پاسخ کوتاه: جفری زایگ (Jeffrey K. Zeig، متولد ۱۹۴۷) روانشناس بالینی و درمانگر خانوادهی آمریکایی است که از ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۰ نزد میلتون اریکسون آموزش دید، بنیاد میلتون اریکسون را در فینیکس بنیان گذاشت و همایشهای «تحول رواندرمانی» را طراحی کرد. او بیش از بیست کتاب دربارهی هیپنوز و رواندرمانی نوشته یا ویرایش کرده است.
بیشتر کسانی که دربارهی هیپنوتیزم اریکسونی میخوانند، نام زایگ (در برخی منابع فارسی «جفری زیگ») را بهعنوان ناشر و شارح آثار اریکسون میبینند. اما نقش او فقط نگهداری میراث استاد نبود؛ او بزرگترین گردهماییهای رواندرمانی قرن بیستم را سازمان داد و برای القای هیپنوز مدل سهمرحلهای خودش را پیشنهاد کرد. در این مقاله زندگی، روش، ادعاها، آثار اصلی و وضعیت شواهد علمی کار او را جدا از هم بررسی میکنیم.
جفری زایگ کیست و از کجا آمد؟
زایگ در ۶ نوامبر ۱۹۴۷ در برانکس نیویورک به دنیا آمد، در خانوادهای یهودی بزرگ شد و پیش از آشنایی با هیپنوز در چند مکتب درمانی دیگر آموزش دید.
به گفتهی خودش در گفتوگویی که بنیاد اریکسون منتشر کرده، پدرش نامهرسان بود و خانواده ده سال اول زندگی او را در آپارتمانی یکخوابه گذراند و بعد به لانگآیلند رفت. پدربزرگ و مادربزرگهایش مهاجرانی بودند که بیشتر ییدیش حرف میزدند. زایگ کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی را در ۱۹۷۳ از دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو و دکترای همین رشته را در ۱۹۷۷ از دانشگاه ایالتی جورجیا گرفت؛ این دو تاریخ در معرفی او در انتشارات انجمن روانشناسی آمریکا آمده است.
پیش از تمرکز بر کار اریکسون، زایگ با تحلیل رفتار متقابل آشنا شد و از ۱۹۷۴ تا ۱۹۸۵ عضو بالینی انجمن بینالمللی تحلیل رفتار متقابل بود. ویکیپدیای آلمانی از دورههای آموزشی او نزد باب و مری گولدینگ و در درمان خانواده نزد سالوادور مینوچین، ویرجینیا ستیر و کارل ویتاکر نام میبرد. او بعدها از ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۲ استادیار وابستهی روانشناسی بالینی در دانشگاه ایالتی آریزونا بود و امروز روانشناس و درمانگر زوج و خانواده با مطب خصوصی در فینیکس است.
شاگردی نزد میلتون اریکسون
زایگ از ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۰ بهطور پراکنده نزد اریکسون آموزش دید و این رابطه مسیر حرفهای او را تعیین کرد؛ خودش میگوید هیچ استادی به اندازهی اریکسون بر او اثر نگذاشت.
زایگ در نخستین دیدار در ۱۹۷۳ فهرستی از پرسشهای فنی دربارهی هیپنوز همراه داشت، اما به روایت خودش زود فهمید که اریکسون بیش از افزودن دانش، به رشد شخصی شاگرد اهمیت میدهد و او را «سازندهی آدمها» نامید. اریکسون از بسیاری از شاگردانش، از جمله زایگ، برای آموزش پولی نمیگرفت. وقتی زایگ پس از دکترا در ۱۹۷۷ برای بیش از پنجاه موقعیت دانشگاهی درخواست داد و موفق نشد، شغلی بهعنوان روانشناس کودک در بیمارستان ایالتی آریزونا گرفت. اریکسون در آن دوره داستانی دربارهی پسرش برت برایش گفت که پیامش این بود: کارت را کاملاً حرفهای انجام بده. زایگ در ۱۹۷۸ برای نزدیک بودن به اریکسون به فینیکس کوچ کرد و آن را «جهش بزرگ ایمان» زندگیاش میداند.
حاصل مستقیم این سالها دو کتاب بود. «سمینار آموزشی با میلتون اریکسون» (۱۹۸۰) متن ویراسته و شرحدار یک سمینار چندروزهی اریکسون در ۱۹۷۹ است و «تجربهی اریکسون» (۱۹۸۵) روایت خود زایگ از شیوهی آموزش استادش. ارنست روسی، همکار دیگر اریکسون، مسیر دیگری رفت و بر نظریهی ذهن و بدن تمرکز کرد، در حالی که زایگ بیشتر به آموزش و سازماندهی پرداخت.

بنیاد میلتون اریکسون و نخستین کنگره
زایگ بنیانگذار و مدیر بنیاد میلتون اریکسون است؛ بنیادی که در ۱۹۷۹ برای برگزاری نخستین کنگرهی اریکسون ثبت شد و بعد به مرکز اصلی آموزش و انتشار آثار او تبدیل شد.
طبق صفحهی معرفی رسمی بنیاد، ایدهی یک گردهمایی آموزشی برای متخصصان سلامت روان از ۱۹۷۴ در ذهن زایگ بود و او میخواست اریکسون پیش از مرگ اثر کارش را ببیند. اریکسون در مارس ۱۹۸۰، نُه ماه پیش از کنگره، درگذشت، اما خبر داشت که حدود ۷۵۰ نفر ثبتنام کردهاند. کنگرهی دسامبر ۱۹۸۰ بیش از دو هزار نفر را جذب کرد که در آن زمان بزرگترین همایش تاریخ دربارهی هیپنوز بود. این کنگرهها تا ۲۰۱۹ تقریباً هر چهار سال یک بار تکرار شدند.
بنیاد امروز آرشیو گستردهی صدا و تصویر اریکسون، انتشارات، خبرنامه، دورههای فشردهی آموزشی و خانهی تاریخی اریکسون در فینیکس را اداره میکند. زایگ همچنین رئیس انتشارات Zeig, Tucker & Theisen است که کتابهای رواندرمانی منتشر میکند. شبکهی مؤسسات میلتون اریکسون در کشورهای مختلف از بنیاد جداست، هرچند بسیاری از آنها با همین بنیاد در ارتباطاند.
همایش تحول رواندرمانی؛ «وودستاک رواندرمانی»
شاخصترین کار سازمانی زایگ همایش «تحول رواندرمانی» (The Evolution of Psychotherapy) در ۱۹۸۵ بود که برای نخستین بار بنیانگذاران مکتبهای رقیب رواندرمانی را روی یک صحنه آورد.
این همایش از ۱۱ تا ۱۵ دسامبر ۱۹۸۵ در فینیکس برگزار شد. روزنامهی لسآنجلس تایمز شمار شرکتکنندگان را هفت هزار رواندرمانگر، روانپزشک، مددکار و دانشجو نوشت و از زایگ نقل کرد که آن را «وودستاک رواندرمانی» مینامید. در میان سخنرانان کارل راجرز، ویرجینیا ستیر، آلبرت الیس، آرون بک، برونو بتلهایم، آر. دی. لینگ، رولو می، سالوادور مینوچین، توماس ساس، جوزف ولپی، پل واتزلاویک و ارنست روسی بودند. به نوشتهی خود زایگ در مقدمهی کتاب همایش، سن سخنرانان از ۳۸ سال (خودش) تا ۸۳ سال (راجرز) بود و چهارده مکتب درمانی در برنامه حضور داشتند.
هدف همایش، به گفتهی زایگ، نشان دادن یک نظریهی واحد نبود؛ هر سخنران رویکرد خودش را عرضه میکرد و یک همکار دیگر آن را نقد میکرد. همین تنوع منتقد هم داشت: جوزف ولپی در همان همایش گفت که ناظر بیرونی تعجب میکند که تحول رواندرمانی به «بابلی از صداهای متضاد» رسیده است. زایگ این همایش را بزرگترین دستاورد حرفهای خود میداند و آن را تلاشی برای «یافتن اشتراکهایی که درمان را مؤثر میکنند» توصیف کرده است. دورههای بعدی همایش در دهههای بعد ادامه یافت و سخنرانیهای دورههای ۱۹۸۵، دوم، سوم و سال ۲۰۰۰ بهصورت کتاب منتشر شد. او همچنین همایشهای درمان کوتاهمدت و زوجدرمانی را بنیان گذاشت.
روش زایگ: هیپنوز را «برمیانگیزند»، القا نمیکنند
محور روش زایگ این است که هیپنوز با دستور و متن ثابت تحمیل نمیشود، بلکه با ارتباطی فردی و تجربی از درون مراجع فراخوانده میشود؛ به همین دلیل او «برانگیختن» را به جای «القا» به کار میبرد.
زایگ در کتاب القای هیپنوز: رویکرد اریکسونی برانگیختن (۲۰۱۴) صریحاً مینویسد که واژهی «القا» گمراهکننده است و هیپنوز برانگیخته میشود. او هیپنوز را یک «سندرم»، یعنی مجموعهای از مؤلفههای تجربی، میداند و نه پدیدهای منحصربهفرد و جدا از بقیهی تجربههای انسانی. در همین کتاب سه سطح از تجربه را از هم جدا میکند: هیجان، خلق و «حالت»؛ و حالت را مهمترین سطح برای تغییر درمانی میداند. از این نگاه، کار درمانگر کمک به جابهجایی مراجع از یک حالت مشکلساز به حالتی سازگارتر است.
ارتباط آگاهیبخش در برابر ارتباط برانگیزاننده
زایگ میان ارتباطی که فقط اطلاعات میدهد و ارتباطی که تجربه برمیانگیزد فرق میگذارد. او با الهام از ایدهی ارتباط چندسطحی گرگوری بیتسون و شیوهی اریکسون، از پیشنهادهایی حرف میزند که مثل یک هدیه «بستهبندی» میشوند تا مراجع خودش معنای آنها را کشف کند. این همان قلمرو میلتون مدل و هیپنوتیزم محاورهای است، با این تفاوت که زایگ بر پیامد تجربی ارتباط بیشتر از فهرست الگوهای زبانی تأکید میکند.
مدل ARE: جذب، تأیید، برانگیختن
زایگ فصل پایانی کتاب ۲۰۱۴ را به مدل ARE اختصاص داده است. به گزارش نقد این کتاب در خبرنامهی بنیاد اریکسون، او و برنت گیری از همین مدل برای سازمان دادن دورههای فشردهی آموزشی بنیاد استفاده میکنند. در گام جذب، توجه مراجع در تجربهای مثل یک حس، ادراک، خاطره یا خیال هدایتشده درگیر میشود. در گام تأیید، درمانگر تغییرهایی را که میبیند بازتاب میدهد تا پاسخدهی تقویت شود. در گام برانگیختن، از این پاسخدهی برای فراخواندن پدیدههای هیپنوتیزمی و منابع درونی مراجع استفاده میشود.

رواندرمانی تجربی و پرورش درمانگر
زایگ در «کالبدشناسی تأثیر تجربی از طریق رواندرمانی اریکسونی» (۲۰۱۸) این ایده را از هیپنوز به کل رواندرمانی کوتاهمدت گسترش میدهد: تغییر بیشتر از تجربهای که مراجع زندگی میکند میآید تا از اطلاعاتی که دریافت میکند. در «سایکوایروبیک» (۲۰۱۵) هم تمرینهایی برای پرورش حالتهای مولد در خود درمانگران پیشنهاد میکند و مینویسد درمانگر باید بیشتر مثل هنرمند کار کند تا دانشمند؛ به تعبیر خودش «واقعیتها آگاه میکنند، هنر اثر میگذارد».
ادعاها و دیدگاههای اصلی زایگ
بیشتر گزارههای مهم زایگ تفسیر شخصی او از اریکسون و از تجربهی بالینی خودش است، نه نتیجهی پژوهش کنترلشده؛ خواندن آنها با همین برچسب منصفانهتر است.
- دربارهی اریکسون: زایگ مینویسد «اغراق نیست» اگر بگوییم اریکسون عمل مدرن هیپنوز را آغاز کرد. این داوری یک شاگرد وفادار است؛ تاریخچهی هیپنوتیزم نشان میدهد که چهرههایی مثل جیمز برید، هیپولیت برنهایم و کلارک هال هم سهم اساسی داشتند.
- دربارهی ماهیت هیپنوز: هیپنوز در نگاه او مجموعهای از مؤلفههای تجربی است و نه حالتی یگانه. این دیدگاه از جهاتی به نظریههای اجتماعیشناختی نزدیک است، هرچند زایگ از چارچوب بالینی اریکسونی حرف میزند.
- دربارهی آموزش: به جای حفظ متنهای القا، درمانگر باید بتواند پاسخهای ریز مراجع را ببیند و از آنها استفاده کند؛ همان اصل «بهرهگیری» که زایگ آن را مهمترین توصیهاش به درمانگران جوان میداند.
- دربارهی اثر همایشها: در زندگینامهی رسمیاش، همایشهای تحول رواندرمانی «مهمترین همایشهای تاریخ رواندرمانی» توصیف شدهاند؛ این توصیف از سوی خود برگزارکنندگان است و سنجهی مستقلی پشت آن نیست.
آثار اصلی جفری زایگ
زایگ بیش از بیست کتاب نوشته، ویرایش یا با دیگران تألیف کرده است. فهرست زیر مهمترین آنها را بر اساس فهرست کتابهای سایت شخصی او و ناشران اصلی نشان میدهد.
| عنوان اصلی | سال | ناشر | موضوع |
|---|---|---|---|
| A Teaching Seminar with Milton H. Erickson | ۱۹۸۰ | Brunner/Mazel | متن ویراسته و شرحدار سمینار آموزشی اریکسون |
| Experiencing Erickson | ۱۹۸۵ | Brunner/Mazel | روایت زایگ از شیوهی آموزش اریکسون به خودش |
| The Evolution of Psychotherapy | ۱۹۸۷ | Brunner/Mazel | سخنرانیها و نقدهای همایش ۱۹۸۵ (ویراستار) |
| Milton H. Erickson (با مایکل مونیون) | ۱۹۹۹ | Sage | معرفی زندگی و روش اریکسون |
| The Letters of Milton H. Erickson (با برنت گیری) | ۲۰۰۰ | Zeig, Tucker & Theisen | نامههای اریکسون به همکاران و بیماران |
| The Induction of Hypnosis | ۲۰۱۴ | Erickson Foundation Press | مدل برانگیختن هیپنوز و مدل ARE |
| Psychoaerobics | ۲۰۱۵ | Erickson Foundation Press | تمرینهای تجربی برای پرورش درمانگر |
| The Anatomy of Experiential Impact Through Ericksonian Psychotherapy | ۲۰۱۸ | Erickson Foundation Press | مدل گامبهگام درمان کوتاهمدت تجربی |
| Evocation: Enhancing the Psychotherapeutic Encounter | ۲۰۱۹ | Erickson Foundation Press | خلاقیت و برانگیختن در جلسهی درمان |
کتاب دیگر او، An Epic Life، زندگینامهای چندصدایی از اریکسون است که بر پایهی چهار دهه مصاحبه با کسانی ساخته شده که او را از نزدیک میشناختند. بخش بزرگی از کتابهای متأخر زایگ را ناشرانی منتشر کردهاند که خودش اداره میکند؛ این نکته از ارزش آموزشی آنها کم نمیکند، اما یعنی بیشتر آنها داوری مستقل علمی را از سر نگذراندهاند.
ارزیابی شواهد علمی روش اریکسونی زایگ
شواهد پژوهشی دربارهی هیپنوتراپی اریکسونی در سالهای اخیر بهتر شده، اما هنوز محدود است و مدل خاص زایگ، یعنی ARE، تاکنون بهطور جداگانه در کارآزمایی کنترلشده سنجیده نشده است.
ویلیام ماتیوز در سال ۲۰۰۰ در مجلهی بینالمللی هیپنوز بالینی و تجربی پژوهشهای موجود را مرور کرد و نوشت که نه برای کارایی رویکرد اریکسونی و نه برای سه فرض کلیدی آن پشتوانهی تجربی پیدا نمیشود: وجود حالت دگرگون هشیاری با نشانههای مشخص، برتری تلقین غیرمستقیم بر تلقین مستقیم، و وابسته بودن هیپنوتیزمپذیری به مهارت هیپنوتیزمگر. بورکهارد پتر و دیرک رفنستورف در همان شماره یادداشتی انتقادی در پاسخ به این مرور نوشتند. پژوهشهایی که با مقیاسهای استنفورد انجام شده نشان میدهد هیپنوتیزمپذیری ویژگی نسبتاً پایدار فرد است، و این با ادعای وابستگی کامل به مهارت درمانگر جور درنمیآید.
تصویر تازهتر روشنتر است. در ژانویهی ۲۰۲۶ یک مرور نظاممند و فراتحلیل در مجلهی Psychiatry International هشت کارآزمایی تصادفی با ۶۷۶ شرکتکننده را بررسی کرد که بین ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ منتشر شده بودند و درد، افسردگی، سوگ، سندرم رودهی تحریکپذیر، رفتار خوردن و مصرف الکل را پوشش میدادند. اندازهی اثر تجمیعی در برابر فهرست انتظار یا مراقبت معمول بزرگ گزارش شد و در مقایسه با درمانهایی مثل درمان شناختیرفتاری، هیپنوتراپی اریکسونی همارز بود. یکی از این کارآزماییها، پژوهش فور و همکاران (۲۰۲۱)، نشان داد هیپنوتراپی در افسردگی خفیف تا متوسط از درمان شناختیرفتاری کمتر نیست؛ موضوعی که در مقالهی هیپنوتیزم برای افسردگی هم آمده است.
محدودیتها اما جدیاند. خود نویسندگان فراتحلیل از نمونههای کوچک و ناهمگونی مطالعات میگویند، دو کارآزمایی از هشت کارآزمایی از گروه پژوهشی خود نویسندهی اول است و یک کارآزمایی خطر سوگیری بالا داشت. از سوی دیگر، پژوهشگرانی مثل ایروینگ کرش و استیون جی. لین بخش بزرگی از اثر هیپنوز را با انتظار، انگیزه و رابطهی درمانی توضیح میدهند، نه با سازوکاری خاص اریکسون. بنابراین منصفانهترین جمعبندی این است: هیپنوتراپی اریکسونی بهعنوان یک بستهی درمانی شواهد اولیهی مثبت دارد، اما اینکه کدام جزء آن، از جمله گامهای مدل ARE، اثر را میسازد هنوز معلوم نیست. کسی که میخواهد از این روش استفاده کند باید سراغ درمانگر دارای مجوز بالینی برود و آن را جایگزین درمانهای استاندارد نکند.
جایگاه زایگ در تاریخ هیپنوز
زایگ را بیشتر باید سازماندهنده، آموزگار و شارح اریکسون دانست تا پژوهشگر آزمایشگاهی؛ اثر اصلی او شبکهای از همایشها، کتابها و دورههایی است که روش اریکسون را به نسل بعد رساند.
اگر بحث علمی دربارهی واقعی بودن هیپنوز را در آزمایشگاههای هیلگارد، اورن و کرش دنبال کنیم، نام زایگ کمتر دیده میشود. اما در دنیای بالینی، بسیاری از درمانگران از طریق همایشها، ویدئوهای آموزشی و کتابهای او با اریکسون آشنا شدهاند. او همچنین عضو ارشد (Fellow) انجمن روانشناسی آمریکا در بخش رواندرمانی و انجمن آمریکایی هیپنوز بالینی است و در ۲۰۱۸ دکترای افتخاری علوم اجتماعی و رفتاری از دانشگاه فرناندو پسوا در پرتغال گرفت. تفاوت رویکرد او با سنت تلقین مستقیم، که امثال دیو المن نمایندهی آن بودند، یکی از روشنترین خطهای تمایز در هیپنوز معاصر است.
جمعبندی
جفری زایگ پلی میان میلتون اریکسون و نسل بعدی درمانگران است. او با شاگردی هفتساله، ساختن بنیاد اریکسون، برگزاری همایش تاریخی ۱۹۸۵ و نوشتن کتابهایی مثل القای هیپنوز، میراث اریکسون را زنده نگه داشت و مدل ARE را برای آموزش برانگیختن هیپنوز پیشنهاد کرد. ارزش آموزشی کار او روشن است، اما ادعاهای مربوط به برتری روش اریکسونی هنوز به پژوهشهای بزرگتر و مستقلتر نیاز دارند.
برای شناخت بقیهی این مجموعه، مقالههای هیپنوتیزم اریکسونی، ارنست روسی و بنیاد میلتون اریکسون را بخوانید. منبع زندگینامهی کوتاه او در ویکیپدیای انگلیسی هم در دسترس است.
زایگ از ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۰ بهصورت پراکنده نزد اریکسون آموزش دید و در ۱۹۷۸ برای نزدیک بودن به او به فینیکس رفت. اریکسون از او و بسیاری از شاگردانش پولی نمیگرفت و زایگ برای قدردانی، نخستین کنگرهی اریکسون و سپس بنیاد میلتون اریکسون را راه انداخت.
مدل ARE سه گام دارد: جذب توجه مراجع در یک تجربه، تأیید تغییرهای دیدنی مثل آرام شدن تنفس، و برانگیختن پدیدههای هیپنوتیزمی و تواناییهای خود مراجع. زایگ آن را در کتاب القای هیپنوز (۲۰۱۴) شرح داده است.
این همایش در دسامبر ۱۹۸۵ در فینیکس برگزار شد و حدود هفت هزار نفر را گرد آورد. کارل راجرز، ویرجینیا ستیر، آلبرت الیس، آرون بک و رولو می از سخنرانانش بودند و زایگ آن را «وودستاک رواندرمانی» نامید.
نه به شکل قطعی. مرور ماتیوز در ۲۰۰۰ شواهد تجربی کافی برای کارایی رویکرد اریکسونی نیافت. یک فراتحلیل ۲۰۲۶ از هشت کارآزمایی تصادفی نتایج امیدوارکنندهای گزارش کرد، اما نمونهها کوچک بودند و هیچ کارآزماییای مدل ARE را جداگانه نسنجیده است.
برای فهم رابطهی او با اریکسون کتاب تجربهی اریکسون (۱۹۸۵) مناسب است. برای مدل هیپنوز خود زایگ، کتاب القای هیپنوز (۲۰۱۴) و برای روش تجربی او در رواندرمانی، کالبدشناسی تأثیر تجربی (۲۰۱۸) نقطهی شروع بهتری است.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

