تائوئیسم چیست؟ تائو، وو وی، لائوتزو و آیین تائو به زبان ساده
فهرست مطالب
تائوئیسم (دائوئیسم) یکی از دو سنت بزرگ فکری و دینی چین است که بر «تائو» تکیه دارد؛ یعنی راه یا سرچشمه‌ی بی‌نامی که همه‌چیز از آن پدید می‌آید و به آن بازمی‌گردد. مهم‌ترین متن آن «تائو ته چینگ» منسوب به لائوتزو است و آموزه‌ی اصلی‌اش زندگی ساده، هماهنگ با طبیعت و بر پایه‌ی «وو وی» یا عمل بی‌تلاش است.
تائوئیسم پشتوانه‌ی فکری بسیاری از چیزهایی است که امروز در ایران هم شناخته‌شده‌اند: از نظریه‌ی یین و یانگ و تای چی تا چی کونگ و طب سنتی چینی. در این مقاله به زبان ساده می‌گوییم تائو یعنی چه، آموزه‌های اصلی تائوئیسم کدام‌اند و این سنت چه تفاوتی با کنفوسیوس‌گرایی و ذن دارد.
تائو یعنی چه؟
«تائو» (道، dào) در چینی یعنی «راه» یا «مسیر»، اما در تائوئیسم به اصل بنیادینی اشاره دارد که پیش از همه‌چیز بوده و با واژه‌ها کامل بیان نمی‌شود.
جمله‌ی آغازین تائو ته چینگ معروف است: «تائویی که بتوان از آن سخن گفت، تائوی جاودان نیست.» این یعنی تائو یک خدای شخص‌وار یا یک قانون قابل تعریف نیست؛ بیشتر شبیه جریان طبیعی هستی است که آب، فصل‌ها و رشد گیاهان از آن پیروی می‌کنند. تائوئیست‌ها به‌جای تعریف تائو، تلاش می‌کنند با آن هماهنگ شوند.
در فارسی هر دو شکل «تائوئیسم» و «دائوئیسم» رایج است؛ دومی به تلفظ امروزی چینی نزدیک‌تر است.
لائوتزو و ژوانگ‌زی؛ بنیان‌گذاران تائوئیسم
تائوئیسم فلسفی بر دو متن کلاسیک استوار است: «تائو ته چینگ» منسوب به لائوتزو و کتاب «ژوانگ‌زی».
لائوتزو و تائو ته چینگ
بنا بر روایت سنتی، لائوتزو (به معنای «استاد پیر») کتابدار دربار ژو و هم‌روزگار کنفوسیوس بوده است. پژوهشگران امروزی درباره‌ی تاریخی بودن او تردید دارند و بسیاری تائو ته چینگ را مجموعه‌ای می‌دانند که در چند نسل و احتمالاً حدود قرن چهارم پیش از میلاد شکل نهایی گرفته است. این کتاب کوتاه حدود ۵۰۰۰ نویسه و ۸۱ بخش دارد و از پرترجمه‌ترین متن‌های جهان است.
ژوانگ‌زی
ژوانگ‌زی (چوانگ‌تسه) متفکری از قرن چهارم پیش از میلاد است که با داستان‌های طنزآمیز و تمثیل‌هایش تائوئیسم را عمیق‌تر کرد. معروف‌ترین تمثیل او «رؤیای پروانه» است: ژوانگ‌زی خواب می‌بیند پروانه است و پس از بیداری نمی‌داند او انسانی بوده که خواب پروانه دیده یا پروانه‌ای که اکنون خواب انسان می‌بیند.
آموزه‌های اصلی تائوئیسم
محور آموزه‌های تائوئیسم هماهنگی با طبیعت، سادگی، نرمی و رها کردن تلاش بیش از حد است.
- وو وی (عمل بی‌تلاش): به معنای بی‌کاری نیست؛ یعنی عملی که مثل جریان آب طبیعی، بدون زور و بدون خودنمایی انجام شود.
- ته (فضیلت یا نیروی درونی): نیرویی که وقتی با تائو هماهنگ باشیم در ما آشکار می‌شود؛ نام کتاب «تائو ته چینگ» یعنی «کتاب راه و فضیلت».
- زی‌ران (خودبه‌خودی بودن): «همان‌گونه که هست»؛ زندگی طبیعی و بی‌تکلف.
- پو (چوب نتراشیده): نماد سادگی و اصالت پیش از آنکه آداب و قراردادها انسان را شکل دهند.
- یین و یانگ: دو نیروی مکمل و در حال تبدیل به یکدیگر که تعادلشان هستی را نگه می‌دارد.
- نرمی بر سختی چیره است: تائو ته چینگ بارها آب را مثال می‌زند که نرم‌ترین چیز است اما سنگ را می‌ساید.
وو وی در زندگی روزمره
وو وی را می‌توان در کارهای ساده دید: نویسنده‌ای که بی‌آنکه به خودش فشار بیاورد غرق نوشتن می‌شود، یا ورزشکاری که در لحظه‌ی اوج دیگر به حرکت فکر نمی‌کند. روان‌شناسی امروز به حالتی شبیه این «غرقگی» یا فلو می‌گوید. تائوئیسم پیشنهاد می‌کند به‌جای جنگیدن با شرایط، جهت جریان را بشناسیم و با کمترین زور بیشترین هماهنگی را داشته باشیم.
تائوئیسم فلسفی و تائوئیسم دینی
در چین معمولاً میان «دائوجیا» (مکتب فکری تائو) و «دائوجیائو» (آیین یا دین تائو) فرق گذاشته می‌شود، هرچند پژوهشگران امروز این مرز را خیلی قطعی نمی‌دانند.
| جنبه | تائوئیسم فلسفی | تائوئیسم دینی |
|---|---|---|
| متن‌های اصلی | تائو ته چینگ، ژوانگ‌زی | مجموعه‌ی عظیم «دائوزانگ» با بیش از هزار متن |
| هدف | هماهنگی با تائو و زندگی ساده | سلامت، طول عمر، جاودانگی و پیوند با خدایان |
| روش‌ها | تأمل، سادگی، وو وی | آیین، دعا، کیمیای درونی، تمرین‌های تنفسی و حرکتی |
| نهادها | بدون نهاد خاص | معبد، کاهنان و صومعه‌ها |
نخستین جنبش سازمان‌یافته‌ی دینی تائوئیسم «استادان آسمانی» است که در قرن دوم میلادی با ژانگ دائولینگ آغاز شد. امروزه دو شاخه‌ی اصلی، یعنی «ژنگ‌یی» (کاهنانی که می‌توانند خانواده داشته باشند) و «چوان‌ژن» (سنتی رهبانی که در قرن دوازدهم میلادی بنیان شد)، همچنان در چین و تایوان فعال‌اند.
کیمیای درونی و تمرین‌های بدنی تائوئی
یکی از میراث‌های مهم تائوئیسم دینی «کیمیای درونی» (نی‌دان) است: تلاشی برای پرورش نیروی حیاتی از راه تنفس، مراقبه و حرکت.
مفاهیمی مثل دانتیان و سه گنج جینگ، چی و شن از همین سنت آمده‌اند. تمرین‌هایی مثل دائویین (کشش و تنفس)، هشت قطعه زربفت و بعدها تای چی و چی کونگ، همه با این نگاه پیوند دارند. ادعاهای سنتی درباره‌ی «جاودانگی» را باید به‌عنوان بخشی از باور و اسطوره خواند؛ آنچه پژوهش‌های امروزی تأیید می‌کنند، اثر این تمرین‌ها بر آرامش، انعطاف و تعادل است.
تفاوت تائوئیسم با کنفوسیوس‌گرایی و ذن
کنفوسیوس‌گرایی بر نظم اجتماعی و آداب تأکید دارد، تائوئیسم بر طبیعت و سادگی، و ذن ترکیبی از بودیسم هندی با روح تائوئی است.
- کنفوسیوس‌گرایی: وظیفه، احترام به خانواده و آموزش را کلید جامعه‌ی خوب می‌داند. تائوئیسم این آداب را گاهی مانع زندگی طبیعی می‌بیند. در فرهنگ چین این دو بیشتر مکمل هم بوده‌اند تا رقیب.
- بودیسم و ذن: وقتی بودیسم وارد چین شد، بسیاری از واژه‌های تائوئی را برای ترجمه‌ی مفاهیمش وام گرفت. مکتب چان، که در ژاپن ذن نامیده شد، از همین آمیختگی زاده شد. خواندن تاریخچه‌ی ذن این پیوند را روشن‌تر می‌کند.
نماد تائو چیست؟
شناخته‌شده‌ترین نماد تائوئیسم «تای‌جی‌تو» یا همان نماد یین و یانگ است: دایره‌ای سیاه و سفید که هر نیمه نقطه‌ای از رنگ دیگر در خود دارد.
این نماد نشان می‌دهد که هیچ چیز مطلقاً یین یا یانگ نیست و هر حالت در دل خود بذر ضدش را دارد. نمادهای دیگری هم در تائوئیسم دینی به کار می‌روند، مانند «باگوا» یا هشت سه‌خطی کتاب «یی چینگ» که در فنگ شویی هم دیده می‌شود.
جمله‌های معروف تائو ته چینگ
چند جمله‌ی تائو ته چینگ آن‌قدر مشهورند که به ضرب‌المثل تبدیل شده‌اند؛ برگردان‌های زیر آزاد و خلاصه‌اند.
- بخش ۱: «تائویی که بتوان از آن سخن گفت، تائوی جاودان نیست؛ نامی که بتوان بر زبان آورد، نام جاودان نیست.»
- بخش ۸: «برترین نیکی همچون آب است؛ به همه‌چیز سود می‌رساند و با هیچ چیز نمی‌ستیزد و در جایی می‌ماند که دیگران از آن بیزارند.»
- بخش ۳۳: «آنکه دیگران را می‌شناسد داناست؛ آنکه خود را می‌شناسد روشن‌بین است.»
- بخش ۶۴: «سفر هزار فرسنگی با نخستین گام آغاز می‌شود.»
- بخش ۷۶: «انسان هنگام زادن نرم و انعطاف‌پذیر است و هنگام مرگ سخت و خشک؛ پس سختی همراه مرگ است و نرمی همراه زندگی.»
همین جمله‌ها نشان می‌دهند چرا تائوئیسم برای بسیاری از جویندگان خودشناسی جذاب است: بیشتر از آنکه دستور بدهد، دعوت به دیدن و تأمل می‌کند. شناخت خود در این نگاه یعنی شناخت جایگاه خود در جریان بزرگ طبیعت، نه جدا کردن خود از آن.
تائوئیسم امروز
امروز تائوئیسم هم به‌صورت دین زنده در چین، تایوان و جوامع چینی جهان ادامه دارد و هم به‌صورت فلسفه‌ای جهانی که در کتاب‌ها، روان‌شناسی، هنرهای رزمی و ورزش‌های آرام مثل تای چی دیده می‌شود. معبدهای کوه‌هایی مانند وودانگ و کوه‌های مقدس دیگر چین هنوز مرکز آموزش و زیارت‌اند و بسیاری از مربیان تای چی و چی کونگ تبار آموزشی خود را به آن‌ها می‌رسانند.
درس‌هایی از تائوئیسم برای امروز
بدون نیاز به گرویدن به هیچ آیینی، می‌توان از چند ایده‌ی ساده‌ی تائوئی در زندگی روزمره استفاده کرد.
- هر روز چند دقیقه کاری را بدون عجله و فقط برای خودش انجام دهید؛ مثلاً چای دم کردن یا قدم زدن.
- در کشمکش‌ها، پیش از مقاومت، بپرسید جریان طبیعی این موقعیت به کدام سمت است.
- کمتر داشتن را تمرین کنید؛ تائو ته چینگ می‌گوید کسی که می‌داند «کافی» یعنی چه، ثروتمند است.
- در طبیعت وقت بگذرانید و به چرخه‌ها نگاه کنید: روز و شب، فصل‌ها، جزر و مد.
- تمرین‌های آرام بدنی مثل تای چی را امتحان کنید تا «نرمی» را در بدن هم تجربه کنید.
برای مطالعه‌ی دانشگاهی و دقیق‌تر، مدخل Daoism در دانشنامه‌ی فلسفه‌ی استنفورد منبع خوبی است.
جمع‌بندی
تائوئیسم سنتی چینی است که راه زندگی را در هماهنگی با تائو، یعنی جریان طبیعی هستی، می‌بیند. از لائوتزو و ژوانگ‌زی تا کیمیای درونی، تای چی و نماد یین و یانگ، پیام اصلی آن یکی است: ساده باش، نرم باش و با طبیعت نجنگ.
پرسش‌های متداول
هر دو. تائوئیسم فلسفی بر متن‌هایی مثل تائو ته چینگ و ژوانگ‌زی تکیه دارد و تائوئیسم دینی معبد، کاهن، آیین و صومعه دارد. در چین معمولاً به این دو دائوجیا و دائوجیائو می‌گویند.
مهم‌ترین متن تائوئیسم تائو ته چینگ منسوب به لائوتزو است. کتاب ژوانگ‌زی و مجموعه‌ی بزرگ دائوزانگ هم از متن‌های اصلی این سنت به شمار می‌آیند.
وو وی یعنی عمل بی‌تلاش یا عمل بدون زور؛ انجام دادن کارها هماهنگ با جریان طبیعی، مثل آبی که راه خود را پیدا می‌کند. معنای آن تنبلی یا کار نکردن نیست.
بنا بر روایت سنتی، لائوتزو هم‌روزگار کنفوسیوس بوده است، اما بسیاری از پژوهشگران امروزی در تاریخی بودن او تردید دارند و تائو ته چینگ را متنی می‌دانند که طی چند نسل شکل گرفته است.
ذن شاخه‌ای از بودیسم است که در چین با نام چان و با تأثیر زیاد از تائوئیسم شکل گرفت. تائوئیسم ریشه‌ی چینی دارد و بر تائو و طبیعت تکیه می‌کند، اما ذن بر آموزه‌های بودا و مراقبه‌ی نشسته.
