شمن در کره چیست؟ مودانگ، موسوک و مراسم گوت در شمنیزم کره‌ای
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: شمن در کره همان «مودانگ» (Mudang) است؛ واسطه‌ای که در آیین بومی کره، یعنی «موسوک» یا «موگیو»، میان انسان‌ها و خدایان و ارواح نیاکان پیوند برقرار می‌کند. بیشتر مودانگ‌ها زن هستند و کار اصلی‌شان برگزاری مراسمی به نام «گوت» (Gut) با موسیقی، رقص، پیشکش غذا و پیشگویی است. شمن کره‌ای با وجود قرن‌ها سرکوب، امروز هنوز در کره‌ی جنوبی فعال است و حتی به فیلم‌ها و سریال‌های کره‌ای هم راه یافته است.
اگر سریال یا فیلم کره‌ای دیده باشید، احتمالاً زنی را با لباس رنگارنگ، زنگوله و بادبزن در دست دیده‌اید که با صدای طبل و سنج می‌رقصد و با ارواح حرف می‌زند. این چهره همان شمن کره‌ای است. در این مقاله می‌خوانیم شمن در کره چه کسی است، چگونه به این نقش «فراخوانده» می‌شود، مراسم گوت چه مراحلی دارد و جایگاه این سنت در کره‌ی امروز چیست. برای آشنایی با زمینه‌ی کلی این سنت‌ها، مقاله‌ی شمنیزم چیست را هم ببینید.
شمن در کره چیست؟ معنی مودانگ و موسوک
جواب کوتاه: در زبان کره‌ای به شمن «مودانگ» (무당) و به مجموعه‌ی باورها و آیین‌های شمنی «موسوک» (무속) می‌گویند. واژه‌ی جدیدتر «موگیو» (무교) یعنی «دین مو» هم در نوشته‌های دانشگاهی به کار می‌رود.
واژه‌ی «مو» در چینی کلاسیک (巫) به کسی اشاره دارد که میان آسمان و زمین واسطه است. مودانگ در اصل واژه‌ای عام است، اما در بسیاری از منطقه‌ها بیشتر برای شمن‌های زن به کار می‌رود. به شمن مرد معمولاً «باکسو» (박수) می‌گویند. چون واژه‌ی مودانگ در زبان روزمره گاهی بار تحقیرآمیز دارد، بسیاری از شمن‌ها خودشان را با عنوان محترمانه‌ی «مانسین» (만신) معرفی می‌کنند؛ واژه‌ای که به معنای «ده هزار روح» است.
موسوک دین سازمان‌یافته‌ای با کتاب مقدس، رهبر مرکزی یا عقیده‌نامه‌ی ثابت نیست. آیین‌ها سینه‌به‌سینه از استاد به شاگرد منتقل می‌شود و از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر تفاوت زیادی دارد. مردم‌شناسان هنوز بحث می‌کنند که آیا واژه‌ی «شمن» برای مودانگ دقیق است یا نه؛ چون مودانگ بیشتر از آن‌که مانند شمن سیبری به «سفر روح» برود، میزبان خدایان و ارواح می‌شود. این تفاوت را در مقاله‌ی مراسم زار هم می‌بینید که آن را آیین تسخیر می‌دانند.
در گفتار فارسی این موضوع را به چند شکل جست‌وجو می‌کنند: «شمن کره‌ای»، «شمن در کره»، «شمن‌های کره جنوبی» یا «شمن‌باوری در کره». همه‌ی این عبارت‌ها به همین سنت موسوک و نقش مودانگ اشاره دارند.
انواع شمن کره‌ای: شمن روح‌گرفته و شمن موروثی
جواب کوتاه: شمن‌های کره‌ای معمولاً در دو گروه دسته‌بندی می‌شوند: «کانگسین‌مو» که با بیماری روحی و تسخیر به این راه کشیده می‌شوند، و «سه‌سوپ‌مو» که نقش شمنی را از خانواده به ارث می‌برند و معمولاً تسخیر را تجربه نمی‌کنند.
کانگسین‌مو؛ شمن روح‌گرفته
«کانگسین‌مو» (강신무) یعنی شمنی که روح یا خدا بر او «فرود آمده» است. این گروه در گذشته بیشتر در شمال و مرکز شبه‌جزیره‌ی کره دیده می‌شد. در مراسم این شمن‌ها، خدا یا روح نیاکان از زبان خود شمن حرف می‌زند؛ گاهی با صدای پیرمرد، گاهی با لحن کودک و گاهی با فرمان‌های تند یک ژنرال قدیمی.
سه‌سوپ‌مو؛ شمن موروثی
«سه‌سوپ‌مو» (세습무) شمن‌هایی هستند که این حرفه را در خانواده آموخته‌اند. آن‌ها بیشتر در جنوب و شرق کره و جزیره‌ی ججو فعال بوده‌اند. در مراسم این شمن‌ها نقش موسیقی، آواز و روایت داستان‌های خدایان پررنگ‌تر از تسخیر است. در ججو به شمن «سیمبانگ» (심방) می‌گویند. امروز تعداد شمن‌های موروثی کمتر شده و مرز این دو گروه هم مثل گذشته روشن نیست.
بیماری روحی (سینبیونگ)؛ چگونه کسی شمن می‌شود؟
جواب کوتاه: در باور کره‌ای، شمن روح‌گرفته اغلب با «سینبیونگ» یا «بیماری روحی» به این راه فراخوانده می‌شود؛ دوره‌ای از ناخوشی، بی‌خوابی، رؤیا و پریشانی که طبق این باور فقط با پذیرش نقش شمنی و برگزاری مراسم آغازین آرام می‌شود.
روایت‌های شمن‌های کره‌ای درباره‌ی سینبیونگ (신병) شباهت زیادی به داستان «فراخوان شمنی» در سیبری و آسیای مرکزی دارد: فرد ماه‌ها یا سال‌ها با دردهای بی‌دلیل، کابوس، کم‌اشتهایی یا رفتارهای غیرعادی روبه‌رو می‌شود. اطرافیان سرانجام به این نتیجه می‌رسند که خدایان او را برای خدمت برگزیده‌اند. پس از آن، فرد شاگرد یک شمن باتجربه، معمولاً یک «مادر روحی»، می‌شود.
مراسم آغازین «نه‌ریم‌گوت» (내림굿) نام دارد؛ یعنی مراسم فرود آوردن روح. در این آیین، خدای حامی شمن تازه شناخته و «نشانده» می‌شود. آماده شدن برای این مراسم ممکن است از چند روز تا مدت‌ها طول بکشد و شامل دعا، انتخاب روز مناسب و زیارت مکان‌های مقدس کوهستانی باشد.
از نگاه روان‌شناسی امروز، بخشی از نشانه‌هایی که در روایت‌های سینبیونگ آمده می‌تواند با افسردگی، اضطراب شدید یا بیماری جسمی هم‌پوشانی داشته باشد. برخی پژوهشگران کره‌ای سینبیونگ را نوعی «سندروم وابسته به فرهنگ» می‌دانند. اگر خودتان یا نزدیکانتان چنین نشانه‌هایی دارید، اول با پزشک یا روان‌شناس مشورت کنید؛ نگاه فرهنگی و معنوی جای مراقبت پزشکی را نمی‌گیرد.
مراسم گوت چیست و چه مراحلی دارد؟
جواب کوتاه: «گوت» (굿) مراسم اصلی شمن کره‌ای است که در آن مودانگ با موسیقی، رقص، آواز و پیشکش غذا، خدایان و ارواح را فرا می‌خواند، از آن‌ها پذیرایی می‌کند، پیامشان را می‌رساند و در پایان آن‌ها را با احترام بازمی‌گرداند.
گوت می‌تواند برای هدف‌های گوناگونی برگزار شود: درمان بیمار، آرام کردن روح کسی که ناگهانی درگذشته، برکت برای خانه یا کسب‌وکار، ایمنی ماهیگیران پیش از رفتن به دریا یا جشن سالانه‌ی یک روستا. بعضی گوت‌ها چند ساعت و بعضی چند روز طول می‌کشند. هر گوت از چند بخش یا «گوری» (거리) تشکیل شده و در هر بخش خدای خاصی میهمان می‌شود.
مراحل رایج یک گوت
- پاک‌سازی فضا: محل مراسم با آب، آتش یا آواز پاک می‌شود و ارواح مزاحم دور رانده می‌شوند.
- فراخواندن خدایان: شمن با صدای طبل «جانگگو»، سنج و زنگوله خدایان را دعوت می‌کند.
- پذیرایی و سرگرم کردن: میز پیشکش با میوه، برنج، کیک برنجی و نوشیدنی چیده می‌شود؛ شمن با رقص، شوخی و داستان‌گویی خدایان را «سرگرم» می‌کند.
- گفت‌وگو و پیشگویی: شمن از زبان خدا یا روح نیاکان با خانواده حرف می‌زند، گلایه‌ها را می‌گوید و آینده را پیشگویی می‌کند.
- بدرقه: در پایان، خدایان و ارواح با احترام بازگردانده می‌شوند و غذای پیشکش میان حاضران تقسیم می‌شود.
یکی از صحنه‌های پرهیجان برخی گوت‌ها «جاکدو تاگی» (작두타기) است؛ ایستادن یا راه رفتن شمن روی تیغه‌های تیز علف‌بُر. در باور مردم، این کار نشان می‌دهد که خدای نیرومندی در بدن شمن حاضر است. این حرکت خطرناک است و فقط در بافت آیینی و با سال‌ها تمرین انجام می‌شود؛ هرگز آن را امتحان نکنید.
موسیقی در گوت نقش مرکزی دارد، همان‌طور که طبل شمنی در سنت‌های سیبری و آمریکای شمالی چنین نقشی دارد. ریتم تکرارشونده‌ی طبل جانگگو و سنج به شمن و حاضران کمک می‌کند به حالت هیجانی و متمرکز مراسم وارد شوند.
خدایان و ارواح در شمنیزم کره‌ای
جواب کوتاه: جهان موسوک پر از خدایان کوه، خانه، آسمان و دریا، قهرمانان تاریخی و ارواح نیاکان است. شمن با همه‌ی این موجودات رابطه‌ای شبیه رابطه‌ی میزبان و میهمان دارد.
از مهم‌ترین چهره‌های این جهان می‌توان به «سانسین» یا خدای کوه اشاره کرد که اغلب به شکل پیرمردی با ببر تصویر می‌شود. خدایان خانه، مثل خدای آشپزخانه و نگهبان در، از خانواده محافظت می‌کنند. برخی شخصیت‌های تاریخی هم در موسوک به خدا تبدیل شده‌اند؛ مثلاً ژنرال «چوی یونگ» از دوره‌ی گوریو در بسیاری از معبدهای شمنی جایگاه ویژه‌ای دارد.
ارواح نیاکان هم بخش مهمی از این جهان‌اند. اگر کسی ناگهانی یا با دلی پر از حسرت از دنیا برود، باور بر این است که روحش ممکن است آرام نگیرد. یکی از کارکردهای مهم گوت، آرام کردن همین ارواح و آشتی دادن آن‌ها با خانواده است. این ایده شباهت‌هایی با مفهوم بازیابی روح در شمنیزم دارد، هرچند روش کار متفاوت است.
در روستاهای کره، نشانه‌های این باورها هنوز دیده می‌شود: «سوتده» (솟대)، تیرک‌های چوبی بلندی که مجسمه‌ی پرنده‌ای بر سر دارند، در ورودی روستا برای محافظت و برکت نصب می‌شدند. پرنده نماد پیوند زمین و آسمان بود؛ نقشی که شمن هم بر عهده دارد.
تاریخچه‌ی شمنیزم در کره؛ از افسانه‌ی دانگون تا امروز
جواب کوتاه: شمنیزم کره‌ای از کهن‌ترین لایه‌های فرهنگ کره است. در دوره‌ی چوسان با غلبه‌ی آیین کنفوسیوس به حاشیه رانده شد، در قرن بیستم با برنامه‌های مبارزه با خرافات سرکوب شد و از دهه‌های اخیر دوباره به‌عنوان میراث فرهنگی دیده می‌شود.
بسیاری از پژوهشگران «دانگون»، بنیان‌گذار افسانه‌ای نخستین پادشاهی کره، را نوعی شاه‌کاهن یا شاه‌شمن تفسیر می‌کنند. در دوره‌ی سه پادشاهی و گوریو، آیین‌های شمنی در کنار بودیسم جایگاه مهمی داشتند. اما در دوره‌ی چوسان (از ۱۳۹۲ تا ۱۸۹۷)، دولت کنفوسیوسی شمن‌ها را در پایین‌ترین طبقه‌ی اجتماعی قرار داد و بارها آن‌ها را از پایتخت بیرون راند.
در قرن بیستم، هم دوره‌ی استعمار ژاپن و هم برنامه‌های نوسازی کره‌ی جنوبی در دهه‌ی ۱۹۷۰ موسوک را «خرافات» می‌دانستند و بسیاری از معبدهای روستایی تخریب شد. با این حال، از دهه‌ی ۱۹۸۰ نگاه رسمی تغییر کرد و برخی گوت‌ها به‌عنوان میراث فرهنگی ناملموس ثبت شدند. یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، مراسم «چیلمه‌ری‌دانگ یونگ‌دونگ‌گوت» در جزیره‌ی ججو است که برای ایمنی ماهیگیران و زنان غواص برگزار می‌شود و در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.
شمن در کره‌ی امروز؛ از مشاوره تا فیلم و سریال
جواب کوتاه: شمن‌ها هنوز در کره‌ی جنوبی، حتی در شهرهای بزرگی مثل سئول، فعال‌اند. مردم برای فال سال نو، انتخاب تاریخ عروسی یا افتتاح کسب‌وکار و آرام کردن روح درگذشتگان به آن‌ها مراجعه می‌کنند.
در کره‌ی امروز بسیاری از مراجعه‌کنندگان شمن‌ها را بیشتر مشاور معنوی می‌بینند تا کاهن یک دین. برخی شمن‌ها دفتر کار دارند، در فضای مجازی فعال‌اند و در کنار گوت‌های سنتی، فال و مشاوره‌ی کوتاه هم ارائه می‌دهند. کوه «اینوانگ‌سان» در سئول با معبد «گوکسادانگ» یکی از مکان‌های شناخته‌شده‌ی برگزاری گوت در پایتخت است.
سینمای کره هم علاقه‌ی تازه‌ای به این سنت ایجاد کرده است. فیلم «شیون» (The Wailing، ۲۰۱۶) و فیلم «نبش قبر» (Exhuma، ۲۰۲۴) شمن‌ها را در مرکز داستان قرار دادند و موج جست‌وجوی «شمن کره‌ای» را در کشورهای مختلف، از جمله ایران، بالا بردند. البته فیلم‌ها برای هیجان داستان، بخش‌هایی از آیین را اغراق می‌کنند و نباید آن‌ها را تصویر دقیق مردم‌شناسی دانست.
شمن کره‌ای با شمن سیبری و جادوگر چه فرقی دارد؟
جواب کوتاه: شمن سیبری بیشتر برای «سفر روح» به جهان‌های دیگر شناخته می‌شود، اما مودانگ کره‌ای بیشتر خدایان و ارواح را به بدن خود فرا می‌خواند. هیچ‌کدام هم با جادوگر به معنای عامیانه یکی نیستند.
- شمن سیبری و آسیای مرکزی: با طبل به خلسه می‌رود و روحش برای درمان یا راهنمایی به جهان بالا یا پایین سفر می‌کند. نمونه‌ی ترکی‌مغولی آن را در مقاله‌ی تنگریسم خوانده‌اید.
- مودانگ کره‌ای: خدایان و ارواح را فرا می‌خواند، میزبانشان می‌شود و پیامشان را منتقل می‌کند. تأکید بر پذیرایی، آشتی و مراسم جمعی است.
- جادوگر: در تصور عامیانه کسی است که با جادو به دیگران آسیب می‌رساند یا آن‌ها را کنترل می‌کند؛ نقشی که با کارکرد اجتماعی و درمانی شمن تفاوت دارد. توضیح کامل‌تر را در مقاله‌ی تفاوت شمن و جادوگر بخوانید.
نکته‌های مهم برای علاقه‌مندان
جواب کوتاه: شمنیزم کره‌ای را می‌توان به‌عنوان بخشی از فرهنگ و تاریخ معنوی بشر شناخت و از آن الهام گرفت، اما تقلید آیین‌های آن بدون آموزش، به‌ویژه بخش‌های خطرناکی مثل جاکدو تاگی، کار درستی نیست.
- اگر به سفر کره می‌روید، دیدن گوت فقط با اجازه‌ی برگزارکنندگان و با احترام به خانواده‌ی صاحب مراسم ممکن است؛ عکاسی بدون اجازه را کنار بگذارید.
- مراقب کسانی باشید که با نام «شمن کره‌ای» برای فال یا رفع بلا پول زیادی می‌خواهند یا وعده‌ی معجزه می‌دهند.
- برای مشکل‌های جسمی و روانی، شمنیزم یا هر سنت معنوی دیگری جایگزین پزشک و روان‌درمانگر نیست.
- اگر می‌خواهید شمنیزم را به‌صورت منظم و با نگاه آموزشی یاد بگیرید، دوره‌ی آموزش شمنیزم ذنیران را ببینید.
برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی پیشینه‌ی پژوهشی موسوک، مدخل Korean shamanism در ویکی‌پدیا منابع خوبی معرفی کرده است.
پرسش‌های متداول
به شمن کره‌ای «مودانگ» می‌گویند؛ واسطه‌ای که در آیین بومی موسوک میان انسان‌ها و خدایان و ارواح نیاکان ارتباط برقرار می‌کند. به شمن مرد «باکسو» و به شکل محترمانه «مانسین» هم می‌گویند.
گوت مراسم اصلی شمن کره‌ای است که با موسیقی، رقص، آواز و پیشکش غذا برای درمان، آرام کردن روح درگذشتگان، برکت یا ایمنی برگزار می‌شود و می‌تواند از چند ساعت تا چند روز طول بکشد.
در باور کره‌ای، سینبیونگ دوره‌ای از بیماری و پریشانی است که نشانه‌ی فراخوانده شدن فرد به نقش شمنی دانسته می‌شود. از نگاه پزشکی، این نشانه‌ها باید ابتدا توسط پزشک یا روان‌شناس بررسی شوند.
بله. شمن‌ها هنوز در کره‌ی جنوبی، حتی در سئول، فعال‌اند و مردم برای فال، انتخاب روز مناسب یا آرام کردن روح درگذشتگان به آن‌ها مراجعه می‌کنند. برخی گوت‌ها هم میراث فرهنگی ثبت‌شده‌اند.
شمن سیبری بیشتر برای سفر روح به جهان‌های دیگر شناخته می‌شود، اما مودانگ کره‌ای بیشتر خدایان و ارواح را فرا می‌خواند، میزبانشان می‌شود و پیامشان را منتقل می‌کند.
