پاتانجلی کیست؟ نویسنده‌ی یوگا سوترا، بحث هویت و تاریخ، و نگاه علمی

پاسخ کوتاه: پاتانجلی (Patañjali) نام پدیدآورنده‌ی «یوگا سوترا»ست؛ متنی با ۱۹۶ جمله‌ی کوتاه که پایه‌ی فلسفه‌ی کلاسیک یوگا شمرده می‌شود. طبق ویکی‌پدیا، «او» شاید یک نفر نبوده، بلکه نام یک یا چند نویسنده‌ی هند باستان است. متن از سده‌ی ۲ پیش از میلاد تا سده‌ی ۵ میلادی تاریخ‌گذاری شده و از زندگی شخصی او چیز مستندی نمی‌دانیم؛ آنچه هست روایت‌های سنت است.

این مقاله درباره‌ی خود پاتانجلی، هویت و متن اوست. برای شرح تمرین‌ها، یوگای هشت مرحله‌ای پاتانجلی و یوگا چیست را ببینید و برای مسیرها، شاخه‌های یوگا را.

پاتانجلی کیست؟

پاسخ مستقیم: «پاتانجلی» نام چند نویسنده‌ی هندی است؛ نام او به‌عنوان نویسنده و گردآورنده‌ی چند متن سانسکریت ثبت شده، که بزرگ‌ترینشان «یوگا سوترا»ست.

طبق ویکی‌پدیا، نویسنده‌ی «مهابهاشیه» (تفسیر دستور پانینی) به سده‌ی ۲ پیش از میلاد تعلق دارد و تاریخ او به‌طور معتبر ثبت شده است. نویسنده‌ی «یوگا سوترا» را از سده‌ی ۲ پیش از میلاد تا سده‌ی ۴ یا ۵ میلادی تخمین می‌زنند. متنی پزشکی به نام «پاتانجلاتانترا» و تفسیری بر «چاراکا» هم به نامی همسان نسبت داده شده است، و برخی پژوهشگران هندی آن‌ها را یک نفر می‌دانند. طبق Monier-Williams نام «پاتانجلی» ترکیبی از «پَتَ» و «اَنج/اَنجلی» (دست‌های به‌هم‌آمده برای احترام) است و یعنی «سرچشمه‌گرفته از احترام».

بحث هویت: یک نفر یا چند نفر؟

پاسخ مستقیم: دیدگاه رایج در پژوهش غربی این است که دستوردان و نویسنده‌ی یوگا سوترا دو نفرند؛ سنت هندی غالباً یکی‌شان می‌داند.

• Louis Renou تفاوت‌های زبان، دستور و واژگان دو متن را نشان داد.
• James Wood (۱۹۱۴) یکی‌بودن را پیشنهاد کرد و Surendranath Dasgupta (۱۹۲۲) با استدلال‌هایی به‌طور مشروط به آن نزدیک شد.
• بوجا (سده‌ی ۱۱) در «راجمارتاندا» بیتی دارد که می‌گوید: «به پاتانجلی، برترین مونی‌ها، تعظیم می‌کنم؛ که با یوگا ناپاکی ذهن، با دستور ناپاکی گفتار و با پزشکی ناپاکی بدن را زدود.» طبق Meulenbeld این ایده «نسبتاً دیرهنگام» است؛ پیش از سده‌ی ۱۰ هیچ متن سانسکریت شناخته‌شده‌ای نمی‌گوید که یک نفر هر سه متن را نوشته است.
• نبودن ارجاع متقابل میان دو متن، دلیل دیگر تردید است.

نتیجه‌ی ویکی‌پدیا: بیشتر پژوهشگران هر دو متن را «از پاتانجلی» می‌نامند بی‌آنکه منظورشان یک نفر باشد.

تاریخ یوگا سوترا

پاسخ مستقیم: دقیق نیست؛ تخمین‌ها از دو سده پیش از میلاد تا چهار یا پنج سده‌ی بعد از آن پراکنده است.

• Radhakrishnan و Moore: سده‌ی ۲ پیش از میلاد، دوران موریا.
• Bryant: بیشتر پژوهشگران متن را «کمی پس از آغاز میلاد» (سده‌ی ۱ تا ۲) می‌دانند و گاه قدیمی‌تر؛ تاریخ‌های سده‌ی ۴ یا ۵ به‌گفته‌ی او «به چالش کشیده شده‌اند».
• Philipp Maas: حدود ۴۰۰ میلادی، با توجه به هم‌زمانی استدلال‌ها با فیلسوف بودایی Vasubandhu و سیر تفسیرها.
• Gerald Larson: فصل چهارم بعدها افزوده شده و به پاتانجلی نسبت داده نمی‌شود؛ ویکی‌پدیا می‌گوید این فصل را اغلب «افزوده‌ی بعدی» می‌دانند.

«یوگا سوترا» طبق ویکی‌پدیا از سمکهیا، بودایی و رشته‌های کهن‌تر ریاضت‌کشی وام گرفته است. David Gordon White می‌گوید متن از سده‌ی ۱۲ تا ۱۹ نزدیک به ۷۰۰ سال گمنام بود و در اواخر سده‌ی ۱۹ با کوشش Vivekananda و انجمن تئوسوفی بازگشت؛ یعنی جایگاه «کتاب مقدس یوگا» تا حدی مدرن است. نمونه‌ای از یوگای عامه‌پسند غربی همان دوران را در مقاله‌ی یوگی راماچاراکا بخوانید.

یوگا سوترا چه می‌گوید؟

پاسخ مستقیم: متن چهار فصل دارد و هدفش رهایی (کیولیا) از راه آرام‌کردن ذهن است.

فصل اول (۵۱ سوترا) تعریف مشهور را دارد: «یوگا آرام‌کردن نوسان‌های ذهن است» (۱٫۲)؛ آن‌گاه «بیننده» در طبیعت خودش می‌ماند. فصل دوم (۵۵) دو نظام را معرفی می‌کند: کریا یوگا (تپس، مطالعه‌ی خود و سپردن به ایشوره) و هشت‌گام. فصل سوم (۵۶) سه گام آخر («سمیاما») را شرح می‌دهد و از «نیروهای» حاصل می‌گوید، اما هشدار می‌دهد این نیروها می‌توانند مانع رهایی شوند (۳٫۳۸). فصل چهارم (۳۴) درباره‌ی رهایی است و بسیاری آن را افزوده‌ی بعدی می‌دانند.

هشت گام و جایگاه ورزش بدنی

هشت گام عبارت‌اند از یاما، نیاما، آسانا، پرانایاما، پراتیاهارا، دهارانا، دیانا و سمادی. طبق متن، آسانا حالتی بدنی است که در آن بتوان «استوار و راحت» بود؛ یعنی حرکت‌های بدنی که امروز «یوگا» می‌نامیم، یکی از هشت گام‌اند، نه کل مسیر. یاما شامل اهیمسا، ساتیا، استیا، برهمچاریا و آپاریگراها است؛ نیاما شامل شوچا، سانتوشا، تپس، سوادیایا و ایشوره پرانیدانه. برای مرور پرانایاما هم بخوانید.

خدا در یوگا سوترا

واژه‌ی «ایشوره» در ۱۱ بیت آمده است. تفسیرها از «خدای شخصی» تا «خویشتن ویژه» و «هر چیز معنوی برای فرد» متفاوت‌اند، و Whicher می‌گوید متن را هم خداباور و هم غیرخداباور می‌توان خواند. بسیاری آن را «سمکهیا با خدا» می‌خوانند.

روایت‌های سنت درباره‌ی پاتانجلی

پاسخ مستقیم: این‌ها روایت سنت‌اند، نه تاریخ مستند.

• تجسم شِشا: طبق ویکی‌پدیا، پاتانجلی را تجسم «آدی شِشا» می‌دانند؛ روایت سنتی است.
• سنت شیوایی تامیل: حدود سده‌ی ۱۰ میلادی، «تیرومندیرم» (تیرومولر) می‌گوید او با هفت شاگرد دیگر یوگا را از «ناندی‌دِوا» آموخت.
• سمادی: گفته می‌شود او در معبد Brahmapureeswarar در Tirupattur یا معبدی در Rameswaram به سمادی رسید؛ روایت‌ها یکی نیستند.
• یوگاناندا: طبق ویکی‌پدیا، یوگاناندا نوشت بابا جی به لاهیری گفته کریا یوگا احیای همان علمی است که پاتانجلی هم می‌شناخت. این هم ادعای سنت است؛ مقاله‌های لاهیری ماهاسایا و بابا جی را ببینید.

ارزیابی علمی

پاسخ مستقیم: علم می‌تواند تمرین‌های مدرن یوگا و مراقبه را بسنجد، نه ادعاهای متافیزیکی متن را؛ و نتایج ترکیبی است.

مراقبه: Goyal، ۲۰۱۴

مرور نظام‌مند Johns Hopkins در JAMA Internal Medicine، ۴۷ کارآزمایی با ۳۵۱۵ نفر را بررسی کرد. برای مراقبه‌ی ذهن‌آگاهی شواهد متوسط برای بهبود اضطراب (اندازه‌ی اثر ۰٫۳۸ در هشت هفته)، افسردگی (۰٫۳۰) و درد (۰٫۳۳) یافتند. شواهد برای خلق مثبت، توجه، خواب و وزن ضعیف یا ناکافی بود، و مراقبه از هیچ درمان فعال، مثل دارو یا ورزش، بهتر نبود.

یوگا و کمردرد: Wieland، ۲۰۲۲

مرور کاکرین ۲۱ کارآزمایی با ۲۲۲۳ نفر را بررسی کرد؛ بیشتر آیینگار، هاتا یا وینی‌یوگا. نسبت به نبود ورزش، یوگا بهبود کوچکی در درد (شواهد با قطعیت متوسط) و عملکرد (قطعیت کم) داد که از دید بالینی مهم نبود. در مقایسه با ورزش‌های کمر، تفاوتی در عملکرد دیده نشد. شواهد با قطعیت کم نشان داد خطر عوارض، بیشتر کمردرد، با یوگا بیشتر است. همه‌ی کارآزمایی‌ها خطر سوگیری بالا داشتند.

این‌ها شواهد تمرین‌اند: آرام‌کردن ذهن، تمرین بدنی و تنفس. ادعاهایی مانند «نیروها»ی فصل سوم یا دانستن «بیننده» به‌عنوان آگاهی مجرد با کارآزمایی سنجیدنی نیستند. برای مرور اثرها، فواید یوگا و ذهن‌آگاهی را بخوانید.

او را چطور بخوانیم؟

• پاتانجلی را نامِ یک متن و سنت بدانید، نه شخصی که بتوان زندگی‌نامه‌اش را نوشت.
• روایت‌های «تجسم شِشا» و «سمادی در معبد» را روایت سنت بخوانید.
• یوگا سوترا را بیشتر درباره‌ی ذهن و رهایی بدانید تا حرکت‌های بدنی؛ آسانا یک گام از هشت گام است.
• اگر درد یا بیماری دارید، یوگا را مکمل و با نظر پزشک انجام دهید. برای مرور انواع مدیتیشن و برای تمرین توجه آستانه را ببینید.

برای سنتی دیگر از ریشه‌های یوگا، که بیشتر به بدن و تنفس می‌پردازد تا فلسفه‌ی ذهن، ماتسیندرانات و هاتا یوگا را ببینید.

جمع‌بندی

پاتانجلی نامِ پدیدآورنده‌ی «یوگا سوترا»ست، متنی ۱۹۶ جمله‌ای که تاریخ آن از سده‌ی ۲ پیش از میلاد تا ۵ میلادی تخمین زده می‌شود. هویت او، یکی‌بودن با دستوردان و پزشک، و زندگی‌نامه‌اش محل بحث یا روایت سنت است. متن مستند است؛ شخص نه. شواهد علمی مربوط به تمرین‌های یوگا و مراقبه‌اند، با اثر کوچک تا متوسط، و آموزه‌های متافیزیکی متن را نمی‌سنجند.

منابع

• ویکی‌پدیا؛ Patanjali و Yoga Sutras of Patanjali؛ با ارجاع به Renou، Maas، Bryant، Larson، White، Meulenbeld و دیگران.
• Goyal M و همکاران. Meditation programs for psychological stress and well-being. JAMA Intern Med. 2014.
• Wieland LS و همکاران. Yoga for chronic non-specific low back pain. Cochrane Database Syst Rev. 2022.
• تصویر مجسمه: «Patanjali Statue.jpg»، عکس User:Alokprasad در Patanjali Yog Peeth هریدوار، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 3.0.
• تصویر شاخص: گرافیک ساخته‌ی ذنیران.