زیگموند فروید کیست؟ از هیپنوتیزم تا روان‌کاوی
فهرست مطالب
زیگموند فروید (Sigmund Freud؛ ۶ مه ۱۸۵۶ – ۲۳ سپتامبر ۱۹۳۹) عصب‌شناس اتریشی و بنیان‌گذار روان‌کاوی بود؛ روشی برای درمان آسیب‌های روانی که بر گفت‌وگوی بیمار و روان‌کاو تکیه دارد. مفهوم‌هایی مانند ناخودآگاه، سرکوب، تداعی آزاد و انتقال که او مطرح کرد، بر روانشناسی، ادبیات و فرهنگ قرن بیستم اثری گسترده گذاشتند.
کمتر گفته می‌شود که فروید کار درمانی خود را با هیپنوتیزم آغاز کرد. او هیپنوتیزم را نزد ژان مارتن شارکو در پاریس و هیپولیت برنهایم در نانسی دید و چند سال در مطب خود به کار برد، پیش از آنکه آن را کنار بگذارد و روان‌کاوی را بسازد. در این مقاله زندگی فروید، رابطه‌ی او با هیپنوتیزم، دلایل کنار گذاشتن آن، آثار مهم و نقدهای کارش را مرور می‌کنیم.
زندگی و تحصیلات فروید
فروید در فرایبرگ موراوی (پریبور امروزی در جمهوری چک) در خانواده‌ای یهودی به دنیا آمد و در کودکی با خانواده به وین رفت. او در دانشگاه وین پزشکی خواند و چند سال در آزمایشگاه فیزیولوژی ارنست بروکه درباره‌ی دستگاه عصبی پژوهش کرد. فروید ابتدا قصد داشت پژوهشگر عصب‌شناسی بماند، اما شرایط مالی و ازدواج با مارتا برنایس او را به سوی کار بالینی برد.
او بیشتر عمرش را در وین گذراند و خانه و مطبش در خیابان برگ‌گاسه ۱۹ بود. پس از الحاق اتریش به آلمان نازی در ۱۹۳۸، فروید که یهودی بود به لندن مهاجرت کرد و یک سال بعد، در سپتامبر ۱۹۳۹، در همان‌جا درگذشت. خانه‌ی او در همپستد لندن امروز موزه‌ی فروید است و اتاق کارش، با کتابخانه، مجموعه‌ی اشیای باستانی و کاناپه‌ی مشهورش، همان‌گونه که بود نگه داشته شده است.
فروید و مارتا برنایس در ۱۸۸۶ ازدواج کردند و شش فرزند داشتند. کوچک‌ترین فرزندشان، آنا فروید، خود روان‌کاوی سرشناس شد و در گسترش روان‌کاوی کودک نقش مهمی داشت. فروید از ۱۹۰۲ حلقه‌ای از پزشکان و روشنفکران علاقه‌مند به ایده‌هایش را در خانه‌اش گرد آورد که بعدها به انجمن روان‌کاوی وین تبدیل شد. چهره‌هایی مانند آلفرد آدلر در این انجمن و کارل گوستاو یونگ در زوریخ مدتی از نزدیک‌ترین همراهان جنبش روان‌کاوی بودند؛ هرچند هر دو بعدها راه خود را از فروید جدا کردند.
دیدار با شارکو در پاریس
در اکتبر ۱۸۸۵ فروید با یک بورس سه‌ماهه به پاریس رفت تا نزد ژان مارتن شارکو، عصب‌شناس مشهور بیمارستان سالپتری‌یر، کار کند. شارکو در آن زمان درباره‌ی هیستری و هیپنوتیزم پژوهش می‌کرد و این پدیده‌ها را اغلب با بیماران روی صحنه و در برابر تماشاگران نشان می‌داد.
فروید بعدها این سفر را نقطه‌ی عطفی دانست که او را از پژوهش عصب‌شناسی به سوی آسیب‌شناسی روانی پزشکی کشاند. آنچه بیش از همه بر او اثر گذاشت این ایده‌ی شارکو بود که علائم هیستری، مانند فلج یا بی‌حسی، می‌تواند بدون آسیب جسمی و در پی «ایده‌ها» پدید آید و با هیپنوتیزم بازتولید شود. فروید پس از بازگشت، برخی درس‌گفتارهای شارکو را به آلمانی ترجمه کرد.
هیپنوتیزم در مطب فروید و سفر به نانسی
فروید پس از گشودن مطب خصوصی بیماری‌های عصبی در وین در ۱۸۸۶، هیپنوتیزم را در درمان به کار گرفت. در آن زمان دو مکتب رقیب وجود داشت: مکتب سالپتری‌یر شارکو که هیپنوتیزم را حالتی مرضی و وابسته به هیستری می‌دانست، و مکتب نانسی که آمبروآز لیبو و هیپولیت برنهایم نمایندگانش بودند و هیپنوتیزم را بر پایه‌ی تلقین و پدیده‌ای عادی توضیح می‌دادند.
فروید کتاب برنهایم درباره‌ی تلقین را به آلمانی ترجمه کرد و در ۱۸۸۹ برای دیدن کار او به نانسی رفت. به روایت خودش، دیدن آزمایش‌های برنهایم این برداشت را در او تقویت کرد که فرایندهای ذهنی نیرومندی وجود دارند که از آگاهی پنهان می‌مانند؛ ایده‌ای که بعدها در مفهوم ضمیر ناخودآگاه به اوج رسید.
بروئر، آنا او و روش کاتارسیس
دوست و همکار فروید، یوزف بروئر، روش متفاوتی از هیپنوتیزم را به کار می‌برد که بر تلقین تکیه نداشت. بیمار مشهور او، «آنا او» (برتا پاپنهایم)، در حالت هیپنوتیزمی درباره‌ی علائمش سخن می‌گفت و خودش این کار را «درمان با گفتن» نامید. به گزارش بروئر، علائم او با یادآوری خاطره‌های آسیب‌زای مرتبط با آغاز هر علامت کاهش می‌یافت.
فروید این روش را که «کاتارسیس» یا پالایش نامیده شد، در درمان بیماران خود به کار برد. حاصل همکاری او و بروئر کتاب «مطالعاتی درباره‌ی هیستری» (۱۸۹۵) بود که از متن‌های بنیادی روان‌کاوی به شمار می‌رود. با این حال، پژوهش‌های تاریخی بعدی نشان داده‌اند که حال آنا او پس از پایان درمان بروئر چندان خوب نبود و او مدتی در آسایشگاه بستری شد؛ همین موضوع روایت موفقیت این درمان را زیر سؤال برده است.
چرا فروید هیپنوتیزم را کنار گذاشت؟
نتایج ناهمسان درمان‌های اولیه سرانجام فروید را به کنار گذاشتن هیپنوتیزم رساند. او دریافت که همه‌ی بیماران را نمی‌توان هیپنوتیزم کرد و بهبودهای حاصل از هیپنوتیزم اغلب موقتی است. فروید مدتی از «روش فشار» استفاده کرد؛ دستش را روی پیشانی بیمار می‌گذاشت و از او می‌خواست هر تصویر یا فکری را که به ذهنش می‌رسد بگوید.
سپس به این نتیجه رسید که تشویق بیمار به سخن گفتن آزادانه، بدون سانسور، درباره‌ی هر فکر یا خاطره‌ای که به ذهنش می‌رسد، نتیجه‌ی پایدارتری دارد. او این روش را «تداعی آزاد» نامید. فروید همچنین دریافت که رؤیاهای بیماران را می‌توان برای فهم محتوای ناخودآگاه تحلیل کرد و تا سال ۱۸۹۶ نام «روان‌کاوی» را برای روش و نظریه‌ی تازه‌اش به کار می‌برد. کاناپه‌ی مشهور او، که بیمار روی آن دراز می‌کشید، یادگار همان دوره‌ی هیپنوتیزم است.
آثار و مفهوم‌های اصلی فروید
«تعبیر رؤیا» (۱۹۰۰) را بسیاری مهم‌ترین کتاب فروید می‌دانند؛ او در آن رؤیا را «برآورده شدن آرزو» و «راه شاهانه به سوی ناخودآگاه» توصیف کرد. آثار مهم دیگر او «آسیب‌شناسی روانی زندگی روزمره» (۱۹۰۱)، «سه رساله درباره‌ی نظریه‌ی جنسیت» (۱۹۰۵)، «فراسوی اصل لذت» (۱۹۲۰) و «من و نهاد» (۱۹۲۳) است.
از مفهوم‌های اصلی فروید می‌توان به ساختار سه‌بخشی ذهن (نهاد، من و فرامن)، سازوکارهای دفاعی مانند سرکوب، عقده‌ی ادیپ و پدیده‌ی «انتقال» اشاره کرد؛ یعنی اینکه بیمار احساس‌های مربوط به افراد مهم زندگی‌اش را به درمانگر منتقل می‌کند.
نقدها و جایگاه امروز فروید
فروید از همان زمان حیاتش بحث‌برانگیز بود. فیلسوف علم کارل پوپر روان‌کاوی را نمونه‌ای از نظریه‌ای می‌دانست که ابطال‌پذیر نیست؛ یعنی هر نتیجه‌ای را می‌توان با آن توضیح داد. بسیاری از ادعاهای مشخص فروید، از جمله درباره‌ی رشد جنسی کودک، در پژوهش‌های تجربی تأیید نشده‌اند و تاریخ‌نگاران درباره‌ی دقت گزارش‌های موردی او نیز پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند.
با این حال، برخی ایده‌های کلی‌تر فروید، مانند اهمیت فرایندهای ذهنی ناآگاه و اثر تجربه‌های اولیه‌ی زندگی، در روانشناسی امروز به شکل‌های تازه‌ای پذیرفته شده‌اند. رابطه‌ی هیپنوتیزم و روان‌کاوی نیز پس از فروید ادامه یافت و برخی روان‌کاوان بعدی دوباره از هیپنوتیزم در درمان بهره گرفتند. برای آشنایی با زمینه‌ی تاریخی گسترده‌تر، مقاله‌ی تاریخچه هیپنوتیزم را بخوانید.
جمع‌بندی
زیگموند فروید راه خود را به روان‌کاوی از دل هیپنوتیزم پیدا کرد: نزد شارکو دید که ایده‌ها می‌توانند علائم جسمی بسازند، نزد برنهایم با قدرت فرایندهای ذهنی پنهان آشنا شد و با بروئر روش «درمان با گفتن» را آزمود. اما ناتوانی در هیپنوتیزم کردن همه‌ی بیماران و موقتی بودن نتایج، او را به روش فشار و سپس تداعی آزاد رساند. روان‌کاوی امروز از نظر علمی بسیار مورد نقد است، اما نقش فروید در تاریخ روان‌درمانی، و جایگاه هیپنوتیزم در شکل‌گیری اندیشه‌ی او، انکارناپذیر است.
منابع
- Sigmund Freud – Wikipedia
- Sigmund Freud Papers: Timeline – Library of Congress
- From Medicine to Psychoanalysis – Freud Museum London
- Grzybowski, A. & Żołnierz, J. (2021). Sigmund Freud (1856–1939). Journal of Neurology
- Anna O. – Wikipedia
سؤالات متداول
عصب‌شناس اتریشی (۱۸۵۶–۱۹۳۹) و بنیان‌گذار روان‌کاوی که مفهوم‌هایی مانند ناخودآگاه، سرکوب، تداعی آزاد و انتقال را مطرح کرد.
بله. فروید از ۱۸۸۶ چند سال هیپنوتیزم را در درمان بیماران خود به کار برد و آن را نزد شارکو در پاریس و برنهایم در نانسی دیده بود.
چون همه‌ی بیماران را نمی‌شد هیپنوتیزم کرد و بهبودها اغلب موقتی بود؛ او ابتدا روش فشار و سپس تداعی آزاد را جایگزین کرد.
برتا پاپنهایم، بیمار یوزف بروئر که در حالت هیپنوتیزمی درباره‌ی علائمش سخن می‌گفت و این روش را «درمان با گفتن» نامید.
روشی که در آن بیمار تشویق می‌شود بدون سانسور هر فکر، تصویر یا خاطره‌ای را که به ذهنش می‌رسد بیان کند؛ روش اصلی روان‌کاوی.
«تعبیر رؤیا» (۱۹۰۰) که در آن رؤیا را برآورده شدن آرزو و راهی به سوی ناخودآگاه توصیف کرد.
