میرچا الیاده کیست؟ «شمنیسم»، «بازگشت جاودان»، نقدها و ماجرای گارد آهنین

پاسخ کوتاه: میرچا الیاده (Mircea Eliade؛ ۱۹۰۷ تا ۱۹۸۶) طبق ویکی‌پدیا مورخ ادیان و استاد دانشگاه شیکاگو بود. او با نظریه‌ی مقدس و نامقدس، «بازگشت جاودان» و کتاب «شمنیسم: فنون باستانی خلسه» به یکی از اثرگذارترین پژوهشگران دین تبدیل شد، ولی نقدهای جدی روش‌شناختی و سیاسی هم دارد: تعمیم افراطی، نبود کار میدانی و حمایت پیشین از گارد آهنین.

برای زمینه، شمنیزم، سفر شمنی و سوامی کووالایاناندا را ببینید.

میرچا الیاده کیست؟ زندگی و ارتباطات

پاسخ مستقیم: دانشجوی هند‌شناسی رومانیایی که در پاریس و شیکاگو مورخ ادیان شد.

طبق ویکی‌پدیا، الیاده در بخارست به دنیا آمد و از ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۸ در دانشکده‌ی فلسفه و ادبیات دانشگاه بخارست خواند. در پاییز ۱۹۲۸ به کلکته رفت تا زیر نظر سورندرانات داسگوپتا سنسکریت و فلسفه بخواند و زبان‌های پالی و بنگالی را آموخت؛ مدتی هم در آشرمی در هیمالایا گذراند. دکترای او (۱۹۳۳) درباره‌ی یوگا بود و سه سال بعد به فرانسوی ترجمه شد. در دهه‌ی ۱۹۳۰ همراه با نایه یونسکو (Nae Ionescu) فعالیت می‌کرد. پس از جنگ، در ۱۹۴۵ به فرانسه رفت و با کمک ژرژ دومزیل در مدرسه‌ی عالی مطالعات تدریس کرد. در ۱۹۵۶ به آمریکا رفت و در ۱۹۵۷ به شیکاگو آمد. در ۱۹۶۴ استاد ممتاز تاریخ ادیان شد. به نوشته‌ی ویکی‌پدیا او ویراستار ارشد «دانشنامه‌ی دین» (مک‌میلان) هم بود و در آوریل ۱۹۸۶ در شیکاگو درگذشت.

روش و نظریه: مقدس، نامقدس و بازگشت جاودان

پاسخ مستقیم: دین، به نظر او، بر تجلی‌های مقدس بنا شده که فضا و زمان را به مقدس و نامقدس تقسیم می‌کنند.

ویکی‌پدیا می‌نویسد نظریه‌ی الیاده می‌گوید تجلی‌های مقدس (hierophany) اساس دین‌اند و تجربه‌ی انسان از واقعیت را به فضا و زمان مقدس و نامقدس تقسیم می‌کنند. «بازگشت جاودان» می‌گوید اسطوره‌ها و آیین‌ها فقط تجلی‌ها را یادآوری نمی‌کنند، بلکه دست‌کم در ذهن مؤمنان در آن‌ها شرکت دارند. چاپ نخست کتاب «بازگشت جاودان» در ۱۹۵۴ پرفروش شد و طبق ویکی‌پدیا چاپ‌های متعدد آن بیش از ۱۰۰ هزار نسخه فروخت.

آثار اصلی و شمنیسم

پاسخ مستقیم: پایان‌نامه‌ی یوگا، «بازگشت جاودان»، «شمنیسم» و «تاریخ اندیشه‌های دینی».

طبق ویکی‌پدیا، در «شمنیسم: فنون باستانی خلسه» او می‌گوید این واژه نه برای هر جادوگر و پزشک سنتی و نه فقط برای سیبری و آسیای مرکزی باید به کار رود؛ شمن همان‌گونه که می‌تواند مانند همه‌ی پزشکان درمان کند و مانند جادوگران معجزه نشان دهد، همراه روح مردگان (psychopomp) و گاه کاهن، عارف و شاعر است. او مضمون «مرگ و رستاخیز» را در آغازین شمن بارها می‌بیند و آن را با «بازگشت به سرچشمه‌ی زندگی» پیوند می‌دهد. این طرح بر نئوشمنیسم و گفتار عمومی درباره‌ی شمن‌ها اثر گذاشت (برای توضیح بیشتر ببینید شمنیزم و سفر شمنی). او داستان هم می‌نوشت؛ از آثارش رمان‌های «مایترئی» (Maitreyi) و «جنگل ممنوع» (Noaptea de Sânziene) و داستان‌های کوتاه شناخته شده‌اند. ما متن این آثار را خودمان نخوانده‌ایم.

نقدهای علمی

پاسخ مستقیم: تعمیم افراطی، ضعف پشتوانه‌ی تجربی و نبود کار میدانی از مهم‌ترین نقدها است.

طبق ویکی‌پدیا، G. S. Kirk می‌گوید الیاده نظریه‌ی بازگشت جاودان را از اسطوره‌های بومیان استرالیا گرفته و به اسطوره‌هایی تعمیم داده که با آن نمی‌خواند، مانند اسطوره‌های بومیان آمریکا و یونان. وندی دانیجر، جانشین او در شیکاگو، می‌پذیرد این نظریه همه‌ی اسطوره‌ها را در بر نمی‌گیرد، ولی می‌گوید جسارت او در «دفاع از جهان‌شمول‌ها» الگوهایی را نشان داد که کل جهان و تاریخ بشر را در بر می‌گرفت. آلیس کیهو او را مورخ می‌داند، نه مردم‌شناس، که هیچ کار میدانی نکرد و با گروه‌های بومی شمن‌باور تماس نگرفت. دانیل دوبویسون مفهوم «تجلی» را به وجود سطحی ماورایی ارجاع‌دهنده می‌داند. رونالد این‌دن (Inden) هم الیاده، یونگ و کمبل را به ترویج دیدی «رمانتیک» از هندوئیسم متهم می‌کند. در مقابل، کیس بُله (UCLA) روش او را «تجربی» نامیده است. اتهام «ذات‌گرایی» (کل‌نگری درباره‌ی همه‌ی جوامع سنتی) هم از دیگر نقدها است.

گارد آهنین و بحث‌های سیاسی

پاسخ مستقیم: او در ۱۹۳۷ از گارد آهنین حمایت فکری کرد و در ۱۹۳۸ بازداشت شد؛ مسئله هنوز محل بحث است.

ویکی‌پدیا می‌نویسد الیاده در ۱۹۳۷ به گارد آهنین، «انقلابی مسیحی برای ساختن رومانی نو»، حمایت فکری کرد و در مطبوعات وابسته به آن نوشت. در ۱۴ ژوئیه ۱۹۳۸ دستگیر شد و حدود سه هفته در بازداشت ماند و از امضای «اعلامیه‌ی جدایی» از گارد سر باز زد؛ بعد به اردوگاهی منتقل و در نوامبر آزاد شد. او در دوره‌ی جنگ دیپلمات رومانی (لندن و پرتغال) بود. میخائیل سباستیان در «خاطرات» (Journal) نوشته که الیاده در ۱۹۳۹ جمله‌های یهودستیزانه گفته است؛ ما متن آن جمله‌ها را اینجا تکرار نمی‌کنیم. الیاده بعدها از ندیدن دوستش پشیمان شد. ویکی‌پدیا یادآوری می‌کند پژوهش علمی او هرگز تابع باورهای سیاسی نبود و ویلیام الوود (Ellwood) نتیجه می‌گیرد الیاده‌ی متأخر «مدرنیست رادیکال» بود و تلاش برای کشاندن کل کارش به اتهام ایدئولوژیک را «ad hominem» می‌نامد. ما درباره‌ی این بحث‌ها داوری نهایی نمی‌کنیم.

شواهد: روان‌شناسی آیین

پاسخ مستقیم: آیین‌ها کارکردهای روانی سنجیدنی دارند، ولی این مرور نظریه‌ی الیاده را آزمون نمی‌کند.

Hobson و همکاران (۲۰۱۸، Personality and Social Psychology Review) آیین را از دیدگاه‌های روان‌شناسی اجتماعی، علوم شناختی، مردم‌شناسی، اقتصاد رفتاری و عصب‌شناسی مرور و سه کارکرد تنظیمی پیشنهاد کردند: تنظیم هیجان، حالت‌های هدف عملکرد و پیوند اجتماعی. آن‌ها سازوکارهای پایین‌به‌بالا (ویژگی‌های فیزیکی آیین) و بالا‌به‌پایین (معنای روانی) را بررسی می‌کنند.

این مرور چارچوب نظری است، نه آزمون تجلی‌های مقدس یا بازگشت جاودان. بنابراین شاهدی برای نظریه‌ی الیاده نیست؛ فقط نشان می‌دهد آیین‌ها اثرهای روان‌شناختی سنجیدنی دارند.

او را چطور بخوانیم؟

• الیاده را «مورخ و نظریه‌پرداز ادیان» بخوانید؛ آثار و نقش دانشگاهی‌اش مستندند.
• نظریه‌اش را «الگوی تفسیری» بدانید، نه قانون تجربی.
• نقد روش و نقد سیاسی را جدا از هم بخوانید و منبع هر یک را ببینید.
• اگر می‌خواهید آیین یا تمرین شخصی بسازید، با ساده‌ترین تمرین ایمن شروع کنید و از آستانه کمک بگیرید.

برای نمونه‌ای از مردم‌شناسی که آیین هویچول‌ها و زندگی سالمندان را روایت کرد، باربارا مایرهوف را ببینید.

درباره‌ی مردم‌شناسی که تعریف خلسه‌محور شمن را پیش از الیاده ساخت، سرگئی شیروکوگوروف و درباره‌ی پژوهشگر فنلاندی شمنیسم سیبری، آنا-لینا سیکالا را ببینید.

جمع‌بندی

میرچا الیاده مورخ ادیان و استاد شیکاگو بود که مفاهیم تجلی مقدس، مقدس و نامقدس و بازگشت جاودان را رواج داد و کتابی تأثیرگذار درباره‌ی شمنیسم نوشت. نقدهای تعمیم، نبود کار میدانی و حمایت پیشین از گارد آهنین بخش مهمی از ارزیابی او هستند. تجربه‌ی روان‌شناختی آیین‌ها را می‌توان سنجید، ولی نظریه‌ی تجلی مقدس مستقل تأیید نشده است.

منابع

• ویکی‌پدیا؛ Mircea Eliade.
• Hobson NM و همکاران. The Psychology of Rituals: An Integrative Review and Process-Based Framework. Pers Soc Psychol Rev. 2018.