گوراکنات کیست؟ بنیان‌گذار سنت ناتا، رابطه‌اش با هاتا یوگا و آنچه مستند است

پاسخ کوتاه: گوراکنات (گوراکشاناتا، Gorakhnath) طبق ویکی‌پدیا یوگی و قدیس هندو و بنیان‌گذار جنبش رهبانی «ناتا» است؛ سنت او را شاگرد ماتسیندرانات و تاریخ زندگی‌اش را اوایل سده‌ی ۱۱ می‌داند. اما پژوهشگران قرن او را از سده‌ی ۱۱ تا ۱۴ حدس زده‌اند و زندگی‌نامه‌ی مستندی از او نداریم. آنچه مستند است صومعه‌ها، زیارتگاه‌ها و متن‌هایی است که به نام او گردآوری شده‌اند؛ آنچه نیست، افسانه‌هایی است که او را «فراتر از زمان» می‌دانند.

برای زمینه، یوگا چیست و شاخه‌های یوگا را ببینید. تمرین‌هایی که در متن‌های ناتا آمده را در کندالینی یوگا، نادی‌ها و مودرا می‌خوانید، و برای سنت فلسفی دیگر پاتانجلی را.

گوراکنات کیست؟

پاسخ مستقیم: نامی با چند صورت (گوراکشاناتا، گورکناتا، در تامیل «کوراکار») برای بنیان‌گذار سنت رهبانی ناتا که در سنت‌های متعدد هندی بزرگ داشته می‌شود.

ویکی‌پدیا او را «مهایوگی» (یوگی بزرگ) در سنت هندو و یکی از «نُه ناتا» (ناواناتا) می‌داند که شیوا نخستین آموزگار آنهاست. سنت او را فراتر از قوانین زمان می‌خواند که در دوره‌های گوناگون بر زمین پدیدار شده است. در روستاهای هند دیرها و معبدهایی به نام او هست، به‌ویژه شهر گوراکپور. در نپال او پیر نگهبان کشور شمرده می‌شود و تا برچیده‌شدن پادشاهی در ۲۰۰۸ پیر رسمی پادشاهان بود. در سنت سیدهار تامیلنادو هم یکی از ۱۸ سیدهار است.

چه زمانی زندگی می‌کرد؟

پاسخ مستقیم: دقیق نیست؛ پیشنهادها از سده‌ی ۱۱ تا ۱۴ میلادی است.

• سنت: حدود اوایل سده‌ی ۱۱؛ شاگرد ماتسیندرانات.
• Briggs: سده‌ی ۱۱ تا ۱۲.
• Abbott: سده‌ی ۱۳، بر پایه‌ی سندهای بابا فرید و نسخه‌های «جنانسواری».
• Grierson: سده‌ی ۱۴، بر پایه‌ی شواهدی از گجرات.

طبق ویکی‌پدیا، در سروده‌های کبیر و گورو نانک از او به‌عنوان رهبری نیرومند با پیروان بسیار یاد می‌شود. تاریخ‌ها با هم یکی نیستند و ما یکی را «درست» اعلام نمی‌کنیم. اگر ماتسیندرانات اوایل سده‌ی ۱۰ و او اوایل سده‌ی ۱۱ باشد، رابطه‌ی «استاد و شاگرد مستقیم» تقریباً صد سال فاصله دارد؛ ویکی‌پدیا هم می‌گوید این دو شاید قرن‌ها با هم فاصله داشته‌اند.

زندگی‌نامه یا روایت؟

پاسخ مستقیم: روایت‌های تاریخی کم است و روایت‌های «زندگی‌نامه‌ی مقدس» (هاژیوگرافی) بسیار.

• روایت مورخان: ویکی‌پدیا می‌گوید متن‌های تاریخی نشان می‌دهد شاید در آغاز بودایی بوده و در منطقه‌ای با نفوذ شیوایی به آیین هندو گرویده است. او مناقشه‌ی دوگانه‌گرایی و ناپدویی (ادویته) را در عمل بی‌فایده می‌دانست و می‌گفت انتخاب با خود یوگی است و تمرین هر دو راه به سمادی می‌رسد (طبق Banerjea).
• روایت سنت: زمان و مکان تولد ندارد و او را فرابشری می‌خوانند. روایت‌های شمال‌غربی هند (پنجاب، گاه پیشاور) و روایت‌های بنگال و بیهار (آسام) زادگاه او را متفاوت می‌گویند. همه آدی‌ناتا و ماتسیندرانات را دو آموزگار پیشین او می‌نامند؛ روایت‌ها در شمار و ترتیب دیگر آموزگاران فرق دارند.

گوراکنات و هاتا یوگا

پاسخ مستقیم: سنت و بخشی از پژوهش او را پیوسته به هاتا یوگا می‌دانند؛ Mallinson این پیوند را نادرست می‌خواند.

• Guy Beck: پیوند گوراکنات، کانفاتاها و هاتا یوگا «فراتر از پرسش» است.
• James Mallinson: این نسبت‌دادن نادرست است و خاستگاه هاتا یوگا را به دشانامی، داتاتریه و رامانندی‌ها پیوند می‌دهد.
• متن‌های ناتای کهن: طبق ویکی‌پدیا، «گوراکشاشتکا» و «یوگابیجا» یوگایی مبتنی بر برانگیختن کندالینی (لایا یوگا) آموزش می‌دهند و آن را هنوز «هاتا یوگا» نمی‌نامند. در «گوراکشاشتکا»، به‌گفته‌ی Mallinson، خوراک متعادل یکی از سه بخش مهم تمرین است و باید یک‌چهارم معده خالی بماند.

یعنی اینکه او با سنتی که بعدها «هاتا یوگا» نام گرفت پیوند دارد روشن است؛ اینکه «بنیان‌گذار» بوده، بحث است. برای تاریخ کتاب‌ها سواتماراما و هاتا یوگا پرادیپیکا را ببینید.

متن‌های منسوب: «سیدها سیدهانتا پدهاتی»

پاسخ مستقیم: مهم‌ترین متنی که سنت ناتا به او نسبت می‌دهد، رساله‌ای ناپدویی درباره‌ی «یوگی رها».

طبق ویکی‌پدیا و به نقل از Feuerstein این متن «یکی از کهن‌ترین نوشته‌های هاتا یوگا» است و آوادهوتا (یوگی رها) را شرح می‌دهد. چارچوب آن ناپدویی است: یوگی «خود را در همه‌ی موجودات و همه را در خود می‌بیند»، و چهار طبقه در سرشت فرد جا دارند (کردار شایسته، دلاوری، تجارت، خدمت). یوگی همه‌ی زنان و مردان نژادها و طبقه‌ها را در خود تجربه می‌کند، پس از کسی نفرت ندارد. Romola Butalia فهرستی از آثار منسوب می‌آورد و ویکی‌پدیا او را شاید از نخستین شاعران پنجابی می‌شمارد. اینکه خود او این متن‌ها را نوشته باشد ثابت نشده است.

ردپا در هند، نپال و تامیلنادو

پاسخ مستقیم: ردپای او در صومعه‌ها، نام‌ها و جشن‌ها زنده است؛ هرکدام را باید «سنت» خواند.

• گوراکپور: صومعه‌ی گوراکنات و شهر گوراکپور در اوتارپرادش به نام اوست. ویکی‌پدیا می‌گوید زیارتگاهی قدیمی در آن جا بوده که علاءالدین خلجی آن را مسجد کرده، و پیروان ناتا بعدها زیارتگاهی کوچک‌تر ساخته‌اند؛ افزوده‌های بعدی در سده‌های ۱۸ تا ۲۰ است. صومعه در محله‌ای با اکثریت مسلمان است و مرکزی برای هم‌زیستی میان زائران است.
• نپال: گورخاها نام خود را از او دارند. غاری در گورکا ردپای او را نشان می‌دهد و جشن «روت مهوتسو» در «بایساکه پورنیما» به‌گفته‌ی مردم هفت‌صد سال است برگزار می‌شود. طبق روایتی از Northey و Morris، او در تپه‌ای نزدیک «دئو پاتان» دوازده سال بی‌حرکت مراقبه کرد. در دره‌ی دانگ هم، به‌روایت سنت، پادشاهی به نام «رتنپریکشک» را مرید کرد که بعد «رتن‌ناتا» شد.
• تامیلنادو: در سنت سیدهار «کوراکار» است و آگاستیا و بهوگر استادانش شمرده می‌شوند. معبدی در وادوکو پویگای‌نالور آرامگاه او را دارد. ویکی‌پدیا می‌گوید او سروده‌های رمزی درباره‌ی پزشکی، فلسفه و کیمیا نوشت و از نخستین کسانی بود که شاهدانه را در داروهایش به کار برد، و به همین دلیل آن را «علف کوراکار» می‌نامند. این ادعای سنت است؛ ما آن را از نظر پزشکی نسنجیده‌ایم و توصیه‌ی درمانی نمی‌کنیم.
• پنجاب: Arvind-Pal Singh Mandair می‌گوید دسته‌های ناتا پیش از گورو نانک در پنجاب آشپزخانه‌ی رایگان (لنگر) می‌گرداندند.

ارزیابی علمی

پاسخ مستقیم: پژوهش‌ها تمرین‌های امروزی یوگا را می‌سنجند، نه آموزه‌ها یا ادعاهای مربوط به گوراکنات؛ و برای اضطراب نتیجه‌ی ترکیبی است.

مرور نظام‌مند و فراتحلیل Cramer و همکاران (۲۰۱۸، Depression and Anxiety) هشت کارآزمایی با ۳۱۹ شرکت‌کننده را بررسی کرد. یوگا در کوتاه‌مدت اثر کوچکی بر اضطراب نسبت به درمان‌نکردن داشت (اندازه‌ی اثر ۰٫۴۳ به نفع یوگا) و اثر بزرگ‌تری نسبت به مقایسه‌های فعال (۰٫۸۶ به نفع یوگا؛ بازه‌ی اطمینان ۹۵ درصد پهن: ۰٫۱۵ تا ۱٫۵۶). اثر کوچکی بر افسردگی هم دیده شد. اما برای بیمارانی که اختلال اضطرابی با معیار DSM داشتند اثری نبود. فقط سه کارآزمایی داده‌ی ایمنی داشتند و افزایش آسیب نشان ندادند. نویسندگان نتیجه می‌گیرند یوگا برای کسانی با اضطراب بالا شاید مؤثر و ایمن باشد، و درباره‌ی اختلال‌های اضطرابی شواهد قطعی نیست.

این‌ها شواهد تمرین امروزی‌اند. ادعای «برانگیختن کندالینی» یا «فراتر از زمان بودن» با کارآزمایی سنجیدنی نیست. برای مرور اثرها، فواید یوگا و پرانایاما را بخوانید.

او را چطور بخوانیم؟

• گوراکنات را «نام» یک سنت و صومعه بدانید: صومعه‌ها واقعی‌اند، زندگی‌نامه‌اش روایت است.
• متن‌ها را «منسوب به او» بخوانید، نه «نوشته‌ی او».
• در بحث هاتا یوگا هر دو دیدگاه (Beck و Mallinson) را نگه دارید و یکی را ثابت‌شده ندانید.
• اگر برای اضطراب یوگا تمرین می‌کنید، آن را مکمل و با نظر پزشک بدانید. برای مرور انواع مدیتیشن و برای تمرین توجه آستانه را ببینید.

جمع‌بندی

گوراکنات بنیان‌گذار سنت ناتا و استاد افسانه‌ای هاتا یوگا شمرده می‌شود، با قرنی بین ۱۱ تا ۱۴. صومعه‌ی گوراکپور، نام گورخاها و متن‌های منسوب به او مستندند. فراتر از زمان‌بودن، زادگاه و یکی‌بودن او با بنیان‌گذار هاتا یوگا یا ثابت نشده یا محل بحث است. شواهد علمی مربوط به تمرین‌های امروزی یوگا برای اضطراب‌اند، با اثر کوچک تا بزرگ و محدودیت‌های روشن، و با آموزه‌های او ارتباطی ندارند.

منابع

• ویکی‌پدیا؛ Gorakhnath و Hatha yoga؛ با ارجاع به Briggs، Abbott، Grierson، Beck، Mallinson، Feuerstein، Butalia، Mandair و Northey و Morris.
• Cramer H و همکاران. Yoga for anxiety: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Depress Anxiety. 2018.
• تصویر نگاره: «Illustrated manuscript depiction of Gorakhnath under a tree outside his hut, ca.1715.jpg»، ویکی‌مدیا کامنز؛ برچسب مجوز در کامنز: Public domain.
• تصویر شاخص: گرافیک ساخته‌ی ذنیران.