سامسارا چیست؟ چرخه تولد دوباره، رابطه با کارما و راه رهایی
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: سامسارا (संसार، Saṃsāra) در آیین‌های هندو، بودایی، جین و سیک به چرخه‌ی پیاپی تولد، مرگ و تولد دوباره گفته می‌شود که با کارما ادامه پیدا می‌کند. هدف این سنت‌ها رهایی از این چرخه است که در هندوئیسم «موکشا» و در بودیسم «نیروانا» نام دارد.
اگر با مفهوم کارما آشنا شده باشید، دیر یا زود به واژه‌ی سامسارا هم می‌رسید. این دو مفهوم در فلسفه‌های هندی جدا از هم معنا ندارند: کارما نیرویی است که چرخه را می‌چرخاند و سامسارا خود چرخه است. در این مقاله معنای واژه، تفاوت نگاه هندوئیسم و بودیسم، چرخ زندگی تبتی، راه رهایی و برداشت روان‌شناختی امروزی از سامسارا را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
سامسارا چیست؟
جواب کوتاه: سامسارا یعنی «سرگردانی» یا «جریان پیوسته»؛ نامی برای چرخه‌ی بی‌پایان زاده شدن، زیستن، مردن و دوباره زاده شدن که در فلسفه‌های هندی با رنج و ناپایداری همراه دانسته می‌شود.
واژه‌ی سانسکریت سامسارا از ریشه‌ی «سَم‌سْر» به معنای «با هم روان شدن» یا «گذشتن پیاپی» گرفته شده است. در متن‌های کهن هندی، این واژه برای توصیف جهانی به کار می‌رود که موجودات در آن بارها و بارها، در شکل‌های گوناگون، زاده می‌شوند. در فارسی گاهی آن را «چرخه‌ی تناسخ»، «چرخه‌ی زایش و مرگ» یا «گردونه‌ی هستی» هم می‌گویند. املای «سمسارا» و «سانسارا» هم دیده می‌شود.
نکته‌ی مهم این است که سامسارا در این سنت‌ها خبر خوبی نیست. زندگی دوباره پاداش نیست، بلکه ادامه‌ی وضعیتی است که با ناپایداری و رنج همراه است. به همین دلیل هدف نهایی، نه تولد بهتر، بلکه بیرون آمدن از خود چرخه است.
رابطه‌ی سامسارا و کارما
جواب کوتاه: کارما (عمل و نیت) سوخت سامساراست؛ کارهایی که با نیت و دلبستگی انجام می‌دهیم اثری می‌گذارند که شکل زندگی‌های بعدی را تعیین می‌کند و چرخه را ادامه می‌دهد.
در منطق این فلسفه‌ها، هر عمل آگاهانه بذری می‌کارد که دیر یا زود ثمر می‌دهد. بخشی از این ثمرها در همین زندگی می‌رسند و بخشی به زندگی‌های بعدی منتقل می‌شوند. در مقاله‌ی انواع کارما دیدیم که سنت هندو کارما را به سه دسته‌ی سانچیتا (انباشته)، پراربدها (در حال اثر) و کریامانا (در حال ساخته شدن) تقسیم می‌کند؛ همین انباشت است که سامسارا را می‌چرخاند.
در کنار کارما، مفهوم دارما هم مهم است: زندگی بر پایه‌ی دارما (وظیفه و راه درست) کارمای سنگین کمتری می‌سازد و انسان را به رهایی نزدیک‌تر می‌کند.
سامسارا در هندوئیسم، بودیسم و جینیسم
جواب کوتاه: هر سه سنت چرخه‌ی تولد دوباره را می‌پذیرند، اما درباره‌ی اینکه «چه چیزی» دوباره زاده می‌شود و راه رهایی چیست، با هم تفاوت دارند.
| سنت | چه چیزی دوباره زاده می‌شود؟ | نام رهایی | راه اصلی |
|---|---|---|---|
| هندوئیسم | آتمن (خود جاودان) | موکشا | دانش، عمل بی‌چشمداشت، عشق الهی، مراقبه |
| بودیسم | جریان پیوسته‌ی ذهن و کارما، بدون «خود» ثابت | نیروانا | راه هشتگانه‌ی شریف |
| جینیسم | جیوا (روح) که ذرات کارما به آن می‌چسبد | کِوَلا و موکشا | عدم آزار (اهیمسا) و ریاضت |
| سیک | روح | موکتی | یاد نام خدا و زندگی درست |
در هندوئیسم، آتمن یا خود حقیقی جاودان است و مانند کسی که لباس کهنه را درمی‌آورد و لباس نو می‌پوشد، از بدنی به بدن دیگر می‌رود؛ این تشبیه مشهور در بهاگاوادگیتا آمده است. رهایی یا موکشا زمانی رخ می‌دهد که انسان یگانگی آتمن با برهمن را درک کند. راه‌های رسیدن به آن در یوگاهای کلاسیک آمده است؛ مثلاً کارما یوگا راه عمل بی‌چشمداشت است.
در بودیسم، بودا وجود یک خود ثابت را نمی‌پذیرد (آناتمن). آنچه دوباره زاده می‌شود جریانی از علت‌ها و معلول‌هاست، مثل شعله‌ای که از شمعی به شمع دیگر منتقل می‌شود. ریشه‌ی سامسارا سه زهر است: آز، خشم و نادانی. با خاموش شدن این سه، نیروانا حاصل می‌شود.
در جینیسم، کارما تقریباً مادی تصور می‌شود؛ ذرات ظریفی که به روح می‌چسبند و آن را سنگین می‌کنند. با پرهیز سخت از آزار هر موجود زنده و ریاضت، این ذرات پاک می‌شوند و روح سبک و آزاد بالا می‌رود.
چرخ زندگی (بهاواچاکرا)؛ تصویر سامسارا در هنر تبتی
جواب کوتاه: بهاواچاکرا یا «چرخ هستی» نقاشی مشهور بودایی است که سامسارا را در شش قلمرو، دوازده حلقه‌ی علت و سه زهر ذهن نشان می‌دهد و معمولاً بر دیوار ورودی صومعه‌های تبتی کشیده می‌شود.
در مرکز این چرخ سه حیوان دیده می‌شوند: خروس (آز)، مار (خشم) و خوک (نادانی) که دم یکدیگر را گرفته‌اند و چرخ را می‌چرخانند. دور آن شش قلمرو تولد دوباره آمده است: خدایان، نیمه‌خدایان، انسان‌ها، حیوانات، ارواح گرسنه و دوزخ‌ها. حلقه‌ی بیرونی دوازده پیوند «پیدایش وابسته» را نشان می‌دهد که توضیح می‌دهد چگونه نادانی به تولد و پیری و مرگ می‌رسد. کل چرخ در دست یا دهان یاما، نماد مرگ و ناپایداری، قرار دارد و در گوشه‌ای بیرون از آن، بودا راه خروج را نشان می‌دهد.
رهایی از سامسارا؛ موکشا و نیروانا
جواب کوتاه: رهایی با پایان دادن به نادانی و دلبستگی ممکن می‌شود؛ در هندوئیسم با شناخت خود حقیقی (موکشا) و در بودیسم با خاموش کردن آز، خشم و نادانی (نیروانا).
واژه‌ی نیروانا در سانسکریت یعنی «خاموش شدن»، مثل خاموش شدن شعله‌ای که دیگر هیزم ندارد. این خاموشی نابودی نیست؛ پایان آتش رنج و دلبستگی است. در سنت هندو، موکشا «رهایی» معنا می‌دهد و با آزادی آتمن از قید تولد دوباره همراه است. هر دو سنت می‌گویند این رهایی نه با فرار از جهان، بلکه با دگرگونی ذهن به دست می‌آید و تمرین‌هایی مثل مراقبه، اخلاق و خرد در آن نقش اصلی دارند. سنت ذن هم که در مقاله‌ی تاریخچه‌ی ذن مرور کردیم، روی بیداری در همین لحظه تأکید می‌کند.
جمله‌ی معروفی از ناگارجونا، فیلسوف بودایی، می‌گوید میان سامسارا و نیروانا تفاوتی ذاتی نیست. یعنی نیروانا جای دیگری نیست؛ همین جهان است وقتی که بدون نادانی دیده شود. این ایده بعدها در مکتب‌های ماهایانا و ذن بسیار اثرگذار بود.
سامسارا در زندگی روزمره؛ برداشت روان‌شناختی
جواب کوتاه: بسیاری از معلمان امروزی سامسارا را علاوه بر معنای کیهانی، به شکل چرخه‌های تکراری ذهن هم می‌فهمند؛ الگوهایی از میل، ناکامی و تکرار که در یک زندگی هم بارها رخ می‌دهند.
لازم نیست به تولد دوباره باور داشته باشید تا از مفهوم سامسارا چیزی یاد بگیرید. خیلی از ما در چرخه‌هایی گیر می‌کنیم: خرید برای حال بهتر، پشیمانی و دوباره خرید؛ رابطه‌هایی با الگوی یکسان؛ یا خشمی که هر بار با همان محرک برمی‌گردد. معلمان مراقبه این چرخه‌ها را «سامسارای کوچک» می‌نامند. شناختن آن‌ها اولین قدم بیرون آمدن است و تمرین‌های ذهن‌آگاهی و خودشناسی کمک می‌کنند این الگوها را زودتر ببینیم.
- الگوی تکراری خود را بنویسید: محرک، واکنش، نتیجه.
- در لحظه‌ی محرک چند نفس آرام بکشید و فقط ببینید.
- یک انتخاب کوچک متفاوت انجام دهید و نتیجه‌اش را ثبت کنید.
باورهای نادرست رایج درباره‌ی سامسارا
جواب کوتاه: سامسارا نه مجازات الهی است، نه سرنوشتی تغییرناپذیر، و نه وعده‌ی زندگی بهتر بعدی؛ در این سنت‌ها چرخه‌ای است که با فهم و تمرین می‌توان از آن بیرون آمد.
- «سامسارا یعنی مجازات»: در بیشتر این سنت‌ها کارما قانون علت و معلول است، نه داوری یک قاضی. نتیجه‌ی عمل به خود عمل برمی‌گردد.
- «سرنوشت ما از پیش نوشته شده»: کارمای گذشته شرایط را می‌سازد، اما انتخاب‌های امروز (کریامانا) آزادند و مسیر را تغییر می‌دهند. توضیح بیشتر را در ۱۲ قانون کارما بخوانید.
- «تولد دوباره پاداش است»: حتی تولد در قلمرو خدایان هم در بودیسم پایان رنج نیست، چون آن هم ناپایدار است.
- «رهایی یعنی ترک دنیا»: بسیاری از معلمان تأکید می‌کنند رهایی در دل زندگی روزمره و با دگرگونی ذهن ممکن است، نه فقط در صومعه.
- «همه‌ی آیین‌های هندی یک نظر دارند»: همان‌طور که در جدول بالا دیدیم، درباره‌ی خود، کارما و راه رهایی تفاوت‌های مهمی وجود دارد.
سامسارا و تناسخ؛ آیا یکی هستند؟
جواب کوتاه: تناسخ به خود تولد دوباره اشاره دارد، اما سامسارا کل چرخه‌ی تولد، مرگ و تولد دوباره است که با کارما اداره می‌شود و باید از آن رها شد.
در فارسی گاهی این دو واژه به جای هم به کار می‌روند. دقیق‌تر این است که بگوییم تناسخ یا بازپیدایی یک رویداد است و سامسارا نظام کلی که این رویدادها در آن تکرار می‌شوند. در بودیسم حتی واژه‌ی «تناسخ» چندان دقیق نیست، چون روح ثابتی منتقل نمی‌شود؛ برای همین گاهی «بازپیدایی» (rebirth) ترجیح داده می‌شود. برای آشنایی با بحث زندگی‌های گذشته و رگرشن، مقاله‌ی زندگی‌های گذشته را ببینید. برای تعریف دانشنامه‌ای هم می‌توانید مدخل مدخل Saṃsāra در ویکی‌پدیا را بخوانید.
باور به سامسارا موضوعی دینی و فلسفی است و با روش‌های علمی قابل اثبات یا رد نیست. ارزش آن برای خواننده‌ی امروزی بیشتر در نگاهی است که به ناپایداری، مسئولیت اعمال و امکان دگرگونی می‌دهد.
پرسش‌های متداول
سامسارا یعنی چرخه‌ی پیاپی تولد، مرگ و تولد دوباره که در آیین‌های هندو، بودایی و جین با کارما ادامه پیدا می‌کند و هدف نهایی رهایی از آن است.
سامسارا چرخه‌ی رنج و تولد دوباره است و نیروانا در بودیسم خاموش شدن آز، خشم و نادانی و رهایی از همین چرخه است.
کارما یعنی عمل و نیت، و اثر آن چرخه‌ی سامسارا را ادامه می‌دهد. تا وقتی کارما از نادانی و دلبستگی ساخته شود، تولد دوباره ادامه دارد.
نه دقیقاً. تناسخ یا بازپیدایی خود تولد دوباره است، اما سامسارا کل چرخه‌ی تکرارشونده‌ی تولد و مرگ است.
بهاواچاکرا یا چرخ هستی، سامسارا را با سه زهر ذهن در مرکز، شش قلمرو تولد دوباره و دوازده حلقه‌ی پیدایش وابسته نشان می‌دهد.
