تنگریسم چیست؟ آیین آسمان آبی ترکان و مغولان و نقش شمن
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تنگریسم یا «تنگری‌باوری» نام آیین کهن مردمان ترک و مغول در استپ‌های اوراسیاست که در مرکز آن «تنگری»، خدای آسمان آبی جاودان، قرار دارد. در کنار تنگری، الهه‌ی زمین و باروری «اومای»، احترام به نیاکان، ارواح طبیعت و شمن‌ها جایگاه مهمی داشتند. این آیین دین رسمی گوک‌ترک‌ها و مغولان بود و امروز در آسیای میانه و سیبری دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
اگر واژه‌ی ترکی «تانری» به معنای خدا را شنیده باشید، با ردپای تنگری آشنا هستید. این واژه بیش از دو هزار سال است که از مرزهای چین تا آناتولی برای اشاره به آسمان و خدا به کار رفته است. در این مقاله توضیح می‌دهیم تنگریسم چیست، خدایان و ارواح آن کدام‌اند، شمن در این نظام چه نقشی داشت، چنگیزخان چه رابطه‌ای با «آسمان جاودان» داشت و چرا امروز گروهی به احیای این آیین روی آورده‌اند. اگر تازه با این حوزه آشنا می‌شوید، خواندن مقاله‌ی شمنیزم چیست هم کمک می‌کند. اگر به سنت‌های هم‌خانواده علاقه دارید، مقاله‌های شمن در کره و آنیمیسم چیست را هم ببینید.
تنگری کیست و تنگریسم یعنی چه؟
جواب کوتاه: تنگری خدای آسمان و آفریننده در باور ترکان و مغولان کهن است و «تنگریسم» نامی است که پژوهشگران امروز به کل این نظام باور داده‌اند؛ نظامی که پرستش آسمان، ارواح طبیعت، نیاکان و شمنیزم را در خود جای می‌دهد.
واژه‌ی تنگری در زبان‌های ترکی و مغولی دو معنا با هم دارد: «آسمان» و «خدا». به همین دلیل از «کوک تنگری» یعنی «آسمان آبی» و از «مونخ تنگر» یعنی «آسمان جاودان» سخن می‌گفتند. تنگری خدایی دور و بلندمرتبه است که نظم جهان، سرنوشت و قدرت فرمانروایان از او سرچشمه می‌گیرد.
خود اصطلاح «تنگریسم» ساخته‌ی دوره‌ی جدید است. مردمان کهن استپ نام جداگانه‌ای برای «دین» خود نداشتند؛ باورهایشان با زندگی کوچ‌نشینی، دامداری، کوه‌ها، آب‌ها و آسمان باز گره خورده بود.
تاریخچه تنگریسم؛ از هون‌ها تا امپراتوری مغول
جواب کوتاه: قدیمی‌ترین اشاره به تنگری در منابع چینی درباره‌ی شیونگ‌نوها (هون‌های شرقی) آمده است. سپس در کتیبه‌های اورخون گوک‌ترک‌ها در قرن هشتم میلادی و در «تاریخ سری مغولان» در قرن سیزدهم، تنگری منبع مشروعیت فرمانروایان معرفی می‌شود.
در کتیبه‌های اورخون که در مغولستان امروزی برپا شده‌اند، فرمانروایان گوک‌ترک می‌گویند به خواست تنگری بر تخت نشسته‌اند و تنگری به آنان فرمان و قدرت داده است. در «تاریخ سری مغولان» هم یکپارچه کردن قبیله‌ها به دست چنگیزخان و حق فرمانروایی او بارها به آسمان جاودان نسبت داده می‌شود.
تنگریسم دین رسمی دولت‌های گوک‌ترک، برخی دولت‌های بلغار و مغولان تا حدود قرن چهاردهم میلادی بود. پس از آن، بسیاری از ترکان و مغولان به اسلام، بودیسم، مانویت یا مسیحیت نسطوری گرویدند. با این حال، واژه‌ی تنگری از میان نرفت؛ در ترکی امروز «تانری» به معنای خداست و برخی آیین‌ها و باورهای عامیانه‌ی کهن در دل دین‌های تازه زنده ماندند.
خدایان و ارواح در تنگریسم
جواب کوتاه: در رأس این نظام تنگری، خدای آسمان، و اومای، الهه‌ی زمین و باروری و نگهبان زنان و کودکان، قرار دارند. پایین‌تر از آنان ارواح کوه‌ها، آب‌ها، آتش و نیاکان هستند که در زندگی روزمره نقش دارند.
- تنگری: آسمان آبی، آفریننده و تعیین‌کننده‌ی سرنوشت.
- اومای (اومای‌انا): الهه‌ی زمین، باروری و زایمان، نگهبان کودکان.
- یِر‌سو: ارواح مقدس «زمین و آب» که صاحب مکان‌ها، کوه‌ها و رودها شمرده می‌شوند.
- ارواح نیاکان: درگذشتگانی که از خانواده محافظت می‌کنند و باید به آنان احترام گذاشت.
- آتش: پاک‌کننده و مقدس؛ در بسیاری از آیین‌ها برای آتش پیشکش می‌ریزند.
جهان در این نگاه سه لایه دارد: جهان بالا یا آسمان، جهان میانه که جای انسان‌هاست، و جهان زیرین. این ساختار سه‌لایه در بسیاری از فرهنگ‌های شمنی سیبری هم دیده می‌شود و در مقاله‌ی سفر شمنی بیشتر درباره‌ی آن توضیح داده‌ایم.
نقش شمن در تنگریسم چیست؟
جواب کوتاه: شمن واسطه‌ی میان انسان و ارواح است: بیماران را درمان می‌کند، پیشگویی می‌کند و در مراسم‌ها با طبل و آواز به جهان ارواح سفر می‌کند. شمن ترک را «قام» و شمن مرد مغول را «بوو» و شمن زن را «اوداگان» می‌نامیدند.
پژوهشگران فرانسوی مانند ژان‌پل رو نشان داده‌اند که آیین ترکان کهن دو شاخه داشت: شاخه‌ی عامیانه که بر شمنیزم، ارواح و چندخدایی تکیه داشت، و شاخه‌ی درباری که بر برتری تنگری و نقش فرمانروا به‌عنوان نماینده‌ی او تأکید می‌کرد. شاخه‌ی درباری گاه به شمن‌ها بدبین بود، چون شمن‌های قدرتمند می‌توانستند رقیب سیاسی شوند.
با این حال، در زندگی مردم عادی شمن نقشی کلیدی داشت. درمان بیماری، یافتن گمشده‌ها، پیش‌بینی آینده و همراهی روح مرده تا جهان دیگر از وظایف او بود. ابزار اصلی شمن طبل شمنی بود که در باور آنان «مرکب» شمن برای سفر به جهان‌های دیگر به شمار می‌آمد.
اووو؛ زیارتگاه سنگی آسمان
جواب کوتاه: «اووو» تپه‌ای از سنگ است که بر بلندی‌ها و گردنه‌ها ساخته می‌شود و با پارچه‌های آبی آراسته است. رهگذران سه بار دور آن می‌گردند، سنگی به آن اضافه می‌کنند و برای سفری امن دعا می‌کنند.
این سازه‌های سنگی هنوز در سراسر مغولستان، بوریاتیا و بخش‌هایی از آسیای میانه دیده می‌شوند. پارچه‌های آبی ابریشمی که «خادک» نامیده می‌شوند، رنگ آسمان و نشانه‌ی احترام به تنگری‌اند. اووو نمونه‌ی خوبی از پیوند تنگریسم با بودیسم تبتی است؛ امروز گاهی لاماهای بودایی هم در مراسم اووو شرکت می‌کنند.
آیین‌ها و نمادهای تنگریسم
جواب کوتاه: مهم‌ترین آیین‌های تنگری‌باوران پیشکش به آسمان و زمین، احترام به آتش و نیاکان، نیایش در جاهای بلند و برگزاری مراسم فصلی بود. رنگ آبی، آسمان باز، کوه و درخت از نمادهای اصلی این آیین‌اند.
در سنت مغولی، پاشیدن چند قطره شیر یا نوشیدنی شیری رو به آسمان و چهار جهت، پیش از سفر یا در آغاز روز، هنوز رسمی آشناست. این کار پیشکشی کوچک به آسمان و ارواح سرزمین شمرده می‌شود. آتش خانه هم مقدس است؛ نباید زباله در آن انداخت یا با چاقو به آن ضربه زد.
منابع چینی درباره‌ی گوک‌ترک‌ها گزارش داده‌اند که در چادر خان رو به شرق باز می‌شد، به احترام خورشید برآمده. کوه‌های بلند و درختان کهن هم جای نیایش بودند، چون به آسمان نزدیک‌ترند. درخت در بسیاری از روایت‌های شمنی آسیای میانه «ستون جهان» است که سه جهان را به هم پیوند می‌دهد؛ مفهومی که در حیوان قدرت و سفرهای شمنی هم ردپایش دیده می‌شود.
- رنگ آبی: رنگ آسمان و تنگری؛ در پارچه‌های اووو و پرچم‌ها.
- کوه و گردنه: جاهای نزدیک به آسمان برای نیایش و ساختن اووو.
- درخت جهان: ستونی که جهان بالا، میانه و زیرین را به هم وصل می‌کند.
- اسب: همراه کوچ‌نشینان و در برخی آیین‌های کهن، مرکب روح.
تنگریسم امروز؛ احیا و هویت
جواب کوتاه: پس از فروپاشی شوروی، در قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، بوریاتیا و یاقوتستان جنبش‌هایی برای احیای تنگریسم شکل گرفت. برای برخی این بازگشت معنوی است و برای برخی دیگر بیشتر بیان هویت ملی و پیوند با طبیعت استپ.
در یاقوتستان (ساخا) آیینی به نام «آیی» احیا شده که ریشه در باورهای کهن آسمان دارد. در مغولستان شمن‌ها دوباره در شهرها فعال شده‌اند و مراسم عمومی برگزار می‌کنند. برخی پژوهشگران تنگریسم امروز را بیشتر یک جهان‌بینی و پیوند روانی و فرهنگی با استپ می‌دانند تا دینی با آموزه‌های ثابت. برای آشنایی با موج شمنیزم نو در غرب، مقاله‌ی مایکل هارنر را ببینید.
تفاوت تنگریسم با شمنیزم
جواب کوتاه: شمنیزم یک روش و نقش است؛ یعنی کار شمن در ارتباط با ارواح. تنگریسم یک نظام باور گسترده‌تر است که شمنیزم را در خود دارد، اما پرستش آسمان، نیاکان، اومای و مشروعیت فرمانروایان را هم شامل می‌شود.
| موضوع | تنگریسم | شمنیزم |
|---|---|---|
| تعریف | نظام باور ترکان و مغولان کهن | روش ارتباط با ارواح در فرهنگ‌های گوناگون |
| محدوده | استپ اوراسیا و سیبری | سیبری، آمریکا، آسیا، آفریقا و… |
| محور اصلی | آسمان جاودان (تنگری) | سفر روح شمن و درمان |
| نقش سیاسی | منبع مشروعیت خان‌ها | معمولاً محلی و قبیله‌ای |
برای شناخت بهتر مفهوم شمن در سیبری، مقاله‌ی میرچا الیاده و برای مطالعه‌ی مرجع انگلیسی، مدخل Turkic Religions در Encyclopedia of Religion منبع خوبی است.
جمع‌بندی
تنگریسم آیین آسمان در استپ‌های اوراسیاست؛ نظامی که تنگری، خدای آسمان آبی، را در مرکز می‌گذارد و در کنار آن اومای، ارواح زمین و آب، نیاکان و شمن‌ها را جای می‌دهد. این آیین از هون‌ها تا امپراتوری مغول دین فرمانروایان بود و ردپای آن هنوز در زبان، آیین‌ها و اوووهای سنگی دیده می‌شود. شناخت تنگریسم به ما کمک می‌کند ریشه‌های شمنیزم آسیای میانه و پیوند آن با فرهنگ ترک و مغول را بهتر بفهمیم.
پرسش‌های متداول
تنگریسم آیین کهن ترکان و مغولان در استپ‌های اوراسیاست که بر پرستش تنگری، خدای آسمان آبی جاودان، تکیه دارد و احترام به نیاکان، ارواح طبیعت و شمنیزم را هم در بر می‌گیرد.
تنگری در زبان‌های ترکی و مغولی هم به معنای آسمان است و هم به معنای خدا. واژه‌ی ترکی امروزی تانری از همین ریشه است.
اومای الهه‌ی زمین، باروری و زایمان در باور ترکان کهن است و نگهبان زنان و کودکان شمرده می‌شود. او پس از تنگری مهم‌ترین چهره‌ی این آیین است.
بر پایه‌ی تاریخ سری مغولان، چنگیزخان قدرت و پیروزی‌هایش را به خواست آسمان جاودان نسبت می‌داد و مشروعیت فرمانروایی‌اش را از تنگری می‌دانست.
بله. پس از فروپاشی شوروی، جنبش‌هایی برای احیای تنگریسم در قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، بوریاتیا و یاقوتستان شکل گرفته و اوووهای سنگی هنوز زیارت می‌شوند.
