مراسم زار چیست؟ آیین بادزدایی جنوب ایران، بابا زار و اهل هوا

پاسخ کوتاه: مراسم زار آیینی درمانی و موسیقایی در سواحل و جزایر جنوب ایران است که برای بیرون کردن «باد» از بدن فرد بیمار برگزار می‌شود. گرداننده‌ی مراسم را اگر مرد باشد «بابای زار» و اگر زن باشد «مامای زار» می‌نامند و کسانی که یک بار گرفتار باد شده‌اند «اهل هوا» خوانده می‌شوند. مردم‌شناسان زار را بیشتر «آیین تسخیر» می‌دانند تا شمنیزم به معنای دقیق، اما شباهت‌های مهمی با درمانگری شمنی دارد.

زار یکی از شگفت‌انگیزترین آیین‌های بومی ایران است: صدای دهل و دف، بخورهای خوش‌بو، آوازهای تکرارشونده و کسی که در میانه‌ی جمع به حالت خلسه می‌رود. این مراسم از آبادان تا چابهار و حتی در بخش‌هایی از بلوچستان با تفاوت‌هایی اجرا می‌شود. در این مقاله می‌خوانیم زار از نگاه مردم جنوب چیست، مراسم چگونه برگزار می‌شود، نقش بابا و مامای زار چیست، و چرا پژوهشگران آن را در کنار شمنیزم بررسی می‌کنند. برای دیدن آیینی مشابه در شرق آسیا، مقاله‌ی شمن در کره را هم بخوانید.

زار چیست؟ باد، مرکب و اهل هوا

جواب کوتاه: در باور مردم جنوب ایران، زار نوعی «باد» است؛ موجودی نامرئی که وارد بدن فرد می‌شود، بر او سوار می‌شود و او را بیمار می‌کند. واژه‌ی زار هم به خود این باد و بیماری اشاره دارد و هم به مراسمی که برای درمان آن برگزار می‌شود.

به فرد گرفتار «مرکب» یا «فَرَس» باد می‌گویند، چون به باور اهل محل، از آن پس اختیارش در دست باد است. در هرمزگان به همه‌ی کسانی که دست‌کم یک بار گرفتار باد شده‌اند «اهل هوا» می‌گویند؛ حتی اگر بهبود یافته باشند، همچنان جزو این جمع به شمار می‌آیند و در مراسم‌های بعدی شرکت می‌کنند.

زار تنها باد شناخته‌شده نیست. مردم جنوب از بادهای دیگری مانند «نوبان»، «مشایخ» و «لیوا» هم نام می‌برند و هر کدام آیین، موسیقی و گرداننده‌ی خاص خود را دارد. بادها را به دو دسته‌ی «مسلمان» و «کافر» هم تقسیم می‌کنند و بادهای کافر را آزاردهنده‌تر و خطرناک‌تر می‌دانند.

زار در کجای ایران برگزار می‌شود؟

بر پایه‌ی دانشنامه‌ی فرهنگ مردم ایران، زار در میان ساکنان بنادر و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، از آبادان تا چابهار، رواج داشته است. قشم، هرمز، بندرعباس، بندر لنگه، میناب و خارک از جاهایی‌اند که روایت‌های زیادی از آن ثبت شده است. در بلوچستان این آیین دو گونه دارد: گونه‌ی زنانه را «گواتی» و گونه‌ی مردانه را «دمال» می‌نامند.

ریشه‌ی آیین زار از کجاست؟

جواب کوتاه: بیشتر پژوهشگران ریشه‌ی زار را در شرق آفریقا می‌دانند؛ آیینی که با مهاجرت و به‌ویژه با آفریقاییانی که در قرن‌های گذشته به سواحل خلیج فارس آورده شدند، به جنوب ایران رسید و با باورهای بومی درآمیخت.

آیین‌هایی با نام زار در اتیوپی، سودان، مصر و سواحل شرق آفریقا هم وجود دارد و ساختار کلی‌شان شبیه است: روحی که فرد را تسخیر کرده، با موسیقی و آیین «آرام» یا «راضی» می‌شود. غلامحسین ساعدی در کتاب «اهل هوا» (۱۳۴۵) که حاصل پژوهش میدانی او در سواحل جنوب است، به همین ورود بادهای مهاجر و آمیختن‌شان با بادهای بومی اشاره می‌کند. این کتاب هنوز یکی از مهم‌ترین منابع فارسی درباره‌ی زار است.

ناصر تقوایی هم در فیلم مستند «باد جن» (۱۳۴۸) گوشه‌هایی از مراسم بادزدایی جنوب را ثبت کرده است. این دو اثر نشان می‌دهند زار بیش از نیم قرن است که توجه پژوهشگران و هنرمندان ایرانی را به خود جلب کرده است.

مراسم زار چگونه برگزار می‌شود؟

جواب کوتاه: مراسم معمولاً با جداسازی بیمار به مدت چند روز شروع می‌شود، سپس شب‌ها با نواختن دهل، آواز جمعی، بخور و گاهی قربانی ادامه پیدا می‌کند تا باد «سخن بگوید»، خواسته‌اش معلوم شود و سرانجام آرام یا «زیر» شود.

جزئیات مراسم از جایی به جای دیگر فرق می‌کند، اما گزارش‌های مردم‌نگاری چند مرحله‌ی تکرارشونده را نشان می‌دهند:

1. تشخیص: بابا یا مامای زار نشانه‌های بیمار را بررسی می‌کند تا معلوم شود گرفتار کدام باد است.
2. جداسازی: بیمار را پاکیزه می‌کنند و چند شبانه‌روز، که در روایت‌ها اغلب هفت روز است، در کپری دور از دیگران نگه می‌دارند. در این مدت بدنش را با معجونی گیاهی چرب می‌کنند.
3. مجلس بازی: اهل هوا جمع می‌شوند، دهل‌ها و سازهای ضربی نواخته می‌شود و آوازهای ویژه‌ی همان باد خوانده می‌شود. بخورهای خاص زار هم دود می‌شود.
4. گفت‌وگو با باد: بیمار به حالت خلسه می‌رود و به باور حاضران، باد از زبان او سخن می‌گوید و خواسته‌هایش را مطرح می‌کند؛ از یک لباس یا زیور تا برگزاری مراسم یا قربانی.
5. آشتی یا بیرون کردن: با برآوردن خواسته‌ها، باد آرام می‌شود. هدف همیشه بیرون کردن کامل نیست؛ گاهی باد «زیر» می‌شود و فرد از آن پس با آن کنار می‌آید و عضو اهل هوا باقی می‌ماند.

موسیقی و سازهای زار

موسیقی قلب مراسم زار است. دهل‌های بزرگ با ریتم‌های تکرارشونده نواخته می‌شوند و هر باد آهنگ و آواز خاص خودش را دارد. ریتم تکراری و بلند، همان‌طور که در طبل شمنی می‌بینیم، به ورود شرکت‌کنندگان به حالت تغییریافته‌ی هوشیاری کمک می‌کند. امروز موسیقی زار به‌عنوان بخشی از میراث موسیقایی جنوب ایران هم مورد توجه نوازندگان و پژوهشگران موسیقی است.

بابای زار و مامای زار چه کسانی هستند؟

جواب کوتاه: بابا یا مامای زار درمانگر بومی و گرداننده‌ی مراسم است؛ کسی که خودش دست‌کم یک بار گرفتار باد شده، از آن جان به در برده و به باور مردم، اکنون بر باد مسلط است.

این نقش اغلب موروثی است و نسل به نسل منتقل می‌شود، اما گاهی کسی از کودکی در کنار یک بابا یا ماما بزرگ می‌شود و به‌تدریج این توانایی را به دست می‌آورد. باباها و ماماها معمولاً جانشین خود را با مراسم خاص تعیین می‌کنند. هر باد بابا یا مامای مخصوص خودش را دارد و برخی درمانگران به چند نوع باد مسلط‌اند. در بلوچستان به مامای گواتی «گواتی‌مات» و به گرداننده‌ی مرد «خلیفه» می‌گویند.

این ویژگی، یعنی درمانگری که خودش بیماری را از سر گذرانده، یکی از نقاط مشترک زار با شمنیزم است. در بسیاری از فرهنگ‌های شمنی هم شمن پس از یک «بیماری آغازین» یا بحران شخصی به نقش درمانگر می‌رسد؛ موضوعی که میرچا الیاده و دیگر پژوهشگران به آن پرداخته‌اند.

آیا زار نوعی شمنیزم است؟

جواب کوتاه: نه دقیقاً. زار در مردم‌شناسی بیشتر «آیین تسخیر» به شمار می‌آید؛ یعنی روح وارد بدن فرد می‌شود. در شمنیزم کلاسیک اما خود شمن با سفر روحی به جهان‌های دیگر می‌رود. با این حال، دو پدیده شباهت‌های جدی دارند.

میرچا الیاده شمنیزم را «فن خلسه» و سفر روح شمن می‌دانست و میان آن و تسخیر تفاوت می‌گذاشت. مردم‌شناس بریتانیایی آی. ام. لوئیس در کتاب «دین خلسه‌ای» (۱۹۷۱) این مرز را کم‌رنگ‌تر دید و نشان داد که در بسیاری از جامعه‌ها، تسخیر و شمنیزم روی یک طیف قرار دارند و درمانگر تسخیرشده می‌تواند به استاد ارواح تبدیل شود؛ دقیقاً همان مسیری که بابا و مامای زار طی می‌کنند.

برای آشنایی بیشتر با این تفاوت‌ها، مقاله‌ی تفاوت شمن و جادوگر و فالگیر و مقاله‌ی سفر شمنی را هم بخوانید.

زار از نگاه روان‌شناسی و پزشکی امروز

جواب کوتاه: پژوهشگران امروز زار را یک نظام درمانی فرهنگی می‌دانند که به فرد رنج‌کشیده جایگاه، حمایت جمعی و زبانی برای بیان رنجش می‌دهد. با این حال، زار جایگزین تشخیص و درمان پزشکی و روان‌پزشکی نیست.

بسیاری از گزارش‌ها نشان می‌دهند بادها بیشتر سراغ تهی‌دستان، کارگران دریا و افراد زیر فشار می‌روند. از نگاه مردم‌شناسی، مراسم زار فرصتی است که فرد حاشیه‌نشین برای مدتی در مرکز توجه قرار بگیرد، خواسته‌هایش شنیده شود و در جمعی حمایتگر جای بگیرد. ریتم، آواز جمعی و خلسه هم می‌تواند تخلیه‌ی هیجانی ایجاد کند.

از سوی دیگر، برخی نشانه‌هایی که در زبان محلی به باد نسبت داده می‌شوند، ممکن است با افسردگی، اضطراب شدید، تشنج یا بیماری‌های جسمی هم‌پوشانی داشته باشند. اگر خود شما یا نزدیکانتان چنین نشانه‌هایی دارید، احترام به باورهای فرهنگی با مراجعه به پزشک و روان‌پزشک منافاتی ندارد و این دو می‌توانند در کنار هم باشند.

زار امروز؛ از آیین درمانی تا میراث فرهنگی

جواب کوتاه: زار هنوز در برخی روستاها و جزایر جنوب برگزار می‌شود، اما شکل آن تغییر کرده و بخش‌هایی از موسیقی و آیین آن به‌عنوان میراث فرهنگی و هنری اجرا و ثبت می‌شود.

با گسترش پزشکی مدرن، شهرنشینی و تغییر نسل‌ها، شمار باباها و ماماهای زار کم شده و بسیاری از آنان درگذشته‌اند. در عوض، موسیقی زار در جشنواره‌ها، فیلم‌ها و آثار پژوهشی دیده می‌شود. اگر به سفر به جنوب ایران فکر می‌کنید، به یاد داشته باشید که برای اهل هوا این مراسم مقدس و خصوصی است؛ شرکت یا عکاسی بدون اجازه‌ی صاحبان مراسم کار درستی نیست.

اگر به شناخت علمی و تجربی آیین‌های شمنی علاقه دارید، می‌توانید از مقاله‌ی شمنیزم از دوران باستان تا امروز شروع کنید و برای مطالعه‌ی مرجع درباره‌ی زار، مدخل ZĀR در دانشنامه‌ی ایرانیکا را ببینید.

جمع‌بندی

مراسم زار آیینی درمانی و موسیقایی در جنوب ایران است که در آن باور به بادهای تسخیرکننده، نقش بابا و مامای زار، دهل و آواز جمعی و حمایت گروه اهل هوا کنار هم قرار می‌گیرد. زار ریشه در شرق آفریقا دارد و در سواحل خلیج فارس رنگ بومی گرفته است. این آیین شمنیزم به معنای دقیق نیست، اما در نقش درمانگر، خلسه و موسیقی با آن خویشاوندی دارد و برای فهم درمانگری سنتی در ایران منبعی ارزشمند است.

پرسش‌های متداول