پاسخ کوتاه: سیدر (seiðr) نام نوعی جادو و پیشگویی در اسکاندیناوی پیش از مسیحیت است که در حماسهها و منظومههای نورس کهن آمده است. انجامدهندهی آن بیشتر زنی به نام وُلوا بود که با عصا، روی صندلی بلند و همراه آواز، به حالتی شبیه خلسه میرفت و دربارهی آینده پاسخ میداد. پژوهشگران هنوز دربارهی اینکه سیدر را میتوان شمنیزم نورس نامید یا نه، همنظر نیستند.
وقتی از شمنیزم حرف میزنیم، معمولاً سیبری، مغولستان یا آمازون به ذهن میآید. اما در شمال اروپا هم آیینهایی بوده که بعضی پژوهشگران آن را با شمنیزم مقایسه کردهاند. سیدر یکی از مهمترین آنهاست. در این مطلب میبینیم سیدر چه بود، منابع کهن چه میگویند و چرا بحث دربارهی شمنی بودن آن هنوز ادامه دارد. برای آشنایی با پایهی بحث، مقالهی شمن چیست را بخوانید.
سیدر چیست و معنای واژهی آن چیست؟
سیدر واژهای در نورس کهن برای نوعی جادو است که بیشتر به پیشگویی، دانستن پنهانها و گاهی تأثیر گذاشتن بر ذهن و سرنوشت دیگران مربوط میشد.
ریشهی دقیق واژه روشن نیست. بعضی زبانشناسان آن را به معنای «ریسمان» یا «بند» و در پیوند با تصویر ریسیدن و بستن سرنوشت میدانند و بعضی به معنای آواز و ورد. آنچه روشن است این است که در منابع ایسلندی قرن دوازدهم و سیزدهم میلادی، سیدر نام جادویی ویژه بود که با دیگر انواع جادو مثل جادوی رونی فرق داشت. زن انجامدهندهی آن «سیدکونا» یا «وُلوا» و مرد انجامدهنده «سیدمادر» نامیده میشد.
سیدر در کدام منابع آمده است؟
- حماسههای ایسلندی، بهویژه حماسهی اریک سرخ که کاملترین شرح آیین را دارد
- حماسهی ینگلینگا نوشتهی اسنوری استورلوسون که سیدر را به فریا و اودین نسبت میدهد
- منظومههای ادای منظوم مثل وُلوسپا و لوکاسنا
- گورهای دوران وایکینگ که اشیای مربوط به وُلواها در آن پیدا شده است
نکتهی مهم این است که بیشتر این متنها دو تا سه قرن بعد از مسیحی شدن ایسلند نوشته شدهاند. پس تصویری که میدهند ممکن است رنگ نگاه نویسندگان مسیحی را داشته باشد.
آیین سیدر در حماسهی اریک سرخ چگونه بود؟
فصل چهارم حماسهی اریک سرخ شرح میدهد که در قحطی گرینلند، زنی پیشگو به نام تُربیورگ را به مزرعهای دعوت کردند تا بگوید سختی کی تمام میشود و او با آیینی مفصل این کار را انجام داد.
تُربیورگ را «وُلوای کوچک» مینامیدند و او تنها بازمانده از نُه خواهر پیشگو بود. حماسه پوشش او را با جزئیات توصیف میکند: شنل آبی، گردنبندی از مهرههای شیشهای، کلاهی از پوست برهی سیاه با آستر پوست گربهی سفید، دستکش پوست گربه و عصایی با سر برنجی. برای او جایگاه بلندی با بالشی از پر مرغ آماده کردند و خوراکی ویژه از فرنی شیر بز و قلب جانوران آن ناحیه پختند.
شب بعد، آیین اصلی برگزار شد. تُربیورگ زنانی را خواست که آواز ویژهای به نام «وَردلوکور» را بدانند. تنها کسی که آن را میدانست زنی جوان به نام گودرید بود که خود را مسیحی میدانست و اول نمیخواست بخواند، اما سرانجام پذیرفت. به گفتهی حماسه، آواز او نیروهایی را جمع کرد که چیزهایی را به وُلوا نشان دادند و تُربیورگ پایان قحطی و آیندهی گودرید را پیشگویی کرد.

این شرح بارها در پژوهشها بررسی شده است. برای نمونه آندرهآ ماراسکی در مقالهای در مجلهی اسکاندیا، خوراک قلب جانوران را در کنار جادوی همانندی در اروپای قرون وسطی تحلیل کرده است (مقالهی ماراسکی در Scandia). بعضی دیگر از پژوهشگران معتقدند کل این صحنه ساختهی نویسندهی مسیحی حماسه برای ستایش گودرید است و نباید آن را گزارش دقیق آیینی واقعی دانست. جانی لانگر (Johnni Langer)، پژوهشگر برزیلی، با تکیه بر دیدگاههای نیل پرایس و الدار هیده، این صحنه را نشانهی آمیختگی دین کهن و مسیحیت در جامعهی ایسلندی میداند (مقالهی لانگر در Signum).
سیدر در اسطورهها: فریا و اودین
در اسطورههای نورس، فریا ایزدبانوی خاندان وانیر نخستین آموزگار سیدر است و اودین، خدای بزرگ خاندان اِسیر، آن را از او میآموزد.
اسنوری در حماسهی ینگلینگا مینویسد فریا سیدر را به اِسیرها یاد داد و اودین با آن سرنوشت مردمان را میدانست و میتوانست مرگ، بدبختی یا بیماری بر آنها بیاورد. او همچنین میگوید این جادو برای مردان چنان ننگآور بود که آموزش آن را بیشتر به زنان واگذار میکردند. در منظومهی لوکاسنا هم لوکی، اودین را به انجام سیدر سرزنش میکند. این نشان میدهد سیدر هم قدرتمند و هم بدنام بود.
وُلوسپا: پیشگویی وُلوا
مشهورترین منظومهی ادای منظوم، وُلوسپا یا «پیشگویی وُلوا»، از زبان زنی پیشگو روایت میشود که اودین او را بیدار کرده است. او آفرینش جهان، درخت ایگدراسیل و پایان جهان در راگناروک را شرح میدهد. این منظومه نشان میدهد چهرهی وُلوا در ذهن مردم نورس، دانای رازهای گذشته و آینده بود.
باستانشناسی سیدر چه میگوید؟
در چند گور زنانهی دوران وایکینگ عصاهای آهنی یا چوبی پیدا شده که بسیاری از باستانشناسان آنها را عصای وُلواها میدانند.
نیل پرایس، باستانشناس سوئدی-بریتانیایی، در کتاب «راه وایکینگ» (The Viking Way) این گورها را بررسی کرده است. در بعضی از آنها کنار عصا، اشیایی مثل کیسههای کوچک دانهی گیاهان، استخوان جانوران یا زیورهای ویژه هم بوده است. پرایس این یافتهها را با شرح حماسهها کنار هم گذاشته و نتیجه گرفته که زنان جادوگر در جامعهی وایکینگ جایگاهی واقعی داشتند. البته تفسیر اشیای یک گور همیشه با حدس همراه است و هیچ گوری برچسب «وُلوا» ندارد.
آیا سیدر شمنیزم نورس است؟
پاسخ کوتاه این است که سیدر شباهتهایی با آیینهای شمنی دارد، اما منابع نورس برای اثبات اینکه همان شمنیزم بوده کافی نیستند و پژوهشگران دو دستهاند.
گروه اول، از جمله نیل پرایس، سیدر را بخشی از جهان گستردهی آیینهای شمال اروپا میدانند و به پیوند آن با شمنهای سامی اشاره میکنند. در حماسهها گاهی از رفتن مردم نورس نزد جادوگران سامی یاد شده است. برای آشنایی با این همسایگان، مطلب نوآید، شمن سامی را ببینید. این گروه خلسه، آواز و ارتباط با نیروهای نادیدنی را نشانههای شمنی میدانند.
گروه دوم، از جمله کلایو تالی در کتاب «شمنیزم در اسطوره و جادوی نورس» و فرانسوا-گزاویه دیلمان، میگویند در منابع نورس از سفر روح، دگرگونی به جانور، درمان و آیین آموزش شمنی خبر روشنی نیست. از نگاه آنها وُلوا بیشتر پیشگو و واسطه بود تا شمن. مقایسهی این دیدگاهها با تعریف کلاسیک میرچا الیاده از شمنیزم که سفر روح را محور آن میداند، به فهم بحث کمک میکند.

اگر میخواهید تفاوت آیینهای سیبری را بهتر ببینید، مقالههای شمنیزم سیبری و طبل شمنی را بخوانید. در سیدر، برخلاف شمنیزم سیبری، طبل نقش اصلی ندارد و آواز و عصا مهمترند.
سیدر، جادو یا پیشگویی؟
سیدر در منابع هر دو چهره را دارد: پیشگویی محترم برای جمع، و جادوی پنهان برای فریب، بیمار کردن یا آسیب زدن.
در بیشتر حماسهها، سیدر چهرهای منفی دارد و برای فریب دادن ذهن، فرستادن طوفان یا آسیب زدن به دشمن به کار میرود. استثناها بیشتر صحنههای پیشگوییاند، مثل آیین تُربیورگ. همین دوگانگی نشان میدهد مرز میان پیشگو، جادوگر و شفادهنده در جهان کهن همیشه روشن نبود. برای فهم این مرزها در آیینهای دیگر، مطلب تفاوت شمن و جادوگر را ببینید.
سیدر در دنیای امروز
از دههی ۱۹۹۰ برخی گروههای پاگان نورس، بهویژه در آمریکا و اسکاندیناوی، آیینی به نام سیدر پیشگویانه را بر پایهی شرح حماسهی اریک سرخ بازسازی کردهاند.
یکی از شناختهشدهترین آنها گروه هرفنار در کالیفرنیا به رهبری دایانا پکسون است. در این آیین، پیشگو روی صندلی بلند مینشیند، جمع آوازی میخواند و شرکتکنندگان پرسشهایشان را میپرسند (نوشتهای از هرفنار دربارهی سیدر). باید توجه داشت این شکلها بازسازی امروزیاند و بخشی از آنها از شمنیزم معاصر وام گرفتهاند. نقش زنان در این سنتها را میتوانید با مطلب زن شمن مقایسه کنید.
جمعبندی
سیدر جادوی پیشگویی و خلسه در جهان نورس بود که بیشتر زنان وُلوا آن را با عصا، صندلی بلند و آواز انجام میدادند. حماسهی اریک سرخ کاملترین تصویر آن را میدهد و اسطورهها آن را به فریا و اودین نسبت میدهند. شباهتهایش با آیینهای شمنی شمال اروپا واقعی است، اما منابع موجود برای اینکه با اطمینان آن را شمنیزم نورس بنامیم کافی نیستند. بهتر است سیدر را سنتی ویژهی جهان نورس ببینیم که در گفتوگو با سنتهای شمنی همسایه شکل گرفته بود.
رونها الفبای نوشتاری مردم ژرمنی بودند و فالگیری با رون بیشتر برداشتی امروزی است. سیدر آیینی گفتاری و اجرایی بود که با آواز، صندلی بلند و حالت خلسه انجام میشد و در منابع کهن به سنگ یا تکهچوب رونی وابسته نیست.
بله، در منابع از مردانی به نام سیدمادر یاد شده و اودین هم در اسطورهها سیدر میداند. اما بنا بر حماسهی ینگلینگا، انجام سیدر برای مردان شرمآور و ناشایست شمرده میشد و بیشتر کار زنان دانسته میشد.
پژوهشگران همنظر نیستند. گروهی مثل نیل پرایس سیدر را بخشی از جهان گستردهی آیینهای شمنی شمال اروپا و در پیوند با مردم سامی میدانند و گروهی مثل کلایو تالی معتقدند منابع نورس نشانهی روشنی از سفر روح و درمان شمنی ندارند و نباید آن را با شمنیزم یکی دانست.
بله، از دههی ۱۹۹۰ برخی گروههای پاگان نورس معاصر، از جمله گروه هرفنار در کالیفرنیا به رهبری دایانا پکسون، آیینی به نام سیدر پیشگویانه را بر پایهی شرح حماسهی اریک سرخ بازسازی کردهاند. این آیینها بازسازی امروزیاند و ادامهی مستقیم سنت کهن نیستند.
وُلوا (völva) در نورس کهن به زن پیشگو و جادوگر گفته میشد و بسیاری از پژوهشگران آن را به معنای «عصابهدست» میدانند، چون عصا نشانهی همیشگی او بود. منظومهی وُلوسپا در ادای منظوم هم از زبان یک وُلوا روایت میشود.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

