لمس درمانی چیست؟ روش کار، شواهد علمی و تفاوت با ریکی

پاسخ کوتاه: لمس درمانی (Therapeutic Touch) روشی از انرژی درمانی است که درمانگر در آن دست‌ها را چند سانتی‌متر بالای بدن بیمار حرکت می‌دهد تا به‌گفته‌ی خود «میدان انرژی» او را ارزیابی و متعادل کند. با وجود نامش، معمولاً تماس فیزیکی ندارد. پژوهش‌های معتبر وجود چنین میدانی را اثبات نکرده‌اند و شواهد برای فواید آن ضعیف است.

در بعضی بیمارستان‌ها و دوره‌های پرستاری نام «لمس درمانی» را شنیده‌اید و شاید تعجب کرده باشید که چرا درمانگر دست‌هایش را بالای بدن بیمار نگه می‌دارد و او را لمس نمی‌کند. این روش از دهه‌ی ۱۹۷۰ به‌عنوان بخشی از طب مکمل مطرح شد و بحث‌های فراوانی دارد. در این مقاله می‌خوانید لمس درمانی چیست، چه مراحلی دارد، با ریکی و هیلینگ تاچ چه فرقی دارد، علم درباره‌ی آن چه می‌گوید و اگر می‌خواهید امتحانش کنید، چه نکاتی را باید در نظر داشته باشید. برای نگاه کلی‌تر به این حوزه، انرژی درمانی چیست را هم بخوانید.

لمس درمانی چیست و چه کسی آن را ابداع کرد؟

پاسخ کوتاه: لمس درمانی را دولورس کریگر، استاد پرستاری دانشگاه نیویورک، و دورا کونتس که از اعضای انجمن تئوسوفی و شفادهنده‌ای شناخته‌شده بود، در دهه‌ی ۱۹۷۰ مطرح کردند. این روش بر این فرض بنا شده که بدن انسان یک میدان انرژی دارد که درمانگر می‌تواند آن را حس و متعادل کند.

کریگر لمس درمانی را به‌عنوان روشی برای پرستاران طراحی کرد که بتوانند آرامش و تسکین را بدون دارو ایجاد کنند. بنیاد نظری آن به مفهوم «میدان زیستی» یا «بیوفیلد» برمی‌گردد؛ ایده‌ای که شبیه مفهوم‌های «پرانا»، «چی» و «هاله» در سنت‌های دیگر است. اگر می‌خواهید با این مفاهیم آشنا شوید، مقاله‌ی هاله انرژی چیست درباره‌ی لایه‌ها و نگاه علمی به آن توضیح می‌دهد.

مقاله‌ی علمی «ارزیابی سریع شواهد» (rapid evidence assessment) که بر پژوهش‌های اخیر لمس درمانی نوشته شده، آن را نمونه‌ای از «ویتالیسم» می‌داند؛ یعنی باور به وجود نیرویی زنده و غیرفیزیکی که سلامت را تنظیم می‌کند (مقاله در PMC). این تعریف به ما یادآوری می‌کند که لمس درمانی بیشتر یک چارچوب باوری است تا روشی مبتنی بر سازوکار زیستی اثبات‌شده.

یک جلسه‌ی لمس درمانی چگونه است؟

پاسخ کوتاه: جلسه معمولاً ۱۰ تا ۳۰ دقیقه است و در آن درمانگر ابتدا آرام و متمرکز می‌شود، دست‌ها را بالای بدن حرکت می‌دهد تا «میدان» را ارزیابی کند، سپس با حرکات رو به پایین تلاش می‌کند «انسداد» را برطرف کند و در پایان، وضعیت بیمار را مرور می‌کند. مرحله‌ها در منابع مختلف کمی متفاوت‌اند.

مرکزیابی

درمانگر چند لحظه تمرکز می‌کند و نیت کمک می‌گیرد. بعضی منابع این مرحله را شبیه مراقبه توصیف می‌کنند.

ارزیابی

دست‌ها حدود ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر دورتر از بدن از سر تا پا حرکت می‌دهند. درمانگر ادعا می‌کند در میدان بیمار گرما، سرما، سنگینی یا «ناهمواری» حس می‌کند.

هموار کردن و تعادل

درمانگر با حرکات ملایم دست‌ها «ناهمواری» را هموار و انرژی را متعادل می‌کند. بیمار معمولاً نشسته یا خوابیده و بیشتر وقت چشم‌هایش بسته است.

ارزیابی پایانی

در پایان درمانگر دوباره میدان را بررسی می‌کند و از فرد می‌پرسد چه احساسی دارد. بسیاری از بیماران آرامش و گرما گزارش می‌کنند، هرچند این احساس‌ها می‌توانند نتیجه‌ی آرام‌سازی ساده باشند.

تفاوت لمس درمانی با ریکی و هیلینگ تاچ

پاسخ کوتاه: هر سه روش از دست‌ها برای متعادل کردن انرژی استفاده می‌کنند، اما خاستگاه‌شان فرق دارد: لمس درمانی از پرستاری آمریکایی دهه‌ی ۱۹۷۰، ریکی از ژاپن اوایل قرن بیستم و هیلینگ تاچ از برنامه‌ای در پرستاری دهه‌ی ۱۹۸۰. تماس دست در ریکی و هیلینگ تاچ ممکن است مستقیم یا نزدیک بدن باشد.

اگر ریکی برایتان جالب است، مقاله‌ی ریکی چیست تاریخچه، اصول و روند جلسه را توضیح داده و درجه‌های ریکی سطح‌های آموزشی آن را شرح می‌دهد. باید به یاد داشته باشید که تفاوت‌ها بیشتر در چارچوب آموزش و سنت است و از نظر علمی، هر سه روش با همان مشکل بنیادی روبه‌رو هستند: نبود مدرک قابل اعتماد برای میدان انرژی.

علم درباره‌ی لمس درمانی چه می‌گوید؟

پاسخ کوتاه: آزمایش مشهور سال ۱۹۹۸ در مجله‌ی JAMA نشان داد درمانگران لمس درمانی نمی‌توانند بدون دیدن، تشخیص دهند دست آزمایش‌کننده کنار کدام یک از دست‌هایشان است. مرورهای بعدی هم کیفیت پایین پژوهش‌ها را نشان داده‌اند و شواهد قوی برای هیچ فایده‌ی بالینی وجود ندارد.

این آزمایش را امیلی روزا، دختر نه‌ساله‌ای که آن را برای پروژه‌ی علمی مدرسه طراحی کرده بود، انجام داد و در مقاله‌ی JAMA منتشر شد. ۲۱ درمانگر در ۲۸۰ آزمون شرکت کردند و تنها حدود ۴۴ درصد پاسخ‌ها درست بود؛ یعنی حتی کمتر از شانس ۵۰ درصدی. اگر این ادعا که درمانگران «میدان» را حس می‌کنند درست بود، باید بسیار بهتر از شانس عمل می‌کردند.

مرور سریع شواهد تازه‌تر در سال‌های اخیر ۲۱ مطالعه با ۱۳۰۲ بیمار را بررسی کرده است. ۱۸ مطالعه نتیجه‌ی مثبت گزارش کرده‌اند، اما فقط ۴ مطالعه خطر سوگیری پایین داشتند و بقیه ایرادهای روش‌شناختی جدی و حجم نمونه‌ی کم داشتند. نتیجه‌گیری نویسندگان این بود که مدرک باکیفیتی برای هیچ‌یک از فواید ادعاشده وجود ندارد. کاهش اضطراب و درد گزارش‌شده می‌تواند اثر آرام‌سازی، توجه و انتظار باشد. برای منابع بیشتر درباره‌ی این روش می‌توانید مدخل ویکی‌پدیا را ببینید.

آیا لمس درمانی خطر دارد؟ چه کسانی باید احتیاط کنند؟

پاسخ کوتاه: خود روش بی‌خطر به نظر می‌رسد چون تماس یا ماده‌ای ندارد، اما خطر اصلی کنار گذاشتن یا به تأخیر انداختن درمان پزشکی لازم است. هرگز آن را به‌جای درمان سرطان، بیماری قلبی، عفونت یا اختلال روان‌پزشکی در نظر نگیرید.

اگر درد مزمن، اضطراب یا بیماری جدی دارید، پزشک معالج باید مسیر درمان را تعیین کند. بسیاری از بیماران لمس درمانی را در کنار درمان اصلی، فقط به‌عنوان یک تجربه‌ی آرام‌بخش امتحان می‌کنند و این رویکرد معقول‌تر از جایگزین کردن است. اگر درمانگری ادعا می‌کند «قطعاً بیماری شما را درمان می‌کند»، بی‌مدرک تشخیص می‌دهد یا هزینه‌ی سنگین می‌خواهد، احتیاط کنید.

• درمان را با نظر پزشک ادامه دهید و داروها را بدون مشورت قطع نکنید.
• انتظار واقع‌بینانه داشته باشید؛ این روش در بهترین حالت آرام‌سازی است.
• از درمانگری که تشخیص پزشکی یا وعده‌ی درمان قطعی می‌دهد دوری کنید.
• اگر هدفتان کاهش استرس است، روش‌هایی مثل ذهن‌آگاهی و تنفس آرام شواهد بیشتری دارند.

آیا امتحان کردن آن ارزش دارد؟

پاسخ کوتاه: اگر آن را به‌عنوان تجربه‌ای آرام‌بخش و مکمل ببینید، هزینه‌ی معقولی داشته باشد و جای درمان پزشکی را نگیرد، امتحان کردنش ضرر مستقیمی ندارد. اما انتظار تأثیر زیستی ثابت‌شده نداشته باشید.

بسیاری از افراد از حس توجه و مراقبت در جلسه خوششان می‌آید، و همین می‌تواند ارزش تجربه‌ی انسانی آن باشد. اگر می‌خواهید انرژی درمانی را از نگاه گسترده‌تر بشناسید، مقاله‌ی انرژی درمانی با سنگ نمونه‌ای از روشی دیگر در همین خانواده است. برای آشنایی با دوره‌های آموزشی مرتبط، می‌توانید صفحه‌ی دوره‌ی انرژی درمانی ذنیران را ببینید.

چرا لمس درمانی هنوز محبوب است؟

پاسخ کوتاه: چون ساده، بدون دارو و کم‌هزینه است، با حس مراقبت همراه است و برای پرستاران راهی برای نشان دادن توجه به بیمار فراهم می‌کند. محبوبیت یک روش به معنی اثبات علمی آن نیست.

در بیمارستان‌ها، پرستاران زیادی وقت کافی برای گفت‌وگوی طولانی ندارند و لمس درمانی را راهی برای حضور آرام کنار بیمار می‌دانند. تجربه‌ی گزارش‌شده‌ی بیماران درباره‌ی آرامش، هرچند ارزشمند است، نمی‌تواند توضیح دهد که چرا حالت بهتر شده است. برای همین پژوهشگران توصیه می‌کنند اگر قرار است چنین روشی در مراقبت از بیمار گنجانده شود، به‌عنوان مکمل و با شفافیت درباره‌ی نبود شواهد باشد. اگر بخواهید همین حس آرامش را با روشی ساده‌تر تجربه کنید، چند دقیقه تنفس آرام یا مدیتیشن مهرورزی هزینه‌ای ندارد و به‌راحتی در خانه قابل‌اجراست.

اگر می‌خواهید بدانید این روش را چه کسی و چگونه شکل داد، مقاله‌ی دورا کانز زندگی هم‌بنیان‌گذار آن (همراه دولورس کریگر)، آزمون ۱۹۹۸ و شواهد بالینی را مرور می‌کند.

جمع‌بندی

لمس درمانی روشی است که در آن درمانگر با دست‌هایی که معمولاً بدن را لمس نمی‌کنند، «میدان انرژی» را ارزیابی و متعادل می‌کند. این مفهوم در آزمایش‌های علمی اثبات نشده و شواهد فواید بالینی آن ضعیف است، اما آرام‌سازی و حس توجه ممکن است برای بعضی افراد خوشایند باشد. درمان پزشکی را رها نکنید و با انتظارات واقع‌بینانه و درمانگر شفاف تصمیم بگیرید.

پرسش‌های متداول