توتم چیست؟ توتمیسم، ستون توتم و تفاوت توتم با حیوان قدرت
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: توتم جانور، گیاه یا پدیده‌ای طبیعی است که یک طایفه، دودمان یا گروه خود را با آن خویشاوند یا مرتبط می‌داند و آن را نشانه‌ی هویت مشترک خود می‌شمارد. به مجموعه‌ی باورها و رسم‌های مربوط به آن توتمیسم یا توتم‌باوری می‌گویند. توتم با حیوان قدرت شمنی که راهنمای شخصی یک فرد است، فرق دارد.
واژه‌ی توتم را امروز در جاهای مختلفی می‌شنویم؛ از کتاب‌های مردم‌شناسی و کتاب مشهور فروید گرفته تا ستون‌های چوبی کنده‌کاری‌شده و حتی بازی‌های رایانه‌ای. در این مقاله توضیح می‌دهیم توتم در اصل چه معنایی دارد، توتمیسم در فرهنگ‌های بومی چگونه دیده می‌شود، ستون توتم چیست، اندیشمندان مهم درباره‌ی آن چه گفته‌اند و چرا نباید آن را با حیوان قدرت یکی دانست.
توتم چیست؟
توتم نشانهای طبیعی، معمولاً یک جانور یا گیاه، است که هویت و خویشاوندی یک گروه انسانی را نشان می‌دهد و گاهی ارزش مقدس هم دارد.
برای نمونه، طایفه‌ای ممکن است خرس را توتم خود بداند و اعضای آن خود را «مردم خرس» بنامند. این پیوند می‌تواند یادآور نیای مشترک باشد، نشان خانوادگی باشد، با قواعد ازدواج همراه باشد یا بخشی از داستان‌های آفرینش آن قوم باشد. توتم همیشه جانور نیست؛ گیاه، پدیده‌ای مثل باران یا حتی یک مکان طبیعی هم می‌تواند توتم باشد.
ریشه‌ی واژه‌ی توتم
واژه‌ی توتم از زبان اوجیبوه، یکی از زبان‌های بومیان منطقه‌ی دریاچه‌های بزرگ آمریکای شمالی، آمده است. عبارت «اوتوتمان» تقریباً یعنی «او از خویشان من است» و به عضویت در یک طایفه اشاره دارد. این واژه در سال ۱۷۹۱ در کتاب سفرنامه‌ی جان لانگ، بازرگان انگلیسی، به شکل «totam» به زبان انگلیسی راه یافت و بعدها مردم‌شناسان آن را برای پدیده‌های مشابه در سراسر جهان به کار بردند.
توتمیسم یا توتم‌باوری چیست؟
توتمیسم مجموعه‌ی باورها، رسم‌ها و قواعدی است که بر پایه‌ی پیوند یک گروه با توتمش شکل می‌گیرد.
در برخی جوامع، اعضای یک طایفه حق ندارند جانور توتمی خود را بکشند یا بخورند، مگر در آیین‌های خاص. در برخی دیگر، ازدواج با فردی از همان توتم ممنوع است و هر کس باید از طایفه‌ای با توتم دیگر همسر بگیرد؛ قاعده‌ای که به آن برون‌همسری یا ازدواج برون‌گروهی می‌گویند. اما این ویژگی‌ها در همه‌ی فرهنگ‌ها یکسان نیست و مردم‌شناسان امروز تأکید می‌کنند که نمی‌توان همه‌ی آن‌ها را شکل‌های یک دین واحد دانست.
اصطلاح رایج «توتم‌پرستی» هم دقیق نیست، چون در بیشتر فرهنگ‌ها توتم پرستیده نمی‌شود. احترام، خویشاوندی و مسئولیت، توصیف بهتری از این رابطه است. توتمیسم با آنیمیسم یا جان‌گرایی هم فرق دارد؛ آنیمیسم باور به روح‌مند بودن موجودات و پدیده‌هاست، در حالی که توتمیسم بیشتر به پیوند اجتماعی یک گروه با یک نشانه‌ی طبیعی مربوط است.
توتم در فرهنگ‌های بومی
توتمیسم بیشتر در میان بومیان آمریکای شمالی و استرالیا مطالعه شده، اما نمونه‌های مشابهی در آفریقا، آسیا و اقیانوسیه هم گزارش شده است.
بومیان آمریکای شمالی
مردم اوجیبوه نظام طایفه‌ای دارند که هر طایفه یک جانور نشان دارد، مثل درنا، لون (نوعی مرغ غواص)، خرس، ماهی و مارتن. هر طایفه در زندگی جمعی نقشی سنتی داشت؛ برای نمونه برخی طایفه‌ها با رهبری و برخی با دفاع یا دانش گیاهان دارویی شناخته می‌شدند. در فرهنگ‌های دیگر این منطقه هم نمادهایی مثل چرخ طب و آیین‌هایی مثل سوئیت لاج دیده می‌شود که با توتم یکی نیستند ولی در همان جهان‌بینی طبیعت‌محور جای دارند.
بومیان استرالیا
در بسیاری از جوامع بومی استرالیا، توتم‌ها با «رؤیاپردازی» یا دوران آفرینش در اسطوره‌ها پیوند دارند. یک فرد ممکن است هم‌زمان توتم شخصی، توتم طایفه و توتم نیمه‌ی قبیله داشته باشد و نسبت به گونه‌ی توتمی خود وظیفه‌ی مراقبت و رعایت قواعد غذایی داشته باشد. امیل دورکیم نظریه‌ی خود درباره‌ی دین را بیشتر بر پایه‌ی گزارش‌هایی از همین جوامع نوشت.
ستون توتم چیست؟
ستون توتم ستونی بلند از چوب سرو سرخ است که مردمان ساحل شمال غربی اقیانوس آرام روی آن نشانهای خاندانی، داستان‌ها و یاد درگذشتگان را کنده‌کاری می‌کنند.
مردمانی مثل هایدا، تلینگیت، تسیمشیان و کواکواکاواکو این ستون‌ها را می‌ساختند. نقش‌هایی مثل کلاغ، عقاب، خرس، نهنگ قاتل و قورباغه روی آن‌ها، نشان تبار، حق و داستان یک خاندان را ثبت می‌کند. برخی ستون‌ها یادبود درگذشتگان بودند، برخی جلوی خانه‌ها نصب می‌شدند و برخی برای ثبت رویدادی مهم ساخته می‌شدند. برخلاف تصور رایج، این ستون‌ها شیء پرستش نبودند و ترتیب نقش‌ها هم همیشه به معنای اهمیت بیشتر بالاترین نقش نیست.
جالب این است که واژه‌ی توتم از زبان اوجیبوه آمده، نه از زبان سازندگان این ستون‌ها؛ نام «ستون توتم» را بعدها اروپاییان بر آن‌ها گذاشتند.
نظریه‌های مهم درباره‌ی توتمیسم
توتمیسم در سده‌ی نوزدهم و اوایل سده‌ی بیستم یکی از داغ‌ترین موضوع‌های مردم‌شناسی بود و تا امروز چند نگاه بسیار متفاوت درباره‌ی آن مطرح شده است.
جان مک‌لنان در سال‌های ۱۸۶۹ و ۱۸۷۰ در مقاله‌هایی با عنوان «پرستش جانوران و گیاهان» توتمیسم را مرحله‌ای ابتدایی از دین دانست. جیمز فریزر در کتاب‌های «توتمیسم» (۱۸۸۷) و «توتمیسم و برون‌همسری» (۱۹۱۰) این موضوع را گسترده بررسی کرد. امیل دورکیم در کتاب «صورت‌های بنیانی حیات دینی» (۱۹۱۲) گفت توتم نشان مقدس طایفه است و جامعه در آیین‌های توتمی در واقع خودش را تقدیس می‌کند. زیگموند فروید در کتاب «توتم و تابو» (۱۹۱۳) ریشه‌ی توتمیسم را با نظریه‌ی روان‌کاوی و عقده‌ی ادیپ پیوند داد؛ نظریه‌ای که امروز مردم‌شناسان آن را از نظر تاریخی نادرست می‌دانند.
در مقابل، الکساندر گلدن‌وایزر در سال ۱۹۱۰ نشان داد که ویژگی‌های نسبت داده شده به توتمیسم همیشه با هم دیده نمی‌شوند. کلود لوی-استروس در کتاب «توتمیسم امروز» (۱۹۶۲) گفت جانوران برای خوردن نیستند که انتخاب شده‌اند، بلکه «برای اندیشیدن خوب‌اند»؛ یعنی تفاوت گونه‌های طبیعی ابزاری برای طبقه‌بندی و تمایز گروه‌های انسانی است (مدخل توتمیسم در Encyclopedia.com).
تفاوت توتم با حیوان قدرت و حیوان روحی
توتم به گروه تعلق دارد و به ارث می‌رسد، حیوان قدرت راهنمای شخصی یک فرد در شمنیزم است و «حیوان روحی» بیشتر اصطلاحی از فرهنگ عامه‌ی امروز است.
مفهوم حیوان قدرت را مایکل هارنر در کتاب «راه شمن» (۱۹۸۰) برای مخاطب غربی جا انداخت و در آن، حیوان قدرت در سفر شمنی یا رؤیا خود را به فرد نشان می‌دهد. توتم اما معمولاً با تولد یا عضویت در یک طایفه به فرد می‌رسد و بیشتر کارکرد اجتماعی دارد. «حیوان روحی» در زبان روزمره‌ی امروز گاهی به شوخی برای نشان دادن شباهت شخصیت به یک جانور به کار می‌رود؛ استفاده‌ای که برخی بومیان آمریکای شمالی آن را بی‌احترامی به سنت‌های خود می‌دانند.
توتم در زندگی امروز
امروز واژه‌ی توتم بیشتر به معنای نماد یا نشان یک گروه به کار می‌رود، اما در جوامع بومی همچنان بخشی زنده از هویت و فرهنگ است.
تیم‌های ورزشی که جانوری را نماد خود می‌کنند، یا خانواده‌هایی که نشان خاندانی دارند، از نظر کارکرد اجتماعی به توتم شباهت دارند، هرچند بار آیینی آن را ندارند. در جوامع بومی کانادا و آمریکا، ساخت ستون‌های توتم تازه و احیای نظام‌های طایفه‌ای بخشی از تلاش برای حفظ فرهنگ است. اشیایی مثل دریم کچر هم مثال دیگری از نمادهای بومی هستند که در فرهنگ جهانی معنای تازه‌ای پیدا کرده‌اند.
اگر به جهان‌بینی‌های طبیعت‌محور علاقه دارید، مقاله‌های شمنیزم و تنگریسم نشان می‌دهند پیوند انسان و طبیعت در سنت‌های دیگر چگونه تعریف شده است. برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی خود واژه، مدخل Totem در ویکی‌پدیا و مدخل توتمیسم در بریتانیکا منابع خوبی هستند.
جمع‌بندی
توتم نشانهای طبیعی است که خویشاوندی و هویت یک گروه را بیان می‌کند و توتمیسم مجموعه‌ی باورها و قواعد مربوط به آن است. واژه از زبان اوجیبوه آمده، ستون‌های توتم داستان خاندان‌ها را ثبت می‌کنند و اندیشمندانی از دورکیم تا لوی-استروس تفسیرهای بسیار متفاوتی از آن داده‌اند. توتم با حیوان قدرت شمنی یکی نیست؛ اولی به گروه تعلق دارد و دومی راهنمای شخصی یک فرد است. شناخت دقیق این تفاوت‌ها کمک می‌کند با فرهنگ‌های بومی با احترام و بدون ساده‌سازی برخورد کنیم.
توتم جانور، گیاه یا پدیده‌ای طبیعی است که یک طایفه یا گروه خود را با آن خویشاوند یا مرتبط می‌داند و آن را نشانه‌ی هویت مشترک خود می‌شمارد؛ مثلاً طایفه‌ی خرس یا طایفه‌ی عقاب.
نه لزوماً. بسیاری از مردم‌شناسان می‌گویند «توتم‌پرستی» اصطلاح گمراه‌کننده‌ای است، چون در بیشتر فرهنگ‌ها توتم پرستیده نمی‌شود، بلکه با احترام، قواعد و آیین‌هایی همراه است. «توتم‌باوری» یا «توتمیسم» دقیق‌تر است.
این واژه از زبان اوجیبوه، از زبان‌های بومیان آمریکای شمالی، گرفته شده است. عبارت اوجیبوه‌ای «اوتوتمان» تقریباً به معنای «او از خویشان من است» است و به عضویت در یک طایفه اشاره دارد.
نه. ستون‌های توتم مردمان ساحل شمال غربی اقیانوس آرام، مثل هایدا و تلینگیت، نشانهای خاندانی، داستان‌ها و یاد درگذشتگان را ثبت می‌کردند و شیء پرستش نبودند.
توتم معمولاً به یک گروه تعلق دارد و به ارث می‌رسد، اما حیوان قدرت در شمنیزم راهنمای شخصی یک فرد است که در سفر شمنی یا رؤیا پیدا می‌شود.
