پاسخ کوتاه: ساهاجا یوگا جنبشی معنوی است که نیرمالا شریواستاوا، معروف به شری ماتاجی نیرمالا دوی، در سال ۱۹۷۰ بنیان گذاشت. تمرین اصلی آن مدیتیشنی نشسته برای رسیدن به «آگاهی بیفکر» است و پیروانش باور دارند کندالینی در این روش خودبهخود بیدار میشود. یک پژوهش کنترلشده اثر مثبتی بر استرس کاری نشان داده، اما جنبش بهدلیل تقدیس رهبر و ساختار بسته در چند کشور نقد جدی شده است.
واژهی «سهج» در سنسکریت به معنای «خودجوش» یا «همزاد» است؛ یعنی چیزی که همراه انسان زاده میشود. ساهاجا یوگا از همین معنا استفاده میکند و میگوید نیروی کندالینی در همه هست و فقط باید بیدار شود. در فارسی آن را «ساهاجا یوگا»، «سهجا یوگا» یا «سهاجا یوگا» هم مینویسند. اگر با خود مفهوم کندالینی آشنا نیستید، پیش از ادامه مطلب کندالینی چیست را بخوانید.
ساهاجا یوگا چگونه شکل گرفت؟
ساهاجا یوگا در سال ۱۹۷۰ در هند آغاز شد و با مهاجرت بنیانگذارش به لندن، در دهههای بعد به اروپا، آمریکا و دهها کشور دیگر رسید.
نیرمالا شریواستاوا در سال ۱۹۲۳ در خانوادهای مسیحی در هند به دنیا آمد و در جوانی در جنبش استقلال هند فعال بود. پیروان آغاز ساهاجا یوگا را به ۵ مه ۱۹۷۰ نسبت میدهند؛ روزی که به روایت خود او، هنگام مدیتیشن در ساحل نارگول در ایالت گجرات، «ساهاسرارای جهانی» گشوده شد و بیداری جمعی کندالینی ممکن شد. همسرش، چاندریکا پراساد شریواستاوا، در سال ۱۹۷۴ دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی در لندن شد و اقامت خانواده در این شهر به گسترش جنبش در اروپا کمک کرد.
شری ماتاجی کلاسهای عمومی را رایگان برگزار میکرد و میگفت خودآگاهی حق طبیعی هر انسان است و نباید فروخته شود. او در ۲۳ فوریه ۲۰۱۱ در ۸۷ سالگی در جنوای ایتالیا درگذشت. بنا بر ویکیپدیای فارسی، جنبش تا سال ۲۰۲۱ دستکم در ۶۹ کشور مرکز داشت.

باورهای اصلی ساهاجا یوگا
هستهی ساهاجا یوگا سه باور است: کندالینی در استخوان خاجی خفته است، میتواند بیزحمت بیدار شود، و نشانهی بیداری آن حس «نسیم خنک» و سکوت ذهن است.
خودآگاهی و بیداری کندالینی
در ساهاجا یوگا، نخستین تجربه را «خودآگاهی» یا آتمساکشاتکار مینامند. باور این است که کندالینی از پایین ستون فقرات بالا میرود، از چاکراها میگذرد و از ناحیهی ملاج سر بیرون میزند. برخلاف بسیاری از سنتها که بیداری کندالینی را حاصل سالها ریاضت میدانند، این جنبش آن را رویدادی ساده و خودبهخود معرفی میکند که در همان جلسهی اول ممکن است. این ایده به مفهوم شاکتی پات، یعنی انتقال انرژی از استاد، نزدیک است.
نسیم خنک و آگاهی بیفکر
پیروان میگویند بعد از بیداری، جریانی خنک روی کف دستها و بالای سر حس میشود که آن را «ویبریشن» یا «چایتانیا» مینامند. حالت دوم «نیرویچار سامادی» یا آگاهی بیفکر است؛ وضعیتی که فرد هوشیار است اما جریان افکار متوقف یا بسیار کند شده است. این دو تجربه ذهنیاند و پژوهشی آنها را بهعنوان نشانهی عینی بیداری کندالینی تأیید نکرده است.
جایگاه شری ماتاجی
شری ماتاجی خود را تجسم الهی، و بهطور مشخص «آدی شاکتی» یا روحالقدس، معرفی میکرد و بیشتر پیروانش او را همینگونه میدانند. همین باور یکی از نقاط اصلی نقد منتقدان است. برای آشنایی با مفهوم شاکتی در سنت هندی، مطلب شاکتی چیست را ببینید.
مدیتیشن ساهاجا یوگا چگونه انجام میشود؟
مدیتیشن ساهاجا یوگا نشسته و بدون حرکتهای سخت است: فرد با کف دستهای باز مینشیند، با جملههای تأکیدی کوتاه توجه را روی نقاط بدن میبرد و میکوشد در سکوت ذهنی بماند.
در جلسهی آشنایی، مربی معمولاً از شرکتکنندگان میخواهد دست چپ را باز روی زانو بگذارند و دست راست را بهترتیب روی قلب، شکم، پیشانی و بالای سر قرار دهند و در هر نقطه جملهای تأکیدی را در دل تکرار کنند. سپس چند دقیقه در سکوت مینشینند و به حس کف دستها و بالای سر توجه میکنند. تمرین روزانه در خانه هم کوتاه است و معمولاً ده تا بیست دقیقه صبح و شب پیشنهاد میشود. پیروان در جلسهها معمولاً عکس شری ماتاجی را جلوی خود میگذارند؛ این بخش برای کسانی که فقط دنبال مدیتیشناند جای پرسش دارد.
اگر میخواهید فقط با مدیتیشن سکوت ذهن آشنا شوید، لازم نیست عضو گروهی شوید. اصول پایهی مدیتیشن را در مطلب مدیتیشن چیست توضیح دادهایم.
پژوهشها دربارهی مدیتیشن ساهاجا یوگا چه میگویند؟
مهمترین شاهد علمی یک کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۱۱ است که بهبود استرس کاری و خلق افسرده را نشان داد؛ اما این پژوهش کوتاهمدت بود و دربارهی بیداری کندالینی چیزی نمیگوید.
رامش مانوچا و همکارانش در استرالیا ۱۷۸ کارمند تماموقت را به سه گروه تقسیم کردند: مدیتیشن «سکوت ذهنی» به سبک ساهاجا یوگا، یک روش آرامسازی و گروه انتظار. پس از هشت هفته، گروه مدیتیشن در شاخص فشار روانی کار و خلق افسرده بهتر از هر دو گروه دیگر بود، اما تفاوت در اضطراب از نظر آماری معنادار نشد. نویسندگان خودشان یادآوری کردند که پیگیری بلندمدت انجام نشد و سنجشها بر پایهی گزارش خود افراد بود. متن کامل این مقاله در PubMed Central در دسترس است.
نکتهی مهم این است که چنین پژوهشهایی اثر یک تکنیک مدیتیشن را میسنجند، نه ادعاهای عرفانی یا درمانی جنبش را. ادعاهایی که گاهی دربارهی درمان بیماریهای جدی با ساهاجا یوگا مطرح شده، بهطور مستقل تأیید نشدهاند و هیچ مدیتیشنی نباید جای درمان پزشکی را بگیرد.
تفاوت ساهاجا یوگا با کندالینی یوگا
ساهاجا یوگا بیداری کندالینی را خودبهخود و اعطایی میداند، اما کندالینی یوگا آن را حاصل تمرین فعال تنفس، حرکت و مانترا میداند.
کندالینی یوگای رایج در غرب را یوگی بهاجان از سال ۱۹۶۹ آموزش داد و کلاسهایش پر از کریا، تنفس آتش و مانتراهایی مانند «سات نام» است. ساهاجا یوگا در مقابل تقریباً هیچ حرکت بدنی ندارد و بیشتر یک مدیتیشن نشسته است. هر دو جنبش هم نقدهای جدی داشتهاند، اما از جنس متفاوت. برای مقایسه، مطلب کندالینی یوگا و زندگینامهی یوگی بهاجان را ببینید.

نقدها و نگرانیها دربارهی ساهاجا یوگا
ساهاجا یوگا در فرانسه و بلژیک در فهرست گروههای نگرانکننده آمده و برخی پژوهشگران و اعضای سابق آن را فرقهای با کنترل زیاد بر زندگی اعضا توصیف کردهاند.
- گزارش پارلمانی فرانسه دربارهی فرقهها در سال ۱۹۹۵ نام ساهاجا یوگا را آورد.
- نهاد مشورتی دولت بلژیک دربارهی سازمانهای فرقهای زیانبار در سال ۲۰۰۵ هشدار داد که شیوههای جذب این گروه بهویژه برای جوانان خطر دارد. ساهاجا یوگا شکایت کرد و در مرحلهی تجدیدنظر در سال ۲۰۱۱ بازنده شد.
- ژانماری آبگرال، نویسندهی فرانسوی در حوزهی فرقهها، از ویژگیهایی مانند رهبر خداگونه، گسستن پیوندهای پیشین و درخواست وفاداری و حمایت مالی نوشته است.
- اعضای سابق از فشار گروهی، پنهانکاری و فاصله گرفتن از خانواده گزارش دادهاند و مدرسهی شبانهروزی بینالمللی جنبش در هند هم بارها با پرسش روبهرو شده است.
طرفداران این نقدها را بزرگنمایی میدانند و بر رایگان بودن کلاسها و آزادی ترک گروه تأکید میکنند. انتخاب با شماست، اما بهتر است پیش از پیوستن به هر گروه معنوی، هم روایت پیروان و هم روایت اعضای سابق را بخوانید.
نکات ایمنی پیش از شروع
اگر میخواهید ساهاجا یوگا را امتحان کنید، آن را مثل هر گروه معنوی دیگر با چشم باز و مرزهای روشن شروع کنید.
- اگر سابقهی افسردگی شدید، روانپریشی یا حملهی وحشت دارید، پیش از تمرینهای طولانی با پزشک یا رواندرمانگر مشورت کنید.
- اگر احساس گرما، لرزش شدید، بیخوابی یا اضطراب ناگهانی پیدا کردید، تمرین را کم یا متوقف کنید؛ مطلب سندرم کندالینی این نشانهها را توضیح میدهد.
- هیچ دارو یا درمان پزشکی را به توصیهی گروه قطع نکنید.
- به نشانههایی مثل فشار برای کم کردن رابطه با خانواده، درخواست پول یا ممنوعیت پرسشگری توجه کنید.
منابع
- Manocha et al., 2011, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine
- Sahaja Yoga, Wikipedia
- The Independent: Shri who must be obeyed
جمعبندی
ساهاجا یوگا یکی از شناختهشدهترین جنبشهای مبتنی بر کندالینی است که با وعدهی بیداری خودبهخود، کلاسهای رایگان و مدیتیشن سادهی سکوت ذهنی در دهها کشور پیرو پیدا کرده است. یک پژوهش کنترلشده نشان میدهد تکنیک مدیتیشن آن میتواند به کاهش استرس کاری کمک کند، اما ادعاهای درمانی و عرفانی آن تأیید علمی ندارند و نقدهای جدی دربارهی تقدیس رهبر و ساختار گروه وجود دارد. اگر سراغش میروید، از تکنیک بهره ببرید و استقلال فکری، خانواده و درمان پزشکیتان را حفظ کنید.
نه. هر دو از بیداری کندالینی حرف میزنند، اما ساهاجا یوگا را شری ماتاجی بنیان گذاشت و بر مدیتیشن نشسته و بیداری خودبهخود تکیه دارد، در حالی که کندالینی یوگای یوگی بهاجان بر تنفس، حرکت و مانترا استوار است.
جنبش اعلام میکند جلسههای آشنایی و آموزش پایه رایگان است و شری ماتاجی هم بر رایگان بودن آن تأکید داشت. با این حال منتقدان و اعضای سابق از درخواست کمک مالی و هزینهی برنامههای بزرگتر گزارش دادهاند.
پیروان میگویند پس از بیداری کندالینی جریانی خنک روی کف دستها و بالای سر حس میشود و آن را نشانهی خودآگاهی میدانند. این تجربهای ذهنی است و پژوهشی آن را بهعنوان شاخص بیداری کندالینی تأیید نکرده است.
دیدگاهها متفاوت است. پیروان آن را مسیر معنوی آزاد میدانند، اما گزارش پارلمانی فرانسه در ۱۹۹۵ و نهاد مشورتی بلژیک در ۲۰۰۵ آن را در فهرست گروههای نگرانکننده آوردند و برخی پژوهشگران و اعضای سابق آن را فرقه توصیف کردهاند.
یک کارآزمایی تصادفی در استرالیا در سال ۲۰۱۱ کاهش فشار روانی کار و خلق افسرده را نشان داد، اما اثر بر اضطراب معنادار نبود و پیگیری بلندمدت انجام نشد. برای اضطراب جدی، این مدیتیشن جای درمان تخصصی را نمیگیرد.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

