تئودور باربر کیست؟ منتقد نظریه‌ی خلسه و پژوهشگر هیپنوتیزم
فهرست مطالب
تئودور باربر (Theodore Xenophon Barber؛ ۱۹۲۷–۲۰۰۵) روان‌شناس آمریکایی بود که بیش از ۲۰۰ مقاله و ۸ کتاب درباره‌ی هیپنوتیزم و موضوع‌های مرتبط منتشر کرد. او همراه با تئودور سربین از نخستین روان‌شناسان سرشناس انگلیسی‌زبان بود که «مدل حالت» هیپنوتیزم را زیر سؤال بردند؛ یعنی این باور که هیپنوتیزم حالت ویژه و متفاوتی از آگاهی به نام «خلسه» است.
باربر استدلال می‌کرد که پدیده‌های گوناگونی که زیر نام هیپنوتیزم جمع شده‌اند، با مفاهیم آشنای روانشناسی مانند انگیزه، انتظار، نگرش و تخیل بهتر توضیح داده می‌شوند. در این مقاله زندگی، آزمایش‌ها، نظریه، آثار و نقدهای مربوط به او را مرور می‌کنیم.
زندگی تئودور باربر
باربر در سال ۱۹۲۷ در شهر مارتینز فری در ایالت اوهایو، در خانواده‌ای از مهاجران یونانی، به دنیا آمد. او زودتر از معمول دبیرستان را تمام کرد، در کالج سنت جان در مریلند درس خواند و در سال ۱۹۵۶ دکترای روانشناسی را از دانشگاه امریکن در واشنگتن گرفت. سپس برای پژوهش پسادکتری به دپارتمان روابط اجتماعی دانشگاه هاروارد رفت.
باربر پس از مدتی کار در بنیاد زیست‌شناسی تجربی ووستر، در سال ۱۹۶۱ به بنیاد مدفیلد پیوست. او مدیر پژوهش این بنیاد و روان‌شناس ارشد بیمارستان مدفیلد در ماساچوست بود و پژوهش‌هایش در این دوره به‌طور پیوسته با کمک‌هزینه‌های مؤسسه‌های ملی سلامت آمریکا (NIH) پشتیبانی می‌شد.
به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، باربر در مدفیلد یکی از پرکارترین مراکز پژوهش هیپنوتیزم جهان را ساخت. او هم‌زمان در هاروارد و دانشگاه بوستون سمت وابسته داشت و دستیاران و پژوهشگران پسادکتری زیادی، از جمله نیکلاس اسپانوس، با او کار کردند. باربر از ۱۹۷۸ تا بازنشستگی در ۱۹۸۶ روان‌شناس ارشد بیمارستان کاشینگ در فرامینگهام ماساچوست بود و در سال ۲۰۰۵ درگذشت.
آزمایش‌های باربر درباره‌ی هیپنوتیزم
پرسش اصلی باربر ساده بود: آیا «القای هیپنوتیزمی» واقعاً چیزی به پاسخ‌دهی افراد اضافه می‌کند؟ او همراه با دیوید کالورلی آزمایش‌هایی طراحی کرد که در آن‌ها یک گروه القای هیپنوتیزم سنتی دریافت می‌کرد و گروه دیگر فقط دستورهای انگیزشی؛ مثلاً از آن‌ها خواسته می‌شد با تمام توان تلاش کنند آنچه را تلقین می‌شود تجربه کنند.
نتیجه‌ی این پژوهش‌ها این بود که القای هیپنوتیزمی برتری چشمگیری بر دستورهای انگیزشی نداشت. باربر همچنین نشان داد که صرفاً گفتن اینکه موقعیت «هیپنوتیزم» است و آماده کردن فرد برای انتظار هیپنوتیزم شدن، پاسخ‌دهی به تلقین را بالا می‌برد، و نمره‌ی افراد در مقیاس‌های تلقین‌پذیری با تغییر انگیزه و انتظار افزایش می‌یابد.
محصول این پژوهش‌ها مقیاس تلقین‌پذیری باربر (Barber Suggestibility Scale) بود که تلقین‌پذیری را هم با القای هیپنوتیزمی و هم بدون آن اندازه می‌گیرد. این مقیاس در کنار مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد در پژوهش‌های آن دوره به کار رفت. باربر پیش‌تر، در مقاله‌ای مروری در ۱۹۶۴، پژوهش‌های مربوط به رابطه‌ی هیپنوتیزم‌پذیری، تلقین‌پذیری و ویژگی‌های شخصیتی را به‌طور انتقادی بررسی کرده بود.
نظریه‌ی شناختی-رفتاری هیپنوتیزم
باربر در مهم‌ترین کتابش، «هیپنوتیزم: رویکردی علمی» (۱۹۶۹)، استدلال کرد که مفهوم هیپنوتیزم به‌عنوان حالت ویژه «غیرضروری و گمراه‌کننده» است و پدیده‌های آن را می‌توان با مفاهیمی که جزو روانشناسی رایج‌اند بهتر فهمید. سربین درباره‌ی این کتاب نوشت که هیپنوتیزم را «رازدایی و اسطوره‌زدایی» می‌کند.
به‌جای خلسه، باربر بر چند متغیر تأکید می‌کرد: نگرش مثبت فرد به موقعیت، انگیزه برای همکاری، انتظار درباره‌ی آنچه رخ خواهد داد، و توانایی تخیل و «فکر کردن همراه با تلقین». او و شریل ویلسون در مقاله‌ای در سالنامه‌ی آکادمی علوم نیویورک (۱۹۷۷) این «نظریه‌ی شناختی-رفتاری جدید» را با نظریه‌ی سنتی حالت خلسه به‌طور تجربی مقایسه کردند.
باربر عادت داشت واژه‌ی «هیپنوتیزم» را در گیومه بنویسد تا نشان دهد آن را مفهومی مسئله‌دار می‌داند. برخی این کار را نشانه‌ی بی‌اعتنایی او به کل این حوزه می‌دانستند، اما او با وجود نقدهایش پذیرفته بود که وقتی این فرایندها درست به کار روند، می‌توانند نتایج چشمگیری داشته باشند.
سه گونه‌ی افراد بسیار هیپنوتیزم‌پذیر
باربر در سال‌های پایانی کارش به نظریه‌های رقیب مبتنی بر «گسستگی» (dissociation)، مانند نظریه‌ی ارنست هیلگارد، نیز پرداخت و توصیفی سه‌بعدی از هیپنوتیزم پیشنهاد کرد. به نظر او افراد بسیار هیپنوتیزم‌پذیر سه زیرگروه متمایز دارند: افراد «خیال‌پرداز»، افراد «مستعد فراموشی» و افرادی که انگیزه‌ی بالا و نگرش مثبت دارند.
مفهوم «شخصیت خیال‌پرداز» (fantasy-prone personality) را باربر و شریل ویلسون در اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰ مطرح کردند. آن‌ها گروه کوچکی از زنان بسیار هیپنوتیزم‌پذیر را توصیف کردند که از کودکی زندگی خیالی بسیار زنده‌ای داشتند. بعدها استیون جی. لین و جودیت رو این مفهوم را با نمونه‌های بزرگ‌تر بررسی کردند و نشان دادند که خیال‌پردازی فقط یکی از راه‌های رسیدن به هیپنوتیزم‌پذیری بالاست.
آثار و علایق دیگر باربر
کتاب «هیپنوتیزم، تخیل و توانایی‌های انسانی» (۱۹۷۴) که باربر با اسپانوس و جان شاوز نوشت، بخش بزرگی از یافته‌های آزمایشگاهی او را به مخاطبان گسترده‌تر رساند. او همچنین درباره‌ی سوگیری پژوهشگر کار کرد و در کتاب «دام‌های پژوهش انسانی» (۱۹۷۶) ده خطای رایج در طراحی و اجرای پژوهش روان‌شناختی را برشمرد؛ موضوعی که با پژوهش‌های مارتین اورن درباره‌ی ویژگی‌های تقاضا هم‌خوانی دارد.
باربر در ۱۹۹۳ کتاب «طبیعت انسانی پرندگان» را نوشت و در آن استدلال کرد که پرندگان هوش و آگاهی ارادی دارند. این کتاب واکنش‌های متفاوتی گرفت؛ از جمله جک هیلمن، رفتارشناس جانوری، آن را نقد کرد و گفت باربر دیدگاهی را به دانشمندان نسبت داده که هیچ‌گاه دیدگاه رسمی رفتارشناسی نبوده است. علاقه‌های باربر به همین‌جا محدود نماند: او به پدیده‌های فراروانی و مسئله‌ی ذهن و بدن نیز می‌پرداخت. طبق ویکی‌پدیا، آخرین پروژه‌ی منتشرنشده‌ی او نوعی «همه‌جان‌انگاری» (panpsychism) را مطرح می‌کرد؛ یعنی این ایده که آگاهی و هدفمندی در همه‌جای جهان، از سلول‌ها تا سیاره‌ها، وجود دارد.
باربر رئیس بخش ۳۰ (هیپنوتیزم روان‌شناختی) انجمن روانشناسی آمریکا بود و از انجمن هیپنوتیزم بالینی و تجربی جایزه‌ی یک عمر فعالیت گرفت. در سال ۲۰۱۱ نیز کمیته‌ی پژوهش شکاکانه (CSI) نام او را در فهرست چهره‌های برجسته‌ی شکاکیت علمی قرار داد.
نقدها و جایگاه باربر
در آغاز، بسیاری باربر را «مخالف هیپنوتیزم» و شمایل‌شکن می‌دانستند، اما دقت آزمایش‌های او باعث شد دیدگاه‌هایش به‌تدریج جدی گرفته شود. کار او زمینه را برای نظریه‌های «اجتماعی-شناختی» اسپانوس و نظریه‌ی انتظار پاسخ ایروینگ کرش فراهم کرد.
منتقدان نظریه‌های غیرحالتی می‌گویند همه‌ی داده‌ها را نمی‌توان با انگیزه و انتظار توضیح داد. به نظر آن‌ها برخی پدیده‌ها، مانند تجربه‌ی بی‌ارادگی در پاسخ به تلقین یا یافته‌های تصویربرداری مغزی در افراد بسیار هیپنوتیزم‌پذیر، به تبیین‌های دیگری نیاز دارند. امروز بسیاری از پژوهشگران به جای تقابل «حالت» و «غیرحالت»، از ترکیب عوامل شناختی، اجتماعی و عصبی سخن می‌گویند.
جمع‌بندی
تئودور باربر با صدها آزمایش دقیق نشان داد که آنچه «هیپنوتیزم» نامیده می‌شود تا چه اندازه به انگیزه، انتظار، نگرش و تخیل فرد وابسته است و القای سنتی خلسه برتری چشمگیری بر دستورهای انگیزشی ساده ندارد. مقیاس تلقین‌پذیری او، مفهوم شخصیت خیال‌پرداز و نقدش بر مدل حالت، بر نسل بعدی پژوهشگرانی مانند اسپانوس، لین و کرش اثر گذاشت. بحث درباره‌ی اینکه هیپنوتیزم حالت ویژه‌ای از آگاهی هست یا نه هنوز تمام نشده است، اما باربر نشان داد که هر نظریه‌ای باید نقش این عوامل روان‌شناختی آشنا را جدی بگیرد.
منابع
- Theodore Xenophon Barber – Wikipedia
- Barber, T. X. (1964). Hypnotizability, Suggestibility, and Personality: V. A Critical Review of Research Findings. Psychological Reports
- Barber, T. X. & Wilson, S. C. (1977). Hypnosis, suggestions, and altered states of consciousness: experimental evaluation of the new cognitive-behavioral theory and the traditional trance-state theory of “hypnosis”. Annals of the New York Academy of Sciences
- Lynn, S. J. & Rhue, J. W. (1986). The fantasy-prone person: Hypnosis, imagination, and creativity. Journal of Personality and Social Psychology
- Hypnosis – Wikipedia
سؤالات متداول
روان‌شناس آمریکایی (۱۹۲۷–۲۰۰۵) و از نخستین منتقدان نظریه‌ی خلسه در هیپنوتیزم که بیش از ۲۰۰ مقاله و ۸ کتاب در این زمینه منتشر کرد.
او هیپنوتیزم را حالت ویژه‌ی آگاهی نمی‌دانست و پاسخ به تلقین را با انگیزه، انتظار، نگرش مثبت و تخیل فرد توضیح می‌داد.
مقیاسی که باربر و کالورلی ساختند و تلقین‌پذیری را هم با القای هیپنوتیزمی و هم بدون آن اندازه می‌گیرد.
«هیپنوتیزم: رویکردی علمی» (۱۹۶۹) که خلاصه‌ی پژوهش‌های آزمایشگاهی اولیه‌ی اوست.
مفهومی که باربر و شریل ویلسون مطرح کردند و افرادی با زندگی خیالی بسیار زنده را توصیف می‌کند که معمولاً بسیار هیپنوتیزم‌پذیرند.
نه دقیقاً؛ او نشان داد که القا برتری چشمگیری بر دستورهای انگیزشی ندارد، اما می‌پذیرفت که این فرایندها اگر درست به کار روند می‌توانند نتایج چشمگیری داشته باشند.
