مودرای چشم سوم؛ ۵ مودرا برای چاکرای آجنا و روش انجام

پاسخ کوتاه: مودرای چشم سوم به حالت‌های دست یا چشم گفته می‌شود که در یوگا و مراقبه برای تمرکز بر میان ابروها و چاکرای آجنا به کار می‌روند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها هاکینی مودرا (به هم رساندن نوک انگشتان دو دست)، شامبهاوی مودرا (نگاه به میان ابروها)، گیان مودرا و کالشوارا مودرا هستند. این مودراها ابزار تمرکز و آرام‌سازی‌اند و شواهد علمی برای «باز کردن» چشم سوم با آن‌ها وجود ندارد.

مودرا در سانسکریت یعنی «مهر» یا «نشان». در یوگا، مودرا حالتی از دست، چشم یا بدن است که توجه را جمع می‌کند و به گفته‌ی سنت، جریان پرانا را جهت می‌دهد. در مقاله‌ی مودرا چیست با مودراهای عمومی آشنا شدیم؛ این مقاله فقط به مودرای چشم سوم می‌پردازد: کدام مودراها به چاکرای آجنا نسبت داده می‌شوند، هر کدام چطور انجام می‌شود، منبعش کجاست و چه احتیاط‌هایی لازم دارد.

مودرای چشم سوم چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

جواب کوتاه: مودرای چشم سوم حالتی از دست یا نگاه است که همراه با تنفس آرام و تمرکز بر نقطه‌ی میان ابروها انجام می‌شود. کار اصلی آن جمع کردن حواس و عمیق‌تر کردن مراقبه است.

در سنت یوگا، چاکرای آجنا مرکز شهود و فرمان ذهن است و تمرکز بر آن بخشی از تمرین «دارانا» (تمرکز) به شمار می‌رود. مودراها در این مسیر دو نقش دارند: اول، بدن را در حالت ثابتی نگه می‌دارند تا ذهن کمتر پراکنده شود؛ دوم، مانند لنگری برای توجه عمل می‌کنند. هر بار که ذهن پرسه می‌زند، احساس تماس انگشتان یا جهت نگاه آن را به نقطه‌ی تمرکز بازمی‌گرداند.

بیشتر مودراهای دستی که امروز برای چاکراها معرفی می‌شوند، در کتاب‌های یوگای قرن بیستم و بعد از آن شکل گرفته‌اند. در مقابل، مودراهای چشمی مانند شامبهاوی ریشه در متون کهن هاتا یوگا دارند. این تفاوت را در ادامه‌ی هر مودرا مشخص کرده‌ایم.

۱. هاکینی مودرا؛ معروف‌ترین مودرای چاکرای آجنا

جواب کوتاه: در هاکینی مودرا نوک هر پنج انگشت دست راست به نوک انگشت متناظر دست چپ می‌رسد و دست‌ها حالتی گنبدی پیدا می‌کنند. این مودرا را برای تمرکز، یادآوری و کار با چاکرای آجنا توصیه می‌کنند.

نام این مودرا از «هاکینی» گرفته شده است؛ ایزدبانویی که در متن تانترایی «شات‌چاکرا نیروپانا» (قرن شانزدهم میلادی) فرمانروای چاکرای آجنا معرفی شده است. خود حالت دست اما در منابع کهن نیامده و در کتاب‌های مودرای دوره‌ی جدید رایج شده است.

روش انجام:

1. راحت بنشینید و ستون فقرات را صاف نگه دارید.
2. دست‌ها را جلوی سینه یا شکم بیاورید و نوک انگشتان دو دست را آرام به هم برسانید؛ کف دست‌ها از هم فاصله دارند.
3. چشم‌ها را ببندید و توجه را به نقطه‌ی میان ابروها ببرید.
4. آهسته از بینی نفس بکشید؛ برخی معلمان پیشنهاد می‌کنند نوک زبان هنگام دم به سقف دهان بچسبد.
5. ۵ تا ۱۰ دقیقه در همین حالت بمانید.

هاکینی مودرا را گاهی «مودرای مغز» هم می‌نامند و برای لحظه‌هایی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهید فکری را به خاطر بیاورید یا پیش از مطالعه تمرکز کنید. این کاربرد بیشتر بر تجربه‌ی تمرین‌کنندگان استوار است تا پژوهش.

۲. شامبهاوی مودرا؛ نگاه به میان ابروها

جواب کوتاه: شامبهاوی مودرا مودرای چشمی است: نگاه را آرام به سمت بالا و نقطه‌ی میان ابروها می‌برید و همزمان توجه را به درون معطوف می‌کنید. این مودرا در متون کهن هاتا یوگا آمده است.

در «گراندا سامهیتا» (فصل سوم) شامبهاوی چنین توصیف شده است: نگاه را میان ابروها ثابت کن و بر خویشتن تأمل کن؛ این مودرا در همه‌ی تانتراها پنهان است. «هاتا یوگا پرادیپیکا» (فصل چهارم) تعریف کمی متفاوتی دارد: توجه به درون، نگاه به بیرون و بدون پلک زدن. یعنی در یک روایت نگاه به نقطه‌ی میان ابروها است و در روایت دیگر چشم‌ها باز می‌مانند ولی ذهن به درون می‌رود. برای آشنایی با این متن، مقاله‌ی هاتا یوگا را ببینید.

روش انجام (روایت میان ابروها):

1. بنشینید، شانه‌ها را رها کنید و چند نفس آرام بکشید.
2. چشم‌ها را نیمه‌باز یا بسته نگه دارید و نگاه را به‌آرامی به سمت بالا و مرکز ابروها ببرید.
3. اگر چشم‌ها باز است، احتمالاً دو خط ابرو را به شکل V می‌بینید؛ زور نزنید.
4. ابتدا ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه در این حالت بمانید، سپس چشم‌ها را ببندید و استراحت دهید.
5. به‌تدریج زمان را تا چند دقیقه افزایش دهید.

شامبهاوی همان تمرینی است که در بسیاری از جلسه‌های مراقبه‌ی چشم سوم دیده می‌شود. کسانی که تراتاکا را تمرین کرده‌اند، شباهت آن را حس می‌کنند: هر دو بر ثابت نگه داشتن نگاه و آرام کردن ذهن تکیه دارند.

۳. گیان مودرا (چین مودرا) با تمرکز بر آجنا

جواب کوتاه: در گیان مودرا نوک انگشت اشاره به نوک شست می‌رسد و سه انگشت دیگر کشیده می‌مانند. این مودرای ساده و رایج مراقبه است و وقتی با تمرکز بر میان ابروها همراه شود، برای چشم سوم هم به کار می‌رود.

«گیان» یا «جنانا» به معنای دانایی است. در تفسیرهای سنتی، انگشت اشاره نماد خود فردی و شست نماد آگاهی کیهانی است و تماس این دو یعنی پیوند آن‌ها. اگر کف دست رو به بالا باشد، معمولاً آن را گیان مودرا و اگر رو به پایین باشد چین مودرا می‌نامند.

روش انجام: دست‌ها را روی زانوها بگذارید، نوک اشاره و شست را با فشار ملایم به هم برسانید، چشم‌ها را ببندید و با هر بازدم توجه را به نقطه‌ی میان ابروها برگردانید. این مودرا را می‌توان با تکرار آرام هجای «اوم» همراه کرد که در متون تانترا هجای بنیادین (بیجا) چاکرای آجنا است؛ درباره‌ی شیوه‌ی تکرار، مقاله‌ی مانترا چیست را ببینید.

۴. کالشوارا مودرا؛ آرام کردن ذهن پرمشغله

جواب کوتاه: در کالشوارا مودرا نوک دو انگشت میانی به هم و دو شست به هم می‌رسند، سایر انگشتان به داخل خم می‌شوند و شست‌ها رو به سینه قرار می‌گیرند. این مودرا برای آرام کردن هجوم افکار و تمرکز معرفی می‌شود.

کالشوارا در کتاب‌های مودرای معاصر، مانند آثار گرترود هیرشی، به‌عنوان مودرای «فرمانروای زمان» آمده و آن را برای آرامش ذهن و تأمل پیشنهاد کرده‌اند. نسبت دادن آن به چشم سوم از آن رو است که شست‌ها به سمت بالا و مسیر میان ابروها اشاره می‌کنند و تمرکز را به ناحیه‌ی سر می‌برند.

روش انجام: دست‌ها را جلوی سینه بیاورید، دو انگشت میانی را از نوک به هم برسانید، دو شست را هم به هم بچسبانید و بقیه‌ی انگشتان را خم کنید. آرنج‌ها را کمی باز نگه دارید و ۵ تا ۱۰ نفس آرام و عمیق بکشید.

۵. ماهاشیرش مودرا؛ برای فشار و سنگینی پیشانی

جواب کوتاه: در ماهاشیرش مودرا نوک شست، اشاره و انگشت میانی به هم می‌رسند، انگشت حلقه در کف دست خم می‌شود و انگشت کوچک کشیده می‌ماند. این مودرا در کتاب‌های معاصر برای سنگینی سر و تنش پیشانی پیشنهاد شده است.

برخی تمرین‌کنندگان هنگام تمرکز طولانی بر چشم سوم، احساس فشار یا سنگینی میان ابروها گزارش می‌کنند. ماهاشیرش مودرا در کنار تنفس آرام و استراحت، یکی از راه‌هایی است که برای رها کردن این حالت پیشنهاد می‌شود. اگر سردرد شما مکرر یا شدید است، مودرا جایگزین معاینه‌ی پزشکی نیست؛ در این باره مقاله‌ی چشم سوم و سردرد را بخوانید.

جدول مقایسه‌ی مودراهای چشم سوم

جواب کوتاه: برای شروع، هاکینی و گیان مودرا ساده‌ترین گزینه‌اند؛ شامبهاوی اثر قوی‌تری بر تمرکز دارد اما باید آهسته و با احتیاط تمرین شود.

مودرا	نوع	منبع	مناسب برای	زمان پیشنهادی
هاکینی	دست	کتاب‌های معاصر	تمرکز و یادآوری	۵ تا ۱۰ دقیقه
شامبهاوی	چشم	گراندا سامهیتا و هاتا یوگا پرادیپیکا	مراقبه‌ی عمیق	۳۰ ثانیه تا چند دقیقه
گیان	دست	سنت رایج یوگا و بودیسم	شروع مراقبه	۵ تا ۲۰ دقیقه
کالشوارا	دست	کتاب‌های معاصر	آرام کردن افکار	۵ تا ۱۰ دقیقه
ماهاشیرش	دست	کتاب‌های معاصر	سنگینی پیشانی	چند دقیقه

یک روال ۱۰ دقیقه‌ای مودرای چشم سوم

جواب کوتاه: ترکیب ساده‌ی تنفس آرام، هاکینی مودرا، چند دقیقه شامبهاوی و استراحت با چشمان بسته یک روال کوتاه و ایمن برای شروع است.

1. دقیقه‌ی ۰ تا ۲: بنشینید و با تنفس آرام شکمی یا نادی شودانا بدن را آرام کنید.
2. دقیقه‌ی ۲ تا ۵: هاکینی مودرا را بگیرید و توجه را به میان ابروها ببرید.
3. دقیقه‌ی ۵ تا ۷: دست‌ها را به گیان مودرا روی زانوها ببرید و دو یا سه دور کوتاه شامبهاوی (هر بار حداکثر یک دقیقه) انجام دهید.
4. دقیقه‌ی ۷ تا ۹: چشم‌ها را ببندید، کف دست‌ها را گرم کنید و روی چشم‌ها بگذارید.
5. دقیقه‌ی ۹ تا ۱۰: چند نفس عمیق بکشید و با توجه به کف پاها به زمین برگردید.

احتیاط‌ها و اشتباهات رایج

جواب کوتاه: هرگز به چشم‌ها فشار نیاورید، با زمان کوتاه شروع کنید و اگر سرگیجه، سردرد یا اضطراب پیدا کردید تمرین را متوقف کنید. کسانی که آب سیاه (گلوکوم)، جراحی اخیر چشم یا بیماری شبکیه دارند، پیش از شامبهاوی با پزشک مشورت کنند.

• زور زدن: هدف شامبهاوی «حس کردن» میان ابروها است، نه بالا کشیدن شدید چشم‌ها.
• انتظار نتیجه‌ی فوری: مودرا ابزار تمرکز است؛ ادعاهایی مثل «باز کردن چشم سوم در سه دقیقه» پشتوانه‌ای ندارد. این باور را در مقاله‌ی باورهای غلط درباره چشم سوم بررسی کرده‌ایم.
• نادیده گرفتن پایه‌ها: بدون نشستن درست و تنفس آرام، مودرا فقط حرکت دست است.
• تمرین در حال خستگی شدید: تمرکز بر پیشانی در خستگی زیاد ممکن است سردرد را بیشتر کند.
• جایگزین درمان: مودرا جای درمان اضطراب، بی‌خوابی یا مشکلات بینایی را نمی‌گیرد.

علم درباره‌ی مودراها چه می‌گوید؟

جواب کوتاه: پژوهش درباره‌ی مودراها اندک و بیشتر در قالب مطالعات کوچک است. اثر آرام‌بخش آن‌ها احتمالاً از ترکیب نشستن آرام، تنفس منظم و تمرکز می‌آید و شاهدی برای اثر مستقیم بر غده‌ی صنوبری یا «باز شدن» چشم سوم وجود ندارد.

مراقبه و تمرین‌های تنفسی در پژوهش‌ها با کاهش استرس و بهبود توجه همراه بوده‌اند. مودرا بخشی از همین بسته است و نمی‌توان اثر آن را جدا از تنفس و مراقبه سنجید. پس منطقی است مودرا را ابزاری برای کیفیت بهتر مراقبه ببینید، نه کلیدی جادویی. برای خواندن درباره‌ی پیشینه‌ی شامبهاوی در متون کهن، ترجمه‌ی انگلیسی گراندا سامهیتا و مدخل Mudra در ویکی‌پدیا منابع خوبی هستند.

جمع‌بندی

مودرای چشم سوم مجموعه‌ای از حالت‌های دست و چشم است که توجه را به میان ابروها می‌آورد. هاکینی، گیان، کالشوارا و ماهاشیرش مودراهای دستی رایج‌اند و شامبهاوی تنها مودرای چشمی است که ریشه‌ی روشن در متون کهن هاتا یوگا دارد. با تمرین کوتاه، بدون فشار به چشم و در کنار تنفس آرام شروع کنید. اگر می‌خواهید این تمرین‌ها را در قالبی کامل‌تر و همراه با مفاهیم چاکرای آجنا یاد بگیرید، مقاله‌ی آموزش چشم سوم و چشم سوم چیست را هم بخوانید.

پرسش‌های متداول