقش مهمی دارند.
این کارها بخشی از پایه‌ی علمی هشدارهای امروز درباره‌ی استفاده از هیپنوتیزم برای «بازیابی خاطره» است؛ موضوعی که استیون جی. لین و دیگر پژوهشگران بعدها گسترش دادند.
اسپانوس و اختلال هویت تجزیه‌ای
بحث‌برانگیزترین بخش کار اسپانوس «مدل اجتماعی–شناختی» اختلال هویت تجزیه‌ای (اختلال شخصیت چندگانه) بود. او در مقاله‌ای در سال ۱۹۹۴ در مجله‌ی Psychological Bulletin استدلال کرد که نمایش هویت‌های متعدد، نقشی اجتماعی است که بر اساس هنجارهای فرهنگی شکل می‌گیرد و گاهی با تشویق ناخواسته‌ی درمانگران، از جمله از راه هیپنوتیزم، تقویت می‌شود. او این وضعیت را با پدیده‌هایی مانند تسخیر روح در فرهنگ‌های مختلف مقایسه می‌کرد.
این دیدگاه از سوی برخی پژوهشگران پذیرفته شد، اما بسیاری از متخصصان تروما آن را رد می‌کنند. آن‌ها می‌گویند بیشتر بیماران مبتلا به این اختلال هرگز هیپنوتیزم نشده‌اند و این اختلال با سابقه‌ی آسیب شدید در کودکی ارتباط دارد. بحث میان «مدل تروما» و «مدل اجتماعی–شناختی» هنوز ادامه دارد و اختلال هویت تجزیه‌ای همچنان در راهنمای تشخیصی DSM-5 به‌عنوان یک تشخیص رسمی آمده است.
نقدها و میراث نیکلاس اسپانوس
منتقدان اصلی اسپانوس، از جمله طرفداران نظریه‌ی نئودیسوسیشن ارنست هیلگارد، می‌گفتند دیدگاه اجتماعی–شناختی همه‌ی تجربه‌های هیپنوتیزمی را توضیح نمی‌دهد، به‌خصوص تجربه‌ی واقعیِ غیرارادی بودن پاسخ‌ها را. برخی هم برداشت ساده‌شده از دیدگاه او را، یعنی «هیپنوتیزم یعنی وانمود کردن»، نادرست می‌دانستند؛ خود اسپانوس هم چنین ادعایی نداشت و بر تجربه‌ی واقعی و معنادار سوژه‌ها تأکید می‌کرد.
میراث اسپانوس این است که پژوهش هیپنوتیزم را به سمت آزمایش‌های کنترل‌شده با گروه‌های مقایسه، و توجه به نقش انتظار و بافت، سوق داد. پژوهشگرانی مانند ایروینگ کرش و استیون جی. لین این خط را ادامه دادند و امروز بیشتر نظریه‌های هیپنوتیزم، حتی آن‌هایی که به حالت‌های تغییریافته‌ی هشیاری قائل‌اند، عوامل اجتماعی–شناختی را هم در نظر می‌گیرند.
جمع‌بندی
نیکلاس اسپانوس با صدها آزمایش در دانشگاه کارلتون نشان داد که انتظار، اطلاعات قبلی، نگرش و تفسیر موقعیت تا چه اندازه رفتار هیپنوتیزمی را شکل می‌دهند. او مدل نقش ساربین را به یک برنامه‌ی پژوهشی تجربی تبدیل کرد، با برنامه‌ی آموزش مهارت کارلتون نشان داد هیپنوتیزم‌پذیری تا حدی قابل تغییر است و با مطالعه‌ی بازگشت به زندگی گذشته و تجربه‌های یوفو، درباره‌ی ساخته‌شدن خاطره و هویت هشدار داد. دیدگاه او درباره‌ی اختلال هویت تجزیه‌ای همچنان محل اختلاف است، اما تأثیرش بر پژوهش امروز هیپنوتیزم انکارناپذیر است.
منابع
- Nicholas Spanos — Wikipedia
- Spanos (1994), Multiple identity enactments and multiple personality disorder — Psychological Bulletin
- Spanos (1986), Hypnotic behavior: a social-psychological interpretation of amnesia, analgesia, and “trance logic” — Behavioral and Brain Sciences
- Gorassini & Spanos (1986), A social-cognitive skills approach to the modification of hypnotic susceptibility — JPSP
- Spanos et al. (1991), Secondary identity enactments during hypnotic past-life regression — JPSP
سؤالات متداول
نیکلاس اسپانوس (۱۹۴۲–۱۹۹۴) روان‌شناس و استاد دانشگاه کارلتون کانادا و مدیر آزمایشگاه هیپنوتیزم تجربی آن بود. او مهم‌ترین نظریه‌پرداز دیدگاه اجتماعی–شناختی در هیپنوتیزم است و بیش از ۱۸۰ مقاله‌ی علمی نوشت.
طبق این دیدگاه، پاسخ‌های هیپنوتیزمی حاصل یک حالت ویژه‌ی ذهن نیستند، بلکه از انتظار، نگرش، انگیزه، تخیل و تفسیر فرد از موقعیت ساخته می‌شوند. فرد ممکن است این پاسخ‌ها را واقعاً غیرارادی تجربه کند، اما به نظر اسپانوس این تجربه نیز از همین عوامل می‌آید.
نه. این برداشت ساده‌شده‌ای از دیدگاه اوست. اسپانوس تجربه‌ی سوژه‌ها را واقعی می‌دانست و فقط می‌گفت برای توضیح آن نیازی به فرض حالت ویژه‌ی هشیاری نیست؛ تفسیر فرد از موقعیت و تلقین‌ها، تجربه‌ی غیرارادی بودن را می‌سازد.
ارنست هیلگارد با نظریه‌ی نئودیسوسیشن هیپنوتیزم را حالتی می‌دانست که در آن بخشی از کنترل ذهن جدا عمل می‌کند. اسپانوس این فرض را رد می‌کرد و پدیده‌هایی مانند «ناظر پنهان» و فراموشی هیپنوتیزمی را با انتظار و نشانه‌های موقعیت آزمایش توضیح می‌داد.
برنامه‌ای که اسپانوس و دونالد گوراسینی در سال ۱۹۸۶ معرفی کردند تا با آموزش نگرش مثبت، اطلاعات درست و راهبردهای تخیلی، پاسخ افراد کم‌پاسخ به تلقین را افزایش دهند. نتایج آن از شواهد مهم برای قابل تغییر بودن هیپنوتیزم‌پذیری است، هرچند منتقدانی هم دارد.
او معتقد بود نمایش هویت‌های متعدد نقشی اجتماعی است که از هنجارهای فرهنگی و گاهی از تشویق ناخواسته‌ی درمانگران شکل می‌گیرد. بسیاری از متخصصان تروما این مدل را رد می‌کنند و این اختلال همچنان یک تشخیص رسمی در DSM-5 است.
