جیمز اسدیل کیست؟ جراح اسکاتلندی و جراحی‌های بی‌درد در بنگال
فهرست مطالب
جیمز اسدیل (James Esdaile؛ ۶ فوریه ۱۸۰۸ – ۱۰ ژانویه ۱۸۵۹) جراح اسکاتلندی تحصیل‌کرده‌ی ادینبرو بود که بیست سال برای کمپانی هند شرقی بریتانیا در بنگال خدمت کرد. نام او در تاریخ «مغناطیس حیوانی» و به‌ویژه در تاریخ بیهوشی عمومی ماندگار شده است، چون از ۱۸۴۵ تا ۱۸۵۱ صدها جراحی بزرگ را بدون درد گزارش کرد؛ آن هم پیش از آنکه بیهوشی با اتر به بریتانیا برسد.
اسدیل روش خود را «مسمریسم» می‌نامید، اما پژوهشگران امروز درباره‌ی ماهیت آن، اعتبار گزارش‌هایش و رفتار او با بیماران بحث دارند. در این مقاله زندگی، روش، دستاوردها و نقدهای کار او را مرور می‌کنیم.
زندگی و تحصیل جیمز اسدیل
اسدیل در مونتروز اسکاتلند، پسر بزرگ کشیش جیمز اسدیل از کلیسای اسکاتلند، به دنیا آمد. او در دانشگاه ادینبرو پزشکی خواند و در ۱۸۲۹ دکترای پزشکی گرفت. اسدیل از نوجوانی به برونشیت و آسم مزمن دچار بود و امید داشت آب‌وهوای هند به حالش کمک کند؛ در ۱۸۳۰ دستیار جراح غیرنظامی کمپانی هند شرقی شد و در ۱۸۳۱ به کلکته رسید.
پنج سال بعد، هنگام کار در اعظم‌گره، دچار فروپاشی کامل جسمی شد و از ۱۸۳۶ تا ۱۸۳۸ مرخصی طولانی گرفت و به سفر رفت. پس از بازگشت، جراح غیرنظامی بیمارستان کوچک امام‌باره‌ی هوگلی شد و مسئولیت بیمارستان زندان هوگلی را هم بر عهده گرفت. او از نوامبر ۱۸۳۹ تا دسامبر ۱۸۴۱ رئیس کالج معتبر هوگلی نیز بود؛ کالجی که حاجی محمد محسن، نیکوکار بنگالی، در اوت ۱۸۳۶ بنیان گذاشته بود و اسدیل در آن جانشین جراح دیگری به نام تامس وایز شد. حاصل سفرهای دوران مرخصی‌اش نیز کتابی بود با عنوان «نامه‌هایی از دریای سرخ، مصر و قاره‌ی اروپا» که در ۱۸۳۹ منتشر شد.
اسدیل سه بار ازدواج کرد؛ همسر نخستش چند ماه پس از ازدواج در سفر دریایی به هند درگذشت.
نخستین آزمایش در زندان هوگلی؛ آوریل ۱۸۴۵
به روایت خود اسدیل، او مسمریسم را هرگز ندیده بود و فقط از روزنامه‌ها چیزهایی درباره‌اش خوانده بود. در ۴ آوریل ۱۸۴۵، هنگامی که درد شدید یکی از زندانیان را در عمل تخلیه‌ی مایع از کیسه‌ی بیضه می‌دید، بی‌مقدمه تصمیم گرفت این روش را بیازماید. بیمار، زندانی محکوم به کار اجباری بود که از هیچ‌چیز خبر نداشت.
اسدیل روبه‌روی بیمار می‌نشست و حدود نیم ساعت دست‌هایش را آهسته و با فاصله‌ی کم از روی صورت تا معده‌ی او حرکت می‌داد، روی سرش نفس می‌دمید و این کار را گاهی تا دو ساعت ادامه می‌داد. پس از چند جلسه توانست بی‌آنکه بیمار متوجه شود، مایع را تخلیه کند. اسدیل تأکید داشت که چون نه خودش به روش باور داشت و نه بیمار از آن خبر داشت، تقلید یا تبانی ممکن نبوده است؛ ادعایی که منتقدان با احتیاط به آن نگاه می‌کنند.
اسدیل بعدها روال کار خود را در شش بیمارستانی که در آن‌ها کار کرده بود شرح داد: بیمار در اتاقی تاریک دراز می‌کشید، معمولاً بالاتنه‌ی هر دو طرف برهنه بود و دستیاران آموزش‌دیده، که اغلب خود هندی بودند، ساعت‌ها حرکت دست و دمیدن را تکرار می‌کردند. همین تکیه بر دستیاران محلی یکی از دلایلی است که برخی پژوهشگران روش او را به شیوه‌های درمانی بومی بنگال نزدیک‌تر می‌دانند.
جراحی‌های بی‌درد و بیمارستان مسمری کلکته
بر پایه‌ی سوابق رسمی که در ویکی‌پدیا نقل شده، اسدیل در شش سال، از آوریل ۱۸۴۵ تا ژوئن ۱۸۵۱، بیش از ۳۰۰ جراحی بزرگ، از جمله قطع عضو، برداشتن آب مروارید و برداشتن تومورهای بسیار بزرگ، را نخست در هوگلی و سپس در کلکته بدون درد انجام داد. او نتایج نخستین را در ۱۸۴۶ در کتاب «مسمریسم در هند» منتشر کرد. به نوشته‌ی لین یتس، تاریخ‌نگار، سوابق او کاهش چشمگیر مرگ‌ومیر بیماران جراحی از حدود ۵۰ درصد به ۵ درصد را نیز نشان می‌دهد؛ رقمی که از یک منبع واحد است و باید با احتیاط خوانده شود.
در ۱۸۴۶ معاون فرماندار بنگال کمیته‌ای هفت‌نفره برای بررسی ادعاهای اسدیل تشکیل داد. کمیته در ۹ اکتبر ۱۸۴۶ گزارشی مثبت داد و در نوامبر همان سال بیمارستان کوچکی در کلکته در اختیار او قرار گرفت. در ۱۸۴۸ بیمارستانی مسمری که هزینه‌اش را مردم با کمک‌های داوطلبانه می‌پرداختند، ویژه‌ی کار او در کلکته گشایش یافت، اما حدود ۱۸ ماه بعد به دستور معاون فرماندار بسته شد.
لرد دالهوزی، فرماندار کل هند، با آنکه از ادامه‌ی بیمارستان مسمری حمایت نکرد، به اسدیل احترام می‌گذاشت و او را در ۱۸۴۸ جراح ریاست و در ۱۸۴۹ جراح نیروی دریایی هند کرد. اسدیل در ۱۸۵۳ با پایان قرارداد بیست‌ساله‌اش بازنشسته شد.
نقد اخلاقی؛ بیمارانی که حق انتخاب نداشتند
تاریخ‌نگاران جنبه‌ی تاریک کار اسدیل را هم برجسته کرده‌اند. به نوشته‌ی آلیسون وینتر، تاریخ‌نگار علم، قدرت اقناع کار اسدیل در واقع به جایگاه اجتماعی پایین بیمارانش بستگی داشت؛ بیشتر آنان هندیان فقیر، کشاورزان، باربران و زندانیان بودند. اسدیل آنان را به آزمون‌هایی وامی‌داشت که هیچ هندی طبقه‌ی بالا یا اروپایی تحملشان نمی‌کرد.
به نوشته‌ی آلن گولد، تاریخ‌نگار هیپنوتیزم، اسدیل پیش از جراحی برای اطمینان از بی‌دردی، زغال داغ روی پای بیمار می‌انداخت، قوی‌ترین شوک الکتریکی دستگاهش را به او می‌داد یا اندام حساسش را به‌شدت فشار می‌داد؛ و فقط اگر بیمار هیچ واکنشی نشان نمی‌داد، جراحی را آغاز می‌کرد. این روش‌ها با معیارهای اخلاق پزشکی امروز، از جمله رضایت آگاهانه، کاملاً ناپذیرفتنی‌اند.
اسدیل، برید و ورود بیهوشی با اتر
پیشنهاد جراحی بی‌درد در آن زمان بسیار بحث‌برانگیز بود. آلفرد ولپو، جراح سرشناس فرانسوی، در ۱۸۳۹ گفته بود جراحی بی‌درد خیالی بیش نیست و درد بخشی جدایی‌ناپذیر از جراحی است. گزارش‌های اسدیل این باور را به چالش کشید و به گفته‌ی برخی تاریخ‌نگاران، زمینه را برای پذیرش سریع بیهوشی با اتر آماده کرد که در دسامبر ۱۸۴۶ به بریتانیا رسید.
جیمز برید، جراح منچستری و واضع واژه‌ی هیپنوتیزم، خودش در ژانویه ۱۸۴۲، بیش از سه سال پیش از اسدیل، نخستین جراحی بی‌درد با کمک هیپنوتیزم را انجام داده بود. برید می‌نوشت که اسدیل به انتقال «نیرویی پنهان» از جراح به بیمار باور دارد؛ دیدگاهی که به مغناطیس حیوانی مسمر نزدیک بود. مدافعان مسمریسم در بریتانیا، از جمله جان الیوتسون و نشریه‌اش «زوئیست»، گزارش‌های اسدیل را با شور منتشر می‌کردند.
برخی پژوهشگران، از جمله یتس، معتقدند روش اسدیل بیشتر به شیوه‌ی درمانی محلی بنگال به نام «جهاڑ-پهونک» (دمیدن و دست کشیدن) شبیه بود تا مسمریسم اروپایی یا هیپنوتیزم برید. هرچه باشد، امروز پدیده‌ی بی‌دردی هیپنوتیزمی با پژوهش‌های کنترل‌شده بررسی می‌شود و نتیجه‌ها از گزارش‌های قرن نوزدهم بسیار محتاطانه‌ترند.
سال‌های پایانی زندگی اسدیل
اسدیل پس از بازگشت به اسکاتلند مدتی در پرث زندگی کرد. او ماهیگیر پرشور ماهی آزاد بود و به پیشنهاد او مالکان صیدگاه‌های رود تِی بسترهای پرورش مصنوعی ماهی آزاد را در استورمونت‌فیلد ساختند. اسدیل سرانجام در سیدنهام نزدیک لندن ساکن شد و در ۱۰ ژانویه ۱۸۵۹ درگذشت و در گورستان وست نوروود به خاک سپرده شد.
جمع‌بندی
جیمز اسدیل جراحی اسکاتلندی در بنگال بود که با گزارش بیش از ۳۰۰ جراحی بی‌درد میان ۱۸۴۵ و ۱۸۵۱، باور رایج به جدایی‌ناپذیری درد و جراحی را به چالش کشید و شاید راه پذیرش بیهوشی با اتر را هموار کرد. با این حال، ماهیت روش او هنوز محل بحث است، بیشتر ارقامش از سوابق خود او و منابع محدود می‌آیند و رفتارش با بیماران فقیر و زندانی از نظر اخلاقی به‌شدت نقدپذیر است. اسدیل را باید چهره‌ای مهم در تاریخ بیهوشی دانست، نه الگویی برای جراحی یا درمان امروز؛ برای کنترل درد در جراحی، بیهوشی پزشکی جایگزینی ندارد.
منابع
- James Esdaile – Wikipedia
- Mesmerism – Wikipedia
- History of general anesthesia – Wikipedia
- John Elliotson – Wikipedia
سؤالات متداول
جراح اسکاتلندی (۱۸۰۸–۱۸۵۹) کمپانی هند شرقی که در بنگال صدها جراحی را با روشی که مسمریسم می‌نامید، بدون درد گزارش کرد.
بر پایه‌ی سوابقی که منابع نقل کرده‌اند، بیش از ۳۰۰ جراحی بزرگ از آوریل ۱۸۴۵ تا ژوئن ۱۸۵۱، نخست در هوگلی و سپس در کلکته.
نشستن روبه‌روی بیمار، حرکت آهسته‌ی دست‌ها با فاصله‌ی کم از صورت تا معده و دمیدن روی سر، گاهی تا دو ساعت، تا بیمار به حالتی بی‌واکنش برود.
بیشتر بیمارانش زندانیان و هندیان فقیر بودند و او برای آزمودن بی‌دردی، زغال داغ، شوک الکتریکی و فشار دردناک به کار می‌برد؛ کارهایی که بدون رضایت آگاهانه بود.
برید هیپنوتیزم را حاصل تمرکز ذهنی می‌دانست و از ۱۸۴۲ جراحی بی‌درد با هیپنوتیزم انجام داده بود؛ اسدیل به انتقال نیرویی پنهان از جراح به بیمار باور داشت.
خیر. هیپنوتیزم امروز گاهی در کنار درمان برای کاهش درد و اضطراب به کار می‌رود، اما جایگزین بیهوشی پزشکی در جراحی نیست.
