دون خوان ماتوس کیست؟ شخصیت روایی کتاب‌های کاستاندا و ادله‌ی نبود او
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: دون خوان ماتوس (Don Juan Matus) در کتاب‌های کارلوس کاستاندا «مرد دانش» یاکی‌تبار و آموزگار او است. طبق ویکی‌پدیا اجماع منتقدان و پژوهشگران این است که او و آموزش‌هایش «عمدتاً یا کاملاً ساختگی» اند و با فرهنگ واقعی یاکی نمی‌خوانند. بنابراین او را «شخصیت روایی» می‌خوانیم و وجود تاریخی‌اش تأیید نشده است.
برای زمینه، زندگینامه‌ی کاستاندا، تونال و ناوال، پیوندگاه را ببینید.
دون خوان ماتوس چه کسی است؟ زندگی و ارتباطات
پاسخ مستقیم: شخصیت اصلی و معلم راوی در کتاب‌های کاستاندا از ۱۹۶۸.
طبق ویکی‌پدیا، کاستاندا از ۱۹۶۸ کتاب‌هایی منتشر کرد که از آموزش شمنی‌اش نزد «مرد دانش» یاکی به نام دون خوان ماتوس می‌گفت. سه کتاب نخست، تعلیمات دون خوان، واقعیتی جدا و سفر به ایکستلان، در دوره‌ی دانشجویی او در UCLA نوشته شدند و کاستاندا بر پایه‌ی کار شرح‌شده در آن‌ها لیسانس و دکترای خود را گرفت. طبق مقاله‌ی Alta، او مدعی بود دون خوان را در ۱۹۶۰ در یک ایستگاه اتوبوس در آریزونا دیده است. دون خوان در این کتاب‌ها مرجع «ناوال» (رهبر گروه جادوگران) است و از سنتی از «بینندگان» می‌گوید.
مسیر آموزش: آنچه کتاب‌ها می‌گویند
پاسخ مستقیم: گیاهان روان‌گردان در کتاب‌های نخست و رویابینی و «شکار» در کتاب‌های بعدی.
ویکی‌پدیا می‌نویسد کتاب‌های نخست بر استفاده از گیاهان روان‌گردان مانند پیوت، داتورا و قارچ‌ها برای رسیدن به دانش معنوی تأکید داشتند و دون خوان کاستاندا را برای درخواست پاسخ قطعی درباره‌ی طبیعت واقعیت مسخره می‌کند. در کتاب‌های بعدی بر راه‌های دیگر برای دگرگونی هشیاری، از جمله رویای شفاف و «شکار» (تغییر شخصیت و محیط و عادت‌ها) تمرکز شد. Alta جمله‌ای معروف از کتاب را نقل می‌کند: «همه‌ی راه‌ها یکی‌اند: به ناکجا می‌رسند. راهی را برگزین که قلب دارد». ما این کتاب‌ها را خودمان بررسی نکرده‌ایم؛ مفاهیم را در مقاله‌ی تونال و ناوال هم توضیح داده‌ایم.
ادله‌ی ساختگی‌بودن و دفاعیه‌ها
پاسخ مستقیم: شواهد متعدد، از نبود واژه‌های یاکی تا نقل‌قول‌های بدون ذکر منبع، ادعای کاستاندا را رد می‌کند.
طبق ویکی‌پدیا، از ابتدا درباره‌ی صحت کتاب‌ها تردید بود. ادموند لیچ کتاب را «اثری هنری» خواند ولی صحتش را مشکوک دانست. مردم‌شناس E. H. Spicer نوشت رویدادهای کتاب با گزارش‌های مردم‌نگارانه‌ی یاکی نمی‌خواند و «کاملاً بی‌دلیل» است که زیرعنوان کتاب آن را به سنت یاکی ربط می‌دهد. از ۱۹۷۶ ریچارد دی میل (در Castaneda’s Journey و The Don Juan Papers) ناسازگاری یادداشت‌های میدانی و ۴۷ صفحه نقل‌قول بدون ذکر منبع را نشان داد، از جمله از ویتگنشتاین و سی. اس. لوئیس. جین هولدن کلی و دیگر آشنایان فرهنگ یاکی هم روایت‌ها را زیر سؤال بردند و گفته شد در گزارش‌ها هیچ واژه‌ی یاکی برای تجربه‌ها نیست. ویلیام کلی، رئیس گروه مردم‌شناسی ییل، نوشت هیچ مردم‌شناس هم‌نسل او کاستاندا را چیزی جز «شیاد زیرک» نمی‌داند.
در مقابل، دیوید سیلورمن در Reading Castaneda نوشته که کتاب‌ها را می‌توان خیالی دانست و ارزش آن‌ها را به عنوان نقدی بر کار میدانی مردم‌شناسی دید. هارنر هم از کاستاندا دفاع کرد. طبق گزارش Alta، مارگارت رانیان، همراه پیشین کاستاندا، هنگام خواندن گزارش او شک کرد، چون نام «ماتوس» او را یاد شراب پرتغالی Mateus می‌انداخت و گفت‌وگوها به نظرش شبیه گفت‌وگو با خود بود؛ این برداشت شخصی او است، نه شاهد قطعی.
شخص واقعی؟ فرضیه‌های الهام
پاسخ مستقیم: برخی از فرضیه‌ها از یک شمن هویچول یا از ایده‌ی ادبی «معلم» حرف می‌زنند، ولی هیچ‌کدام تأییدشده نیست.
ویکی‌پدیا به نقل از Jeroen Boekhoven می‌نویسد کاستاندا مدتی با رامون مدینا سیلوا، شمن (مارآکامه) و هنرمند هویچول، بوده که در ۱۹۷۱ در یک درگیری کشته شد و «ممکن است» الهام‌بخش دون خوان بوده باشد. رانیان به Alta می‌گوید ایده شاید در یک شام شکرگزاری از گفت‌وگو درباره‌ی «معلم اسطوره‌ای» در ادبیات (مانند سیذارتا) پدید آمده باشد. ما هیچ‌کدام را اثبات‌شده نمی‌دانیم.
تأثیر فرهنگی
پاسخ مستقیم: کتاب‌ها بر نئوشمنیسم و جنبش نیواِیج اثر گذاشتند.
ویکی‌پدیا می‌نویسد کتاب‌ها پرفروش بودند و از عوامل مهم در شکل‌گیری نئوشمنیسم و نیواِیج به شمار می‌روند. اکتاویو پاز، برنده‌ی نوبل ادبیات، مقدمه‌ی چاپ اسپانیایی تعلیمات دون خوان را نوشت. جورج لوکاس هم گفته یودا و لوک اسکای‌واکر تا حدی از دون خوان و کاستاندا الهام گرفته‌اند (طبق ویکی‌پدیا).
شواهد: سمیت داتورا
پاسخ مستقیم: مصرف داتورا سمیت جدی دارد؛ گزارش‌های بالینی توهم و گیجی ثبت کرده‌اند.
کتاب‌های نخست از داتورا نام می‌برند. Spina و Taddei (۲۰۰۷، CJEM) دو نوجوان را گزارش کردند که پس از خوردن چند صد دانه‌ی داتورا استرامونیوم با توهم بینایی، گیجی، گفتار نامفهوم و مردمک‌های گشاد و کم‌واکنش به اورژانس رسیدند و تا آرام‌شدن به مهار و دارو (لورازپام و هالوپریدول) نیاز داشتند. نویسندگان یادآوری می‌کنند این گیاه سمی و خودرو است و می‌تواند مسمومیت جدی ایجاد کند.
این گزارش فقط دو مورد است و درباره‌ی آموزه‌های دون خوان نیست؛ ولی نشان می‌دهد پیروی از توصیف‌های کتاب‌ها خطرناک است. ما به هیچ‌کس مصرف این گیاهان را توصیه نمی‌کنیم.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا کتاب‌ها از او حرف می‌زنند؟ | بله؛ از ۱۹۶۸ |
| آیا او شخصیتی تاریخی و یاکی بود؟ | تأییدپذیر نیست؛ اجماع منتقدان: ساختگی |
| آیا آموزه‌هایش با فرهنگ یاکی می‌خواند؟ | طبق منتقدان، نه |
| آیا به‌عنوان ادبیات ارزش دارد؟ | محل بحث؛ برخی منتقدان آن را «اثر هنری» خوانده‌اند |
| آیا مصرف گیاهان کتاب‌ها بی‌خطر است؟ | نه؛ داتورا سمی است |
او را چطور بخوانیم؟
- دون خوان را شخصیت روایی بدانید؛ وجود تاریخی‌اش مستقل تأیید نشده است.
- نقد و دفاعیه را کنار هم بخوانید و نام منتقد را ببینید، نه فقط حکم را.
- هرگز گیاهان توصیف‌شده را آزمایش نکنید؛ داتورا سمی است.
- اگر به آموزه‌ها به‌عنوان ادبیات یا تمرین ذهنی علاقه دارید، می‌توانید با تمرین‌های ایمن و از آستانه شروع کنید.
درباره‌ی یکی از زنانی که کاستاندا او را «زن ناوال» می‌نامید، کارول تیگز را ببینید.
جمع‌بندی
دون خوان ماتوس شخصیت مرکزی کتاب‌های کاستاندا است و اجماع منتقدان او را ساختگی می‌داند. ادله‌ی اصلی ناسازگاری با فرهنگ یاکی و نقل‌قول‌های بدون منبع‌اند؛ دفاعیه‌ها بیشتر شخصی یا ادبی‌اند. تأثیر فرهنگی کتاب‌ها مستند است ولی اثبات وجود دون خوان نیست. هیچ‌یک از روش‌های توصیف‌شده را بدون دلیل علمی و خطرپذیری نباید آزمود.
منابع
- ویکی‌پدیا؛ Carlos Castaneda.
- Gray G. The Case of the Missing Chacmools. Alta، ۲۰ ژوئن ۲۰۲۴.
- Spina SP, Taddei A. Teenagers with Jimson weed (Datura stramonium) poisoning. CJEM. 2007.
- تصویر شاخص: طرح گرافیکی ذنیران؛ عکس صریحاً آزاد برای استفاده نیافتیم.
طبق ویکی‌پدیا، دون خوان ماتوس «مرد دانش» یاکی‌تبار در کتاب‌های کارلوس کاستاندا است که کاستاندا مدعی شد از او آموزش دیده است. امروز اجماع منتقدان این است که او و آموزشش «عمدتاً یا کاملاً ساختگی» اند. این مقاله او را شخصیت روایی می‌داند، نه شخصیت تاریخی تأییدشده.
هیچ شاهد مستقلی که او را به‌عنوان فردی مشخص ثابت کند نیافتیم. ویکی‌پدیا می‌نویسد اجماع منتقدان این است که او ساختگی است. ما نمی‌توانیم عدم‌وجود هر فرد با این نام را اثبات کنیم، ولی ادله‌ی لازم برای پذیرش روایت کاستاندا وجود ندارد.
طبق ویکی‌پدیا، ریچارد دی میل نوشت کاستاندا حتی یک نام یاکی برای گیاهی که یاد گرفته نیاورده و دون خوان و او در بیابان از آفت‌های معمول بی‌آزار می‌مانند. همچنین دی میل ۴۷ صفحه نقل‌قول منسوب به دون خوان را از منابع دیگر شناسایی کرد. اِسپایسر و جین هولدن کلی هم گفتند آنچه کتاب می‌گوید با فرهنگ یاکی نمی‌خواند.
مایکل هارنر، پایه‌گذار «شمنیسم هسته‌ای»، در نامه‌ای به سردبیر از کاستاندا دفاع کرد (ویکی‌پدیا). ویراستار او مایکل کوردا هم به Alta نوشت همواره به کاستاندا «صد در صد» باور داشته است. این‌ها دفاع شخصی‌اند و شاهد مستقل برای وجود دون خوان نیستند.
برخی گفته‌اند. ویکی‌پدیا به نقل از Jeroen Boekhoven می‌نویسد کاستاندا مدتی با رامون مدینا سیلوا، شمن و هنرمند هویچول (که ۱۹۷۱ در دعوا کشته شد) بوده و او «شاید» الهام‌بخش شخصیت بوده است. مارگارت رانیان، همسر یا همراه پیشین کاستاندا، به Alta گفته فکر می‌کند ایده از گفت‌وگویی در جشن شکرگزاری درباره‌ی «معلم اسطوره‌ای» آمده است. این‌ها فرضیه‌اند.
نه. گزارش‌های بالینی نشان می‌دهد مصرف داتورا (Datura stramonium) سمیت شدید آنتی‌کولینرژیک ایجاد می‌کند. Spina و Taddei (۲۰۰۷) دو نوجوان را گزارش کردند که پس از خوردن چند صد دانه با توهم بینایی، گیجی و گفتار نامفهوم به اورژانس آمدند و تا آرام‌شدن به مهار نیاز داشتند. این دو مورد نمی‌تواند خطر را در همه‌ی دوزها نشان دهد، ولی نشانه‌ی جدی است.
