پاسخ کوتاه: ریشههای هیپنوتیزم به آیینهای درمانی کهن مانند «معابد خواب» در مصر و یونان باستان برمیگردد. در قرن هجدهم فرانتس آنتون مسمر نظریه «مغناطیس حیوانی» را مطرح کرد که در سال ۱۷۸۴ یک کمیسیون علمی آن را رد کرد. در قرن نوزدهم جیمز برید، جراح اسکاتلندی، واژه هیپنوتیزم را رواج داد و آن را پدیدهای ذهنی دانست، و در قرن بیستم چهرههایی مانند میلتون اریکسون هیپنوتیزم را به ابزاری در رواندرمانی تبدیل کردند.
آیا تا به حال فکر کردهاید هیپنوتیزم از کجا سرچشمه گرفته است؟ شاید تصور کنید پدیدهای مدرن و متعلق به روانشناسی امروز است، اما ریشههایش به زمانی برمیگردد که انسانها برای درمان و ارتباط با امر قدسی از آیینها و مراسم خاصی استفاده میکردند.
در این مقاله تاریخچه هیپنوتیزم را از تمدنهای باستانی، از طریق عصر روشنگری و تحولات علمی قرن نوزدهم، تا جایگاه امروزیاش در درمان دنبال میکنیم و با بزرگان هیپنوتیزم آشنا میشویم که هر یک نگاه ما را به این پدیده تغییر دادند. برای شناخت خود هیپنوتیزم، مقاله «هیپنوتیزم چیست؟» را بخوانید.
خط زمانی تاریخچه هیپنوتیزم در یک نگاه
پاسخ مستقیم: مهمترین نقطههای عطف عبارتاند از: معابد خواب باستان، مغناطیس حیوانی مسمر (دهه ۱۷۷۰)، رد آن توسط کمیسیون فرانکلین و لاوازیه (۱۷۸۴)، نامگذاری برید (۱۸۴۳)، مکتب نانسی و شارکو (دهه ۱۸۸۰)، پذیرش رسمی پزشکی در دهه ۱۹۵۰ و هیپنوتیزم اریکسونی.
| دوره | رویداد یا چهره | اهمیت |
|---|---|---|
| دوران باستان | معابد خواب مصر و معابد اسکلپیوس در یونان | خواب و رؤیای آیینی برای درمان |
| دهه ۱۷۷۰ تا ۱۷۸۰ | فرانتس آنتون مسمر | نظریه «مغناطیس حیوانی» و واژه «مسمریسم» |
| ۱۷۸۴ | کمیسیون سلطنتی فرانسه (بنجامین فرانکلین، آنتوان لاوازیه) | اثرها را به «تخیل» نسبت داد، نه سیال مغناطیسی |
| ۱۷۸۴ | مارکی دو پوسگور | کشف «خواب مغناطیسی» یا خوابگردی مصنوعی |
| دهه ۱۸۴۰ | جیمز اسدیل در هند | گزارش صدها جراحی با بیدردی مسمریک پیش از رواج بیهوشی |
| ۱۸۴۱ تا ۱۸۴۳ | جیمز برید | رواج واژه هیپنوتیزم و توضیح ذهنی آن |
| دهه ۱۸۸۰ | مکتب نانسی (لیبو و برنهایم) و ژان مارتین شارکو | بحث تلقین در برابر هیستری |
| دهه ۱۸۹۰ | زیگموند فروید | استفاده و سپس کنار گذاشتن هیپنوتیزم |
| ۱۹۳۳ | کلارک هال | نخستین پژوهشهای آزمایشگاهی منظم |
| ۱۹۵۵ و ۱۹۵۸ | انجمن پزشکی بریتانیا و انجمن پزشکی آمریکا | پذیرش هیپنوتیزم بهعنوان روش درمانی |
| ۱۹۵۷ به بعد | میلتون اریکسون | هیپنوتیزم غیرمستقیم و گفتوگومحور |
ریشههای باستانی هیپنوتیزم؛ از مصر تا یونان
پاسخ مستقیم: هیپنوتیزم به شکل امروزی در دوران باستان وجود نداشت، اما آیینهایی مثل «خواب معبد» در مصر و یونان، حالتهایی شبیه خلسه را با تلقین و انتظار شفا ترکیب میکردند و به همین دلیل پیشینه دور هیپنوتیزم دانسته میشوند.
اگرچه واژه «هیپنوتیزم» جدید است، روشهای مشابه آن قدمتی چندهزارساله دارند. در تمدنهای باستانی، بهویژه مصر و یونان، از آیینهایی شبیه خلسه برای درمان، پیشگویی و مراسم مذهبی استفاده میشد:
- مصر باستان و معابد خواب: در برخی معابد مصر، بیماران پس از دعا، سرود و آیینهای تطهیر شب را در معبد میگذراندند تا در خواب رؤیایی شفابخش ببینند و کاهنان رؤیا را تعبیر کنند. این آیینها بعدها با نام ایمحوتپ، پزشک و معمار افسانهای، پیوند خوردند.
- یونان باستان و اسکلپیوس: اسکلپیوس (اسقلبیوس) خدای پزشکی یونان بود و معابدش، مانند اپیداوروس، مراکز درمان بودند. بیماران در «خوابگاه مقدس» میخوابیدند و انتظار داشتند خدا در رؤیا راه درمان را نشان دهد؛ آیینی که به آن «انکوباسیون» میگویند.

این شواهد نشان میدهد پیشینیان ما از قدرت انتظار، تلقین و حالتهای تغییر یافته آگاهی در درمان بهره میبردند، هرچند توضیح علمی برای آن نداشتند. شباهت این آیینها با هیپنوتیزم امروز، برداشتی است که پژوهشگران بعدها مطرح کردهاند.
عصر روشنگری و ظهور «مغناطیس حیوانی»
پاسخ مستقیم: فرانتس آنتون مسمر، پزشک آلمانیتبار ساکن وین و پاریس، ادعا کرد سیالی نامرئی به نام «مغناطیس حیوانی» در بدن جریان دارد. در ۱۷۸۴ کمیسیونی با حضور فرانکلین و لاوازیه نشان داد اثر درمانهای او ناشی از تخیل و تلقین است، نه مغناطیس.
در قرن هجدهم فرانتس آنتون مسمر (Franz Anton Mesmer) (۱۷۳۴ تا ۱۸۱۵) توجه اروپا را به خود جلب کرد. او معتقد بود سیالی مغناطیسی در بدن انسان جریان دارد و اختلال در آن باعث بیماری میشود. مسمر ابتدا از آهنربا استفاده میکرد و بعد با لمس و حرکات دست، به گفته خودش، این سیال را به جریان میانداخت؛ روشی که آن را «مغناطیس حیوانی» نامید.

شهرت مسمر در پاریس به حدی رسید که لویی شانزدهم در سال ۱۷۸۴ کمیسیونی علمی تشکیل داد که بنجامین فرانکلین و آنتوان لاوازیه از اعضای آن بودند. آزمایشهای این کمیسیون نشان داد بیماران وقتی نمیدانستند «مغناطیسشدهاند» واکنشی نشان نمیدادند و نتیجه گرفت که اثرها ناشی از تخیل است. با این حال، مسمر ناخواسته راه را برای کشف قدرت تلقین باز کرد.
پوسگور، فاریا و جراحیهای اسدیل
شاگرد مسمر، مارکی دو پوسگور، در همان سال ۱۷۸۴ متوجه شد برخی افراد بهجای تشنجهای معروف مسمری، به حالتی آرام و شبیه خوابگردی فرو میروند و در عین حال میتوانند صحبت کنند؛ حالتی که «خواب مغناطیسی» نام گرفت. کمی بعد، آبه فاریا، کشیش پرتغالیتبار، در پاریس نشان داد که این حالت بیش از هر چیز به انتظار و آمادگی ذهنی خود فرد بستگی دارد. در دهه ۱۸۴۰ هم جیمز اسدیل، جراح اسکاتلندی در هند، گزارش داد صدها عمل جراحی را با بیدردی ناشی از مسمریسم انجام داده است؛ پیش از آنکه بیهوشی با اتر رایج شود.
تولد هیپنوتیزم مدرن با جیمز برید و ژان شارکو
پاسخ مستقیم: جیمز برید در دهه ۱۸۴۰ نشان داد این حالت به مغناطیس ربطی ندارد و حاصل تمرکز شدید توجه و تلقین است؛ او واژه هیپنوتیزم را رواج داد. چند دهه بعد، شارکو در پاریس و مکتب نانسی (لیبو و برنهایم) هیپنوتیزم را وارد پژوهشهای پزشکی کردند.
جیمز برید (James Braid)، جراح اسکاتلندی، در سال ۱۸۴۱ پس از دیدن نمایش یک مسمریست، به این نتیجه رسید که «مغناطیس حیوانی» اثر فیزیکی ندارد و این حالت حاصل تمرکز شدید توجه و تلقین است. او در کتاب «نوروپنولوژی» (۱۸۴۳) اصطلاح «نوروهیپنوتیزم» یا «خواب عصبی» را از واژه یونانی «Hypnos» به معنای خواب به کار برد و واژه هیپنوتیزم را رواج داد. جالب است که برید بعدها فهمید این حالت خواب نیست و پیشنهاد کرد نام «مونوایدئیسم» (تمرکز بر یک ایده) به کار رود، اما نام هیپنوتیزم ماندگار شد.
در دهه ۱۸۸۰ دو مکتب رقیب شکل گرفت. ژان مارتین شارکو (Jean-Martin Charcot)، عصبشناس برجسته بیمارستان سالپتریر پاریس، هیپنوتیزم را نشانهای از هیستری (حالتی عصبی با علائم جسمی) میدانست. در مقابل، مکتب نانسی به رهبری آمبروآز-اوگوست لیبو و هیپولیت برنهایم استدلال کرد که هیپنوتیزم پدیدهای طبیعی و مبتنی بر تلقین است و در افراد سالم هم رخ میدهد. دیدگاه مکتب نانسی در نهایت پذیرفته شد، اما شهرت شارکو به هیپنوتیزم در محافل پزشکی اعتبار بخشید.

هیپنوتیزم در قرن بیستم و عصر روانکاوی
پاسخ مستقیم: فروید در ابتدا از هیپنوتیزم استفاده کرد اما آن را به نفع تداعی آزاد کنار گذاشت. سپس کلارک هال پژوهش آزمایشگاهی را آغاز کرد، انجمنهای پزشکی بریتانیا (۱۹۵۵) و آمریکا (۱۹۵۸) آن را به رسمیت شناختند و میلتون اریکسون شیوه غیرمستقیم و انعطافپذیر هیپنوتیزم را بنیان گذاشت.
زیگموند فروید، بنیانگذار روانکاوی، در سالهای ۱۸۸۵ و ۱۸۸۶ نزد شارکو آموزش دید و در ۱۸۸۹ به نانسی رفت. او در ابتدا از هیپنوتیزم برای رساندن بیماران به ریشههای ناخودآگاه مشکلاتشان استفاده میکرد، اما چون همه بیماران هیپنوتیزم نمیشدند و نتایج پایدار نبود، «تداعی آزاد» را جایگزین کرد. با این حال، تجربه فروید نقش هیپنوتیزم را در کشف ناخودآگاه برجسته کرد.
در سال ۱۹۳۳ روانشناس آمریکایی کلارک هال کتاب «هیپنوتیزم و تلقینپذیری» را منتشر کرد و هیپنوتیزم را به آزمایشگاه برد. در جنگهای جهانی از آن برای درمان «شوک جنگی» استفاده شد. انجمن پزشکی بریتانیا در ۱۹۵۵ و انجمن پزشکی آمریکا در ۱۹۵۸ هیپنوتیزم را بهعنوان روشی درمانی پذیرفتند. در ۱۹۵۹ هم ارنست هیلگارد و آندره وایتزنهافر مقیاس هیپنوتیزمپذیری استنفورد را ساختند که هنوز در پژوهشها به کار میرود؛ برای سنجش خودتان مقاله «تست هیپنوتیزمپذیری» را ببینید.
میلتون اریکسون و هیپنوتیزم غیرمستقیم
میلتون اریکسون (Milton H. Erickson) (۱۹۰۱ تا ۱۹۸۰)، روانپزشک آمریکایی، نگاه تازهای به هیپنوتیزم داد. او معتقد بود هیپنوتیزم حالتی رسمی و خشک نیست و میتواند غیرمستقیم و در قالب گفتوگو، داستان و استعاره اعمال شود. اریکسون در سال ۱۹۵۷ انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا را بنیان گذاشت و الگوهای زبانی او بعدها پایه میلتون مدل و بخشی از NLP شد. درباره سبک او مقاله «هیپنوتیزم اریکسونی چیست؟» را بخوانید.
هیپنوتیزم امروز؛ از تصویربرداری مغز تا درمان
پاسخ مستقیم: امروز هیپنوتیزم با ابزارهایی مثل fMRI مطالعه میشود و انجمن روانشناسی آمریکا آن را حالت تمرکز توجه با کاهش آگاهی پیرامونی و افزایش پاسخ به تلقین تعریف میکند. هیپنوتیزم درمانی برای مدیریت درد، اضطراب و برخی عادتها در کنار درمانهای دیگر استفاده میشود.
پژوهشهای تصویربرداری مغزی نشان دادهاند که در هیپنوتیزم الگوی فعالیت شبکههای توجه و خودآگاهی تغییر میکند. انجمن روانشناسی آمریکا در سال ۲۰۱۴ هیپنوتیزم را «حالتی از آگاهی شامل توجه متمرکز و کاهش آگاهی پیرامونی، همراه با افزایش ظرفیت پاسخ به تلقین» تعریف کرد. کاربردهای امروزی شامل مدیریت درد، اضطراب، ترک سیگار، سندروم روده تحریکپذیر و کمک در رواندرمانی است؛ بیشتر در قالب هیپنوتیزم درمانی.
تاریخچه هیپنوتیزم در ایران
پاسخ مستقیم: هیپنوتیزم در ایران پیشینه نسبتاً تازهای دارد؛ آشنایی اولیه از راه ترجمه متون مسمریسم بود و ورود جدی آن به محافل پزشکی و روانشناسی در قرن بیستم و با ترجمه آثار علمی رخ داد. امروز بهعنوان روشی مکمل در درمان استفاده میشود.
همانند بسیاری از علوم دیگر، هیپنوتیزم در ایران تاریخچهای نسبتاً جدید دارد. به نظر میرسد در دوران قاجار برخی پزشکان و علاقهمندان از طریق ترجمه متون فرنگی با مسمریسم آشنا شدند، اما ورود جدی هیپنوتیزم به ایران در قرن بیستم و با ترجمه آثار روانشناسی و پزشکی و آموزش آن در محافل درمانی آغاز شد.
امروزه هیپنوتیزم در ایران بهعنوان روش درمانی مکمل در زمینههایی مانند مدیریت درد، ترک اعتیاد، اختلالات اضطرابی و افزایش تمرکز به کار میرود. اگر میخواهید این مسیر را از پایه شروع کنید، مقاله «آموزش هیپنوتیزم برای مبتدیان» را بخوانید.
جمعبندی
تاریخچه هیپنوتیزم داستان گذر از آیین و خرافه به علم است: از معابد خواب مصر و یونان، به مغناطیس حیوانی مسمر و رد آن در ۱۷۸۴، به نامگذاری علمی برید، رقابت شارکو و مکتب نانسی، آزمایش و کنار گذاشتن آن توسط فروید، و سرانجام پذیرش رسمی پزشکی و نوآوریهای اریکسون. امروز هیپنوتیزم با ابزارهای علمی بررسی میشود و جایگاهی معتبر در درمانهای مکمل دارد. برای آشنایی با افسانههایی که از این تاریخ به جا مانده، «باورهای نادرست درباره هیپنوتیزم» را بخوانید.
سوالات متداول
ریشههای آن به آیینهای خلسه و درمان در تمدنهای باستانی مانند مصر و یونان برمیگردد، اما شکل علمی و امروزی آن از قرن هجدهم و نوزدهم در اروپا شکل گرفت.
فرانتس آنتون مسمر پزشک آلمانیزبان قرن هجدهم بود که نظریه «مغناطیس حیوانی» را مطرح کرد؛ واژه «مسمریسم» از نام او گرفته شده است.
جیمز برید، جراح اسکاتلندی، در قرن نوزدهم این واژه را از ریشه یونانی «هیپنوس» به معنای خواب رواج داد.
میلتون اریکسون روانپزشک آمریکایی بود که روشهای غیرمستقیم و گفتوگومحور هیپنوتیزم را توسعه داد و تأثیر زیادی بر هیپنوتراپی مدرن گذاشت.
بله؛ امروزه هیپنوتیزم درمانی در کنار روشهای دیگر برای مواردی مانند مدیریت استرس و درد استفاده میشود و توسط متخصصان آموزشدیده انجام میشود.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

