کلارک هال کیست؟ پیشگام پژوهش آزمایشگاهی هیپنوتیزم و نظریه کاهش سائق
فهرست مطالب
کلارک هال (Clark Leonard Hull؛ ۲۴ مه ۱۸۸۴ – ۱۰ مه ۱۹۵۲) روان‌شناس آمریکایی بود که می‌کوشید یادگیری و انگیزش را با قانون‌های علمی و حتی معادله‌های ریاضی توضیح دهد. او بیشتر با «نظریه‌ی کاهش سائق» شناخته می‌شود، اما پیش از آن، اغلب به‌عنوان آغازگر مطالعه‌ی مدرن و آزمایشگاهی هیپنوتیزم معرفی می‌شود.
کتاب او، «هیپنوتیزم و تلقین‌پذیری: رویکردی تجربی» (۱۹۳۳)، از نخستین تلاش‌ها برای بررسی هیپنوتیزم با آزمایش کنترل‌شده و تحلیل آماری بود. در این مقاله زندگی، پژوهش‌های هیپنوتیزم، نظریه‌ی یادگیری و میراث کلارک هال را مرور می‌کنیم.
زندگی کلارک هال
هال در خانه‌ای چوبی در آکرون، ایالت نیویورک، به دنیا آمد و کودکی‌اش را در مزرعه‌ای در میشیگان گذراند. او در مدرسه‌ای یک‌کلاسه درس خواند و از همان ابتدا در ریاضیات، به‌ویژه هندسه، استعداد نشان داد. در ۱۷ سالگی آزمون معلمی را گذراند و مدتی در مدرسه‌ای روستایی درس داد.
زندگی هال با بیماری‌های سختی همراه بود. او در دوران تحصیل به حصبه‌ی شدیدی مبتلا شد که به گفته‌ی ویکی‌پدیا حافظه‌اش، به‌ویژه برای به خاطر سپردن نام‌ها، را برای همیشه ضعیف کرد. سپس هنگام کار به‌عنوان کارآموز مهندسی معدن در مینه‌سوتا، به فلج اطفال دچار شد و یک پایش فلج ماند. در دوره‌ی یک‌ساله‌ی بهبود، با خواندن کتاب «اصول روانشناسی» ویلیام جیمز به روانشناسی روی آورد.
هال در ۱۹۱۳ از دانشگاه میشیگان لیسانس گرفت و سپس در دانشگاه ویسکانسین، زیر نظر جوزف جسترو، دوره‌ی دکترا را گذراند. او چند سال در ویسکانسین درس داد و در ۱۹۲۹ به دانشگاه ییل رفت و تا پایان عمر در آنجا استاد بود. هال در ۱۹۵۲ در نیوهیون کنتیکت درگذشت.
پیش از هیپنوتیزم، نخستین حوزه‌ی پژوهشی جدی هال آزمون‌های استعداد بود. او در ویسکانسین درس آزمون و سنجش روان‌شناختی را بر عهده گرفت و آن را به درسی درباره‌ی پایه‌های علمی راهنمایی شغلی تبدیل کرد. کتاب «آزمون استعداد» (۱۹۲۸) او بارها نقل شد. علاقه‌ی هال به ریاضیات و مهندسی در این دوره هم پیدا بود: او دستگاهی ساخت که محاسبه‌های همبستگی را به‌طور خودکار انجام می‌داد؛ تجربه‌ای که بعدها او را به این باور رساند که شاید بتوان ماشینی ساخت که فرایندهای ذهنی را شبیه‌سازی کند.
چگونه کلارک هال به هیپنوتیزم رسید؟
هال در ویسکانسین، پس از جسترو، تدریس درس روانشناسی دانشجویان پیش‌پزشکی را بر عهده گرفت و در همین درس به تلقین و هیپنوتیزم علاقه‌مند شد. به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، او پس از آنکه توانست یک دانشجوی آشفته را با یک «کریستال هیپنوتیزمی» به حالت خلسه ببرد، پژوهش درباره‌ی این پدیده و کاربردهای پزشکی آن را آغاز کرد.
هال از غیرعلمی بودن این حوزه ناراضی بود. در آن زمان بیشتر نوشته‌ها درباره‌ی هیپنوتیزم بر گزارش‌های شخصی، نمایش‌ها و ادعاهای اغراق‌آمیز هیپنوتیزم‌گران تکیه داشت. هال تصمیم گرفت به جای گزارش‌های فردی، رفتار قابل اندازه‌گیری را بسنجد و دانشجویانش را نیز تشویق کرد که با هیپنوتیزم پژوهش کنند و فنون آن را به آن‌ها آموزش داد.
کتاب هیپنوتیزم و تلقین‌پذیری (۱۹۳۳)
حاصل این پژوهش‌ها کتاب «هیپنوتیزم و تلقین‌پذیری» بود که با آزمایش‌های کنترل‌شده و تحلیل آماری، ادعاهای رایج درباره‌ی هیپنوتیزم را یک‌به‌یک آزمود. پرسش اصلی هال این بود که آیا ادعاهای پرزرق‌وبرق هیپنوتیزم‌گران، به‌ویژه درباره‌ی بهبود چشمگیر توانایی‌های ذهنی یا حواس، درست است یا نه.
مهم‌ترین نتیجه‌ی هال این بود که هیپنوتیزم خواب نیست. او نوشت: «هیپنوتیزم خواب نیست… هیچ رابطه‌ی ویژه‌ای با خواب ندارد و کل مفهوم خواب وقتی درباره‌ی هیپنوتیزم به کار رود، موقعیت را مبهم می‌کند.» به گفته‌ی او پاسخ‌های افراد در هیپنوتیزم بیشتر به هوشیاری شبیه بود تا به رخوت.
به نظر هال، حالت هیپنوتیزمی جز در چند تفاوت ساده، با حالت بیداری یکسان است. مهم‌ترین تفاوت این بود که افراد در هیپنوتیزم آسان‌تر به تلقین پاسخ می‌دهند. بسیاری از شرکت‌کنندگان باور داشتند که حواسشان در هیپنوتیزم تیزتر شده است، اما آزمایش‌های او چنین بهبودی را به‌طور معنادار تأیید نکرد. تفاوت دیگری که هال گزارش کرد، یادآوری بهتر رویدادهای دور گذشته در هیپنوتیزم بود. پژوهش‌های بعدی، از جمله کارهای استیون جی. لین، درباره‌ی این ادعا هشدار دادند: هیپنوتیزم ممکن است شمار خاطره‌های یادآوری‌شده را بیشتر کند، اما خاطره‌های نادرست و اطمینان بی‌جای فرد به آن‌ها را نیز افزایش می‌دهد.
آزمایش‌های هال واقعی بودن برخی پدیده‌های کلاسیک، مانند کاهش درد با تلقین و مهار ظاهری یادآوری، را نشان داد. اما همین آزمایش‌ها نشان می‌داد که این اثرها را می‌توان بدون فرض هیپنوتیزم به‌عنوان حالتی متمایز و به‌عنوان نتیجه‌ی تلقین و انگیزه توضیح داد؛ دیدگاهی که پیش‌درآمد رویکرد رفتاری به هیپنوتیزم بود.
پایان پژوهش هیپنوتیزم در ییل
هال پس از رفتن به ییل در ۱۹۲۹ می‌خواست پژوهش‌های هیپنوتیزم را ادامه دهد، اما با مقاومت روبه‌رو شد. طبق ویکی‌پدیا، نگرانی دانشکده‌ی پزشکی ییل درباره‌ی خطرهای هیپنوتیزم باعث شد او این پژوهش‌ها را کنار بگذارد و تمام توان خود را صرف نظریه‌ی یادگیری کند.
با این حال روش‌شناسی هال اثر ماندگاری گذاشت. پژوهشگران بعدی مانند ارنست هیلگارد و آندره وایتزنهوفر در استنفورد، و تئودور باربر که بر نقش انگیزه و انتظار تأکید کرد، همان مسیر سنجش دقیق و آزمایش کنترل‌شده را ادامه دادند. برای آشنایی با پیش‌زمینه‌ی این تحول، مقاله‌ی تاریخچه هیپنوتیزم را بخوانید.
نظریه کاهش سائق و رفتارگرایی نو
هال تحت تأثیر شرطی‌سازی پاولف، رفتارگرایی واتسون و قانون اثر ثرندایک، نظریه‌ای نظام‌مند برای یادگیری ساخت. در این نظریه، که در کتاب «اصول رفتار» (۱۹۴۳) شرح داده شد، محرومیت نیاز ایجاد می‌کند، نیاز «سائق» را برمی‌انگیزد و سائق رفتار را به حرکت درمی‌آورد. رفتاری که سائق را کاهش دهد، تقویت می‌شود و به عادت تبدیل می‌شود.
هال می‌کوشید این فرایند را با معادله بیان کند. در ساده‌ترین شکل، توان برانگیختگی یک پاسخ حاصل‌ضرب قدرت عادت، شدت سائق، شدت محرک و انگیزه دانسته می‌شد. او با پیدا شدن استثناها پیوسته عامل‌های تازه‌ای به معادله افزود. هال همچنین به خاطر فرضیه‌ی «شیب هدف» شناخته می‌شود: اینکه موجودات در مراحل پایانی رسیدن به هدف، تلاش بیشتری می‌کنند.
نظریه‌ی هال در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ نظریه‌ی غالب یادگیری بود، اما رفتارگرایان دیگر آن را برای کاربرد عملی بیش از حد پیچیده می‌دانستند و کار اسکینر به‌تدریج جای آن را گرفت. آزمایش‌های ادوارد تولمن نیز که نشان داد موش‌ها بدون تقویت هم یادمی‌گیرند، چالش جدی برای نظریه‌ی هال بود.
شاگردان و میراث کلارک هال
هال در ۱۹۳۶ با شاگردان و همکارانش نشست‌های شبانه‌ای به نام «جلسه‌های دوشنبه‌شب» را راه انداخت که گاهی تا هفتاد روان‌شناس، جامعه‌شناس و انسان‌شناس در آن شرکت می‌کردند. شاگردان و همکاران او، از جمله نیل میلر، جان دالارد و کنت اسپنس، نظریه‌اش را گسترش دادند. کتاب «شخصیت و روان‌درمانی» (۱۹۵۰) میلر و دالارد، که نظریه‌ی یادگیری هال را با روانکاوی پیوند زد، از پایه‌های رفتاردرمانی بعدی به شمار می‌رود.
هال در سال‌های ۱۹۳۵ و ۱۹۳۶ رئیس انجمن روانشناسی آمریکا بود و طبق نظرسنجی مجله‌ی Review of General Psychology در ۲۰۰۲، بیست‌ویکمین روان‌شناس پرارجاع قرن بیستم است.
جمع‌بندی
کلارک هال دو میراث جداگانه دارد. در روانشناسی یادگیری، نظریه‌ی کاهش سائق او زمانی نظریه‌ی غالب بود و هرچند امروز کنار گذاشته شده، شاگردانش راه را برای رفتاردرمانی هموار کردند. در هیپنوتیزم، کتاب ۱۹۳۳ او نشان داد که این پدیده را می‌توان با آزمایش کنترل‌شده و آمار بررسی کرد، که هیپنوتیزم خواب نیست و که بسیاری از ادعاهای اغراق‌آمیز درباره‌ی آن درست نیستند. پژوهشگرانی مانند هیلگارد، وایتزنهوفر و باربر همین مسیر علمی را ادامه دادند.
منابع
- Clark L. Hull – Wikipedia
- Hull, Clark L. (1884–1952) – Encyclopedia.com
- Clark Leonard Hull papers (MS 294) – Yale University Library
- Hull, C. L. (1935). The conflicting psychologies of learning—a way out. Psychological Review
- Hypnosis – Wikipedia
سؤالات متداول
روان‌شناس آمریکایی (۱۸۸۴–۱۹۵۲) و از چهره‌های اصلی رفتارگرایی که نظریه‌ی کاهش سائق را ساخت و پیشگام پژوهش آزمایشگاهی هیپنوتیزم بود.
کتابی که هال در ۱۹۳۳ منتشر کرد و در آن ادعاهای رایج درباره‌ی هیپنوتیزم را با آزمایش کنترل‌شده و تحلیل آماری بررسی کرد.
او نشان داد که هیپنوتیزم خواب نیست و هیچ رابطه‌ی ویژه‌ای با آن ندارد؛ پاسخ‌های افراد در هیپنوتیزم بیشتر به هوشیاری شبیه بود.
پس از رفتن به ییل، نگرانی دانشکده‌ی پزشکی ییل درباره‌ی خطرهای هیپنوتیزم باعث شد این پژوهش‌ها را متوقف کند و به نظریه‌ی یادگیری بپردازد.
نظریه‌ای که می‌گوید محرومیت نیاز و سائق ایجاد می‌کند و رفتاری که سائق را کاهش دهد، تقویت می‌شود و به عادت تبدیل می‌شود.
روش‌شناسی دقیق او، یعنی سنجش رفتار و آزمایش کنترل‌شده، الگوی پژوهشگرانی مانند هیلگارد، وایتزنهوفر و باربر شد.
