جیمز برید کیست؟ جراح اسکاتلندی، پدر هیپنوتیزم مدرن و کتاب نوریپنولوژی
فهرست مطالب
جیمز برید (James Braid، ۱۷۹۵–۱۸۶۰) جراح اسکاتلندی ساکن منچستر بود که بسیاری او را «پدر هیپنوتیزم مدرن» می‌دانند. برید در ۱۸۴۱ با دیدن نمایش یک مغناطیس‌گر فرانسوی کنجکاو شد، با آزمایش‌هایی ساده و حتی روی خودش نشان داد که پدیده‌های مسمری به هیچ «سیال مغناطیسی» یا قدرت ویژه‌ی اجراکننده نیاز ندارند و واژه‌ی «هیپنوتیزم» را برای توصیف آن‌ها به معنای امروزی رواج داد.
برید پیش از هیپنوتیزم نیز جراحی نوآور بود و در درمان پاچنبری، لوچی و انحنای ستون فقرات شهرت داشت. در ادامه، زندگی، آزمایش‌ها، کتاب «نوریپنولوژی»، نظریه‌اش درباره‌ی تمرکز توجه و اثری را که بر پزشکان فرانسوی و تاریخ هیپنوتیزم گذاشت مرور می‌کنیم.
زندگی و کار جراحی جیمز برید
جیمز برید در ۱۹ ژوئن ۱۷۹۵ در خانه‌ای روستایی در کینراس اسکاتلند به دنیا آمد. او شاگرد جراحانی در لیث شد و هم‌زمان از ۱۸۱۲ تا ۱۸۱۴ در دانشگاه ادینبرو درس خواند و در ۱۸۱۵ مجوز کالج سلطنتی جراحان ادینبرو را گرفت. سپس جراح معدن‌های لیدهیلز شد، از ۱۸۲۵ در دامفریز مطب داشت و در ۱۸۲۸ به دعوت یکی از بیمارانش به منچستر رفت و تا پایان عمر همان‌جا ماند.
برید در منچستر به جراحی ماهر در اصلاح ناهنجاری‌ها شهرت یافت. به نقل ویکی‌پدیا از جان میلن برامول، او تا ۱۸۴۱ روی ۲۶۲ مورد پاچنبری، ۷۰۰ مورد لوچی (استرابیسم) و ۲۳ مورد انحنای ستون فقرات عمل کرده بود و بیماران از سراسر بریتانیا نزد او می‌آمدند. او همچنین عضو چند انجمن علمی و متصدی افتخاری موزه‌ی انجمن تاریخ طبیعی منچستر بود.
نمایش لافونتن و تولد یک پرسش
برید پیش از ۱۸۴۱ مسمریسم را جدی نمی‌گرفت. او بعدها نوشت که مقاله‌ای چهاربخشی در «لندن مدیکال گَزِت» در ۱۸۳۸ او را قانع کرده بود که هیچ عامل مغناطیسی در کار نیست و رسوایی آزمایش‌های جان الیوتسون روی خواهران اوکی نیز این باور را تقویت کرده بود. با این حال در ۱۳ نوامبر ۱۸۴۱ به تماشای نمایش شارل لافونتن، مغناطیس‌گر دوره‌گرد فرانسوی، در آتنئوم منچستر رفت.
برید از پزشکانی بود که به روی صحنه دعوت شدند تا سوژه‌های لافونتن را معاینه کنند. یک پدیده توجهش را جلب کرد: ناتوانی سوژه در باز کردن پلک‌هایش. برید متقاعد شد که این حالت واقعی است و با فریب یا خیال‌پردازی توضیح داده نمی‌شود. اما هم‌زمان باور داشت که هیچ عامل مغناطیسی، آن‌گونه که لافونتن ادعا می‌کرد، در کار نیست. او تا نمایش سوم در ۲۰ نوامبر قانع شده بود که باید خودش موضوع را بیازماید.
آزمایش‌های برید؛ تثبیت نگاه بدون تماس
روش لافونتن ترکیبی از تماس بدنی، حرکت‌های دست مسمری و خیره شدن به چشم‌های سوژه بود. برید به جای پذیرفتن نقش اجراکننده، پرسش را وارونه کرد: اگر این حالت از درون خود سوژه برمی‌خیزد، باید بتوان آن را بدون حضور مسمرکننده نیز پدید آورد. او آزمایش‌هایی روی خودش انجام داد و نشان داد که کافی است فرد مدتی نگاه و ذهنش را بر شیئی کوچک و براق، کمی بالاتر از سطح چشم، متمرکز کند.
برید در ۲۲ نوامبر ۱۸۴۱ نخستین آزمایش هیپنوتیزم روی فرد دیگری را در خانه‌اش و در حضور چند شاهد انجام داد و در ۲۷ نوامبر در نخستین سخنرانی عمومی‌اش در آتنئوم منچستر نشان داد که می‌تواند اثرهای لافونتن را بدون هیچ تماس بدنی تکرار کند. نتیجه‌ای که گرفت روشن بود: این پدیده به «نگاه»، «جاذبه‌ی شخصی» یا «مغناطیس» اجراکننده ربطی ندارد و حالتی روانی‌ـ‌فیزیولوژیک در خود سوژه است.
مخالفت‌ها؛ از موعظه مک‌نیل تا انجمن بریتانیایی
کار برید بی‌دردسر پذیرفته نشد. در ۱۰ آوریل ۱۸۴۲ کشیش جنجالی هیو مک‌نیل در کلیسایی در لیورپول بیش از نود دقیقه علیه مسمریسم موعظه کرد، نمایش‌های لافونتن و برید را نمونه‌ای از «عاملیت شیطانی» خواند و به شخصیت و کار پزشکی برید تاخت. برید نخست در نامه‌ای خصوصی پاسخ داد و پس از انتشار کامل متن موعظه، در ژوئن ۱۸۴۲ رساله‌ای با عنوان «عاملیت شیطانی و مسمریسم بازنگری‌شده» منتشر کرد.
در همان ماه، مقاله‌ی برید درباره‌ی کاربرد درمانی «نوروهیپنوتیزم» که نخست برای ارائه در انجمن بریتانیایی پیشرفت علم پذیرفته شده بود، در لحظه‌ی آخر رد شد. برید به جای آن جلسه‌هایی جداگانه برگزار کرد و دیدگاهش را در برابر سه دیدگاه رایج نهاد: این‌که مسمریسم یکسره فریب است، این‌که تنها حاصل خیال و تقلید است، و دیدگاه مغناطیس‌گرایان. از نظر او این پدیده‌ها از حالت فیزیولوژیک ویژه‌ای در مغز و نخاع ناشی می‌شدند.
واژه هیپنوتیزم و کتاب نوریپنولوژی
برید دست‌کم از فوریه‌ی ۱۸۴۲ واژه‌ی «نوروهیپنولوژی» را به کار می‌برد که بعدها آن را به «نوریپنولوژی» کوتاه کرد؛ یعنی «دانش خواب عصبی». او در سخنرانی ۱۲ مارس ۱۸۴۲ پیشنهاد کرد به جای مغناطیس و مسمریسم، واژه‌های «هیپنوتیزم» و «هیپنوتیزه‌شده» به کار رود. واژه‌ی «خواب» برای او استعاره بود. به گزارش ویکی‌پدیا، برید هرگز واژه‌ی «هیپنوز» (hypnosis) را به کار نبرد؛ این واژه از کار مکتب نانسی در دهه‌ی ۱۸۸۰ رواج یافت. شکل فرانسوی این واژه‌ها نیز پیش‌تر در ۱۸۲۰ نزد مغناطیس‌گری فرانسوی دیده می‌شود، اما برید نخستین کسی بود که «هیپنوتیزم» را برای نظریه‌ای روانی‌ـ‌فیزیولوژیک و نه رازآمیز به کار برد.
در ۱۸۴۳ برید کتاب «نوریپنولوژی؛ یا منطق خواب عصبی در نسبت با مغناطیس حیوانی» را منتشر کرد؛ تنها کتاب مفصل او که به گفته‌ی برامول در چند ماه نخست ۸۰۰ نسخه فروخت. برید در این کتاب خستگی عضلات چشم بر اثر خیره ماندن به شیئی براق را سازوکار اصلی می‌دانست، اما در نوشته‌های بعدی بیش از پیش بر «تمرکز شدید توجه» تکیه کرد. او در نامه‌ای به لنست در ۱۸۴۵ نوشت که واژه‌ی هیپنوتیزم را برگزید تا با کسانی که به قدرت مقاومت‌ناپذیر اراده‌ی مسمرکننده یا روشن‌بینی باور داشتند یکی گرفته نشود.
برید و کاربرد پزشکی هیپنوتیزم
برید هیپنوتیزم را درمانی ارزشمند برای اختلال‌های کارکردی دستگاه عصبی می‌دانست، اما به نقل برامول آن را رقیب دیگر درمان‌ها نمی‌دید و نمی‌خواست آن را از پزشکی جدا کند. به باور او، هر کس از «درمان همه‌ی دردها» سخن بگوید یا نادان است یا فریبکار؛ زیرا بیماری‌های مشابه گاه از شرایط کاملاً متفاوت برمی‌خیزند و درمان باید متناسب با هر مورد باشد.
برید از پیشگامان بیدردی با هیپنوتیزم و نیز پذیرش داروهای بیهوشی شیمیایی بود و درباره‌ی جراحی‌های بی‌درد جیمز اسدیل در هند نیز اظهار نظر کرد. برای آشنایی با کاربرد امروزی این ایده‌ها، مقاله‌های بیدردی هیپنوتیزمی و هیپنوتیزم‌درمانی را ببینید.
مرگ برید و اثر او بر مکتب نانسی
برید تا پایان عمر به هیپنوتیزم پرداخت. او سه روز پیش از مرگش دست‌نوشته‌ای را که اکنون گم شده است برای جراح فرانسوی اتین اوژن آزام فرستاد و در ۲۵ مارس ۱۸۶۰ در ۶۴ سالگی، پس از چند ساعت بیماری، در منچستر درگذشت. گزارش‌های همان زمان علت مرگ را سکته یا بیماری قلبی ذکر کرده‌اند.
کار برید بر پزشکان فرانسوی اثر گذاشت؛ به‌ویژه بر آزام در بوردو، کالبدشناس نامدار پل بروکا، و از راه آزام بر آمبروآز لیبو، از بنیان‌گذاران مکتب نانسی. هیپولیت برنهایم بعدها ادعا کرد برید از نقش تلقین آگاه نبود، اما برامول با نقل از نوشته‌های متأخر برید نشان داد که او تلقین کلامی را آگاهانه به کار می‌برد، هرچند آن را توضیح‌دهنده‌ی اصلی پدیده نمی‌دانست. برخی پژوهشگران نیز هشدار می‌دهند که نباید هیپنوتیزم برید را با هیپنوتیزم امروزی یکسان دانست.
برید در کنار مسمر، فاریا و الیوتسون
برید آخرین حلقه از زنجیره‌ای است که با فرانتس آنتون مسمر و نظریه‌ی مغناطیس حیوانی در سده‌ی هجدهم آغاز شد. پیش از او آبه فاریا در پاریس بر نقش انتظار و آمادگی ذهنی سوژه تأکید کرده بود و الیوتسون در لندن مسمریسم را با جنجال به بیمارستان برده بود. سهم ویژه‌ی برید این بود که پدیده را از ادعای سیال مغناطیسی و نیروی اجراکننده جدا کرد، آن را با آزمایش‌های تکرارپذیر بررسی کرد و واژه‌ای ماندگار برای آن ساخت.
جمع‌بندی
جیمز برید جراحی اسکاتلندی بود که پس از دیدن نمایش لافونتن در ۱۸۴۱، با آزمایش‌های ساده و بدون تماس بدنی نشان داد حالت مسمری از درون خود سوژه و با تمرکز نگاه و توجه پدید می‌آید و به سیال مغناطیسی یا قدرت ویژه‌ی اجراکننده نیازی ندارد. او واژه‌ی هیپنوتیزم را به معنای روانی‌ـ‌فیزیولوژیک رواج داد، در ۱۸۴۳ کتاب نوریپنولوژی را منتشر کرد و هیپنوتیزم را مکمل پزشکی، نه درمان همه‌ی دردها، می‌دانست. اثر او از راه آزام و لیبو به مکتب نانسی رسید؛ هرچند هیپنوتیزم برید با هیپنوتیزم امروزی یکسان نیست، جایگاهش به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران رویکرد علمی به هیپنوتیزم پذیرفته است.
منابع
- James Braid (surgeon) – Wikipedia
- Charles Lafontaine – Wikipedia
- Hypnosis – Wikipedia
- Animal magnetism – Wikipedia
سؤالات متداول
جراح اسکاتلندی ساکن منچستر (۱۷۹۵–۱۸۶۰) که واژه‌ی هیپنوتیزم را به معنای امروزی رواج داد و بسیاری او را پدر هیپنوتیزم مدرن می‌دانند.
در ۱۳ نوامبر ۱۸۴۱ نمایش مغناطیس‌گر فرانسوی شارل لافونتن را در منچستر دید، ناتوانی سوژه در باز کردن پلک توجهش را جلب کرد و آزمایش‌های خودش را آغاز کرد.
خیر؛ برید از ۱۸۴۲ واژه‌های هیپنوتیزم و نوریپنولوژی را به کار برد، اما واژه‌ی هیپنوز (hypnosis) از کار مکتب نانسی در دهه‌ی ۱۸۸۰ رواج یافت.
کتابی که برید در ۱۸۴۳ منتشر کرد و در آن هیپنوتیزم را «خواب عصبی» ناشی از تمرکز نگاه و توجه دانست و ادعای سیال مغناطیسی را رد کرد.
مسمر پدیده را به سیالی مغناطیسی نسبت می‌داد که از اجراکننده منتقل می‌شود؛ برید نشان داد که این حالت بدون تماس و حتی با خودهیپنوتیزم پدید می‌آید و از درون سوژه برمی‌خیزد.
کار او از راه جراح فرانسوی اتین اوژن آزام به آمبروآز لیبو، از بنیان‌گذاران مکتب نانسی، رسید و پایه‌ای برای پژوهش‌های بعدی درباره‌ی تلقین شد.
